Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 24

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 24

Language
Sanskrit

24.1

atha charddiroganidānamāha
duṣṭairdoṣaiḥ pṛthak sarvairbībhatsālokanādibhiḥ
charddayaḥ pañca vijñeyāstāsāṃ lakṣaṇamucyate

24.2

atidravairatisnigdhairahṛdyairlavaṇairapi
akāle cātimātraiśca tathā'sātmyaiśca bhojanaiḥ

24.3

śramādbhayāttathodvegādajīrṇāt kramidoṣataḥ
nāryyāścāpannasatvāyā stathā'tidrutasañcataḥ

24.4

bībhatsairhetubhiścānyairddhutamatkleśito balāt
chādayannānana vegairddarayannaṅgabhañjanaiḥ
nirucyate charddiriti doṣo vaktrā pradhāvitaḥ

24.5

hṛllāsodgārarodhau ca praseko lavaṇastanuḥ
dveṣo'nnapāne ca bhṛśaṃ vamīnā pūrvarūpaṇam

24.6

hṛtpārśvapīḍāmukhaśoṣaśīrṣa nābhīrttikāsasvarabhedatodaiḥ
udgāraśabdaprabalaṃ saphenaṃ vicchinnakṛṣṇaṃ tanukaṃ kaṣāyam

24.8

kṛcchreṇa cā'lpaṃ mahatā ca vegenātto'nilāccharddayatīha duḥkham 7
kṣīṇasya yā chardiratipravṛttā sopadravā śoṇitapūyayuktā
sacandrikāṃ tāṃ pravadantya sādhyā sādhyāṃ cikitse danupadravāñca

24.6-2

āmāśayotkleśabhavā hi sarvāḥ
syuḥ chardayo laṅghanameva tasmāt
prāk kārayet mārutajāṃ vimucya
saṃśodhanaṃ vā kaphapittahāri

24.10

sasaindhavaṃ pibetsapiṃrvātaccharddivāraṇam
lavaṇatrayayuktena saṃyuktaṃ tryūṣaṇena ca
hanyāt kṣīrodakaṃ pītaṃ chardiṃ pavanasambhavām

24.11

mudgāmalakayūṣaṃ vā sasarpiṣkaṃ sasaindhavam
yavāgūṃ madhumiśrāṃ ca pañcamūlībhṛtāṃ pibet

24.12

dhānyākaviśvadaśamūlakaṣāyasiddhān
yūṣānrasān pavanavamyarucipa‍raśāntyai
pītvā sukhāni labhate madhumiśrita vā
śṛṅgāṭyā svarasamūṣaṇacūrṇayuktam

24.13

mūrcchāpipāsāmukhaśoṣamūrddhatālrvakṣisantāpatamo bhramāttaḥ
pittaṃ bhṛśoṣṇa harita satiktaṃ dhūmrañca pittena vametsadāham

24.14

chardyāṃ pittodbhavāyāntu ślakṣṇakumbhodbhavaṃ rajaḥ
mṛdvīkekṣuvidārīṇāṃ rasairekāya śasyate

24.15

pittopaśamanīyāni pānāni śiśirāṇi ca
kaṣāyāṇyupayuktāni ghnanti pittayutā vamim

24.16

lājāmasūrayavasuṅgakṛtā yavāgūḥ
chardyāṃ hitā madhuyutā bahupittajāyām
yūṣāḥ sugandhimadhutiktarasapragāḍhā
mṛdbhṛṣṭaloṣṭabhavamambu hitaṃ tṛṣāyām

24.17

hṛddāhapittabahuleṣu vamīgateṣu
drākṣārasaṃ pibati mākṣikasaṃyutañca

24.18

sodīcya gairika peyaṃ sevya vā taṇḍulāmbunā
śītaṃ dhātrīrasādyaṃ vā pittacchardinivṛttaye

24.18-2

candanenākṣamāreṇa sayojyāmalarasam
pibenmākṣikasaṃyuktaṃ chardistena nivāryyate

24.20

candanañca mṛṇālañca bālaka tagara vṛṣam
sataṇḍulodakakṣaudraḥ kalkaḥ pīto vami jayet

24.21

kaṣāyo bhṛṣṭamudgasya salājamadhuśarkaraḥ
chardyatīsārahṛddāha jvaraghnaḥ saprakāśitaḥ

24.22

kvāthaḥ parpaṭajaḥ pītaḥ sakṣaudraḥ chardināśanaḥ

24.23

harītakīnā cūrṇantu lihyānmākṣikasayutam
adhobhāgīkṛte doṣe chardiḥ śīghraṃ nivarttate

24.24

guḍūcītriphalānimbapaṭolaiḥ kathitaṃ pibet
kṣaudrayukta nihantyāśu chardi pittāmlasambhavām

