Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 25

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 25

Language
Sanskrit

25.1

iti vaṅgasena saṅkalita chadditṛṣṇāccharddinidānacikitsādhikāra samāpta
atha tṛṣṇānidānamāha
bhayaśramābhyāṃ balasaṅkhyāddā urddhvaṃ citaṃ pittavivarddhanaiśca
pittaṃ savāta kupita narāṇāṃ tālu prasanna janayetpipāsām

25.2

srotaḥkha'pāṃvāhiṣu dūṣiteṣu doṣaiśca tṛṭ sambhavatīha jantoḥ
tisraḥ smṛtāstāḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathā hyāmasamudbhavā ca

25.3

bhaktodbhavā saptamiketi tāsāṃ nibodha liṅgānyanupūrvvaśastu

25.4

kṣāmāsyatā mārutasambhavāyāntodastathā śaṅkhaśirassu cāpi
srotoānirodho virasañca vaktra śītābhiradbhiśśca vivṛddhimeti

25.5

mūrcchānnavidveṣavilāpadāha raktekṣaṇatvaṃ pratataśca śoṣaḥ
śītābhinandā mukhatiktatā ca pittātmikāyā mukhadhūmanañca

25.6

vāṣpāvarodhātkaphasaṃvṛte'gnau tṛṣṇābalāsena bhavettathānu
nidrāgurutvaṃ madhurāsyatā ca tṛṣṇārditaḥ śuṣyati cātimātram

25.7

kṣatasya ruk śoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthīkṣatajāmatā tu

25.8

rasakṣayādyā kṣayasambhavā sā tayābhibhūtastu niśādineṣu
pepīyate'mbhaḥ sa sukha na yāti sā sannipātāditi kecidāhuḥ
rasakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣag vyavasyet

25.6-2

tridoṣaliṅgāmasamudbhavā ca hṛcchūlaniṣṭhauvanasādayuktā
snigdhaṃ tathāmlaṃ lavaṇañca bhuktaṃ gurvannamevāśu tṛṣāṃ karoti

25.10

kṣīṇasvaraḥpratāmyan dīnānanaḥ saṃśuṣkahṛdayagalatāluḥ
bhavati khalu sopasargāt tṛṣṇā sā śoṣiṇī kaṣṭā

25.11

jvaramohakṣayakāsa śvāsādyupasṛṣṭadehānāmū
sarvāsvatiprasaktā rogakṛśānāṃ vamiprasaktānām
ghoropadravayuktā tṛṣṇā maraṇāya vijñeyā

25.12

atha tṛṣṇācikitsāmāha
vātaghnamannapānaṃ mṛdulaghuśītañca vātatṛṣṇāyām
syājjīvanīyasiddhaṃ kṣīraghṛtaṃ vātaje tarṣe

25.13

tṛṣṇārtivaddhāvudare ca pūrṇe taṃ vāmayenmāgadhikodakena
vilomanañcātra hitaṃ vidheyaṃ syāddāḍimāmnātakamātuluṅgaiḥ

25.14

suvarṇaraupyādibhiragnitaptaiḥ loṣṭaiḥ kṛtaṃ vā sikatotkarairvā
jalaṃ sukhoṣṇaṃ śamayettu tṛṣṇāṃ saśarkaraṃ caudrayutaṃ hitaṃ vā

25.15

tṛṣṇāyāṃ pavanotthāyā saguḍaṃ dadhi śasyate
rasāśca vṛṃhaṇāḥ śītā guḍūcyā rasa eva ca

25.16

pañcāṅgakāḥ pañcagaṇā ya uktāsteṣvambusiddhaṃ prathame gaṇe vā
pibetsukhoṣṇaṃ manujo'lpaśastu tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ

25.17

pittotthitā pittaharairvipakkaṃ nihanti toya paya eva vāpi

25.18

svādutiktaṃ dravaṃ śītaṃ pittatṛṣṇāpahaṃ param
kāśmaryyaṃ śarkarāyuktaṃ candanośīradhānyakam
drākṣāmadhukasaṃyuktaṃ pittatarṣe jalaṃ pibet

25.16-2

syājjīvanīyasiddhaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ vā pittaje tarṣe
tadvad drākṣācandana kharjūrauśīramadhusayutaṃ toyam

25.20

drākṣācandanakharjūrau pītaṃ madhuyuta jalam
tṛṣṇāharaṃ pibedvāpi madhunā taṇḍulodakam

25.21

taktaṃ dravaṃśca kaṭvamlaṃ kaphatṛṣṇānivarhaṇam

25.22

vilvāḍhakīdhātakīpañcakola darbheṣu siddhaṃ kaphajā nihanti
hitaṃ bhaveccharddanameva cātra taptena nimbaprasavodakena

