Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 27

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 27

Language
Sanskrit

27.1

iti vaṅgasena saṅkalita mūrcchānidānacikitsādhikāra samāpta
atha madātyayanidānamāha
ye viṣasya guṇāḥ proktāste madye'pi prakīrttitāḥ
tena mithyopayuktena bhavatyugro madātyayaḥ

27.2

kintu madya svabhāvena yathaivānnaṃ tathā smṛtam
ayuktiyuktaṃ rogāya yuktiyuktaṃ tathāmṛtam

27.3

prāṇāḥ prāṇabhṛtāmannaṃ tadayuktantu hantyasūna
viṣaṃ prāṇaharaṃ tacca yuktiyuktaṃ rasāyanam

27.4

vidhinā mātrayā kāle hitairannairyathā