24.25

sitācandanamadhvakta lihedvā makṣikāśakṛt
sopadravā pittabhavā chardiretena śāmyati

24.26

sarpiḥ kṣaudrasitopetān lājaśaktūn pibet tathā
pittaccharddiñca tenāśu praśāmyati sudustarā

24.27

atha kaphaccharddinidānam
tandrāsyamādhuryyakaphaprasekasantoṣanidrārucigauravārttaḥ
snigdhaṃ ghanaṃ svāṭukaphaṃ viśuṅa salomaharṣo'lparujaṃ vamettu

24.28

atha kaphacchardicikitsā
ladhvīṃ kaphojbhavāyāntu vamanaṃ yojayedbhiṣak
toyai sarṣapanimbūtthahiṅgu nimbakaṇāyutaiḥ

24.26-2

śasyante śāligo dhūmayavamudgamakuṣṭhakāḥ
takrakāñjikayūṣāśca paṭolādyāśca bhojane

24.30

āragvadhādiniryūha daśāṅga yogyameva ca
pāyayenmadhusaṃyuktaṃ kaphaccharddi vināśanam

24.31

manaḥśilāyāḥ phalapūrakasya rasai kapitthasya ca pippalīnā
kṣaudreṇa cūrṇaṃ maricaiśca yukta lihyātkaphaccharddiyute ca vege

24.32

viḍaṅga triphalā viśvacūrṇaṃ madhuyutaṃ jayet
viḍaṅgaplavaśuṇṭhīnāmathavā śleṣmajāṃ vamim

24.23-2

sajāmbava vā vadarasya cūrṇaṃ mustāyutāṃ karkaṭakasya śṛṅgīm
durālabhā vā madhusamprayuktā lihyātkaphaccharddivinigrahārtham

24.35

iti kaphacchardicikitsā
atha tridoṣaccharddinidānam
śūlāvipākārucidāhatṛṣṇā śvāsapramohapravala prasaktam
charddistridoṣāllavaṇānmlanīla sāndroṣṇaraktaṃ vamatā nṛṇā syāt34
viṭsvedamūtrāstrabuvahāni vāyuḥ srotāṃsi saṃrudhya yadordhvameti
utsannadoṣasya samācitantu doṣaṃ samuddhṛtya narasya koṣṭhāt

24.36

viṇmūtrayostatsamagandhavarṇaṃ tṛṭśvāsahikkāttiyutaṃ prasaktam
duṣṭaṃ narañccharddayatīha vegāt tayārdditaścāśu vināśameti

24.37

atha tridoṣajacchardicikitsā
piṣṭvā dhātrīphalaṃ drākṣā śarkarāñca palonmitām
dattvā madhupalañcaiva kuḍavaṃ mallilasya ca
vāsasā gālitaṃ pītaṃ hanti cchardiṃ tridoṣajām

24.38

masūrasaktavaḥ kṣaudra marditā dāḍimāmbhasā
pītā nivārayantyāśu cchardiṃ doṣatrayodbhavām

24.39

śrīphalasya guḍūcyā vā kaṣāyo madhusaṃyutaḥ
peyaścharditraye śīto murvā vā taṇḍulāmbunā

24.40

samākṣikā madhurasā pītā vā taṇḍulāmbhasā
tarpaṇaṃ vā madhuyutaṃ tisṛṇāmapi bheṣajam

24.41

hṛta guḍūcyā vidhivat kaṣāyaṃ himasaṃjñitam
tisṛṣvapi bhavetpathyaṃ mākṣikeṇa samanvitam

24.42

muktāmlalavaṇaṃ piṣṭvā kustumburyyo'thavā hitāḥ
taṇḍu lāmbuyutaṃ khādet kapitthaṃ tryūṣaṇena vā

24.43

elālavaṅgagajakeśarakolamajjalājāpriyaṅgughana candana pippalīnām
cūrṇaṃ sitāmadhuyutaṃ manujo vilihya
cchardiṃ nihanti kaphamārutapittajāṃ ca

24.44

kolamajjākaṇādhātrī lājāviśvaphalatrikam
śyāmāñjanābdakaulattha mākṣikaṃ viṭsitāyutam

24.45

kaṇoṣaṇakapitthantu tvagelāpatvakaṃ samam
sakṣaudrāḥ pādikā lehāḥ ṣaḍete cchardināśanāḥ

24.46

kolāmalaka majjānau makṣikāviṭ sitāmadhu
sakaṇātaṇḍulo lehaśchardimāśu niyacchati