25.23

sajīradhānyārdrakaśṛṅgaverasauvarcalānyarddhajalaplutāni
madyāni hṛdyāni ca gandhavanti
pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇām

25.24

lājodakaṃ madhuyutaṃ śīta guḍavimardditam
kāśmaryyaśarkarāyukta pivet tṛṣṇārdito naraḥ

25.25

śarkarākesaraṃ kṣaudra kṛṣṇājīrakadāḍimaiḥ
sneho vā tṛṭjayī kṛṣṇā madhu kṣīradṛmāṅkuraiḥ

25.26

amlaṃ dāḍimabījaṃ pītaṃ dhātrīphalañca dhānyāmlaiḥ
ārdrapaṭāstaraṇakṛtaprāvṛtagātrastṛṣāṃ jayati

25.27

moktenekṣurasakṣīra yaṣṭīmadhumadhūtpalaiḥ
niyataṃ nasyataḥ pītaistṛṣā śāmyati dāruṇā

25.28

karṇaśiro mukhalepaḥ cukrikayāmladār̤imarasena
tarpayati śīghrameva jalaughavatsaikatarāśim

25.29

koladāḍimavṛkṣāmlacukrikācukrikārasaḥ
pañcāmlako mukhe lepaḥ sadyastṛṣṇā niyacchati

25.30

kṣīrekṣurasamādhvīka kṣaudraśīdhuguḍodakaiḥ
vṛkṣāmlāmlaiśca gaṇḍūṣāstāluśoṣanivāraṇāḥ

25.31

tāluśoṣe pivetsarpirghṛtamaṇḍamathāpi vā
dhānyāmlamāsyavairasya maladaurgandhyanāśanam
tadeva śṛtaśītaṃ hi mukhaśoṣaharaṃ param

25.32

vaiśadyaṃ janayatyāsye sandadhāti mukhavraṇān
dāhatṛṣṇāpraśamanaṃ madhugaṇḍūṣadhāraṇam

25.33

jihvātālugalaklomaśoṣe mūrddhani dāpayet
keśaraṃ mātuluṅgisya ghṛtasaindhavasaṃyuktam

25.34

dāḍimaṃ badarailodhraṃ kapitthaṃ bījapūrakam
piṣṭvā mūrdhni pralepañca pipāsādāhanāśanaḥ

25.35

vāriśītaṃ marddyukta mākaṇṭhādvā pipāsitam
pāyayeddāmayeccāpi tena tṛṣṇā praśāmyati

25.36

vaṭaprarohairmadhukuṣṭhakotpalaiḥ
salājacūrṇairguṭikāṃ prakalpayet
susaṃskṛtā sā vadane vidhāritā
tṛṣṇāṃ pravṛddhāmapi hanti satvaram

25.38

kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena jayedrasānāmasṛjaśca pānaiḥ
kṣayotthitāṃ kṣīraghṛtaṃ nihanyāt māṃsodakaṃ vā madhu kodakaṃ vā 37
āmodbhavāṃ vilvavacāyutānā jayetkaṣāyairatha dīpanānām
ullekhanairgarbhaśanaprajātāṃ jayet kṣatotthāṃ tu vināpipāsām

25.36-2

snigdhe'nne bhukte yā tṛṣṇā syāttāṃ guḍāmbunā śamayet
atirūkṣadurbalānāṃ tṛṣāṃ śamayennṛṇāmihāśu payaḥ

25.40

chāgo vā ghṛtabhṛṣṭaḥ śīto madhu ro raso hṛdyaḥ

25.41

mūrcchāccharditṛṣādāha kṣaumadyabhṛśakarśitāḥ
pibeyuḥ śītalaṃ toyaṃ raktapitte madātyaye

25.42

tṛṣyandūṅgāmiyo kṣīṇo na labheta jalaṃ yadi
maraṇaṃ dīrgharogañca prāpnuyāt tvarita naraḥ

25.43

sātmyānnapānabhaiṣajyaistṛṣātrttasya jayettṛṣām
tasyāñjitāyāmanyo'pi vyādhiḥ śakyaścikitsitum

25.44

tṛṣito mohamāyāti mohāt prāṇān vimuñcati
tasmātsarvāsvavasthāsu na kvacidvāri varjayet

25.45

annenāpi vinā jantuḥ prāṇān dhārayate ciram
toyābhāve pipāmārttaḥ kṣaṇātprāṇairvimucyate

Linked texts (12)