24.47

lājā kapittha madhumāgadhikoṣaṇānāṃ
kṣaudrābhayālikaṭukānyakajīrakāṇām
pathyāmṛtāmaricamākṣikapippalīnā
rohāstrayaḥ sakalavamyarucipa‍raśāntyai

24.48

manaḥśilāmāgadhikoṣaṇānaṃ cūrṇaṃ kapittha‍āmlarasena yuktam
lājaiḥ samāṃśairmadhunāvalīḍhaṃ charddiṃ prasaktāmamakannihanti

24.49

aśvatthavalkala śuṣkaṃ dagdhaṃ nirvāpita jale
tajjala pānamātreṇa charddiṃ jayati durjayām

24.50

jātyā rasa kapitthasya pippalīmariracānvitaḥ
kṣaudreṇa yuktaḥ śamayelleho'ya charddimulbaṇām

24.51

nimbāmrapallavagavedhukadhānyamaiva
hrīveravāri madhunā pivato'lpamalpam
charddiṃ prayāti śamana trisugandhiyuktā
līḍhā nihanti madhunā sadurālabhā vā

24.52

vida‍lāni ca mudgānāṃ pippalyāścaiva kuṭṭitā
āśu taccalilaṃ peyaṃ samadhu charddināśanam

24.53

sauvarcalamajājyaśca pippalīmarivacāni ca
yukto'yaṃ madhunā leha śreṣṭhaḥ charddivāraṇaḥ

24.54

mātuluṅgaraso lājā śarkarāramadhusaṃyuta'
pippalīcūrṇasaṃyuktaḥ śreṣṭhaḥ charddivāraṇaḥ

24.55

laśoṣaṇāsitācūrṇaṃ lājatulyaṃ samākṣikam
kapitthavaujapūrāmla kalkita charddināśanam

24.56

priyaṅgañjanamustāni pāyayettu yathābalam
tṛṣṇātisāracharddighnaṃ sacaudrataṇḍulāmbunā

24.57

āsrāsthivilvaniyyūhaḥ pītaḥ samadhu śarkaraḥ
nihanyāccharddyatīsāraṃ vaiśvānara ivāhutim

24.58

jambāmrapallaśṛtaṃ kṣaudra dattvā suśītala salilam
lājairavacūrṇya pivecchardya timāre para siddham

24.56-2

padmakāmṛtanimbrānā dhānyacandanayoḥ pacet
kalkai kvāthe ca haviṣa prastha chardinivāraṇam
tṛṣṇāārucipraśamanaṃ dāhajvarahara param

24.60

kalyāṇakavṛṣaṇajīvakāni ghṛtāni hṛdyāni tu chardiroge

24.61

atha āgantujachardi nidānam
bībhatsajā daurhṛdajāmajā ca hyasātmyato vā krumijā ca yā hi
sā pañcamī tāśca vibhāvayettu doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau

24.62

śūlahṛllāsabhābahulā kramijā ca viśeṣataḥ
kramihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā

24.63

atha āgantujachardicikitsā
bībhatsajāmabībhatsairhetubhiḥ saṅgharedvamim
dauhṛdotthā vami hṛdyaiḥ kāṅkṣitairvastubhirjayet

24.64

laṅghanairvamanairvāpi sātmyairvā sātmyasambhavām
kramihṛdrogavaccāpi sādhayet kramijā vamim

24.65

yathādoṣañca vitarecchastaṃ vidhisanantaram
pavanaghnī cirotthāsu prayojyā chardiṣu kriyā

24.66

atha charditṛṣṇācikitsāmāha
phalgupravāla chinnāyāḥ madhuka nīlamutpalam
kṣusraiḥ śītakaṣāyo'yaṃ tṛṣṇāchardinivāraṇaḥ

24.67

etairevauṣadhaiḥ siddhāṃ lājapeyāṃ pivennaraḥ
saśarkarāṃ samākṣikāṃ tṛṣṇāchardinivāraṇām

24.68

āmrajambūkaṣāyaṃ vā pivenmākṣikasayutam
chardi sarvā praṇudati tṛṣṇāñcaivāpakarṣati

24.66-2

vaṭaśuṅga sitālodhra dāḍimaṃ madhu kaṃ madhu
pibettaṇḍulatoyena chardditṛṣṇānivāraṇam

24.70

odana raktaśālīnā śīta mākṣikasayutam
bhojayettena śāmyeta chardditṛṣṇe cirotthite

24.71

mahākalyāṇakaṃ sarpiḥ kalyāṇakamathāpi vā
śatāvarīghṛta vāpi tṛṣṇāccharddinivāraṇam

24.72

kāsaśvāsau jvarastṛṣṇā hikkā vaicityameva ca
hṛdrogastamakaścaiva jñeyāḥ chardderupadravāḥ

Linked texts (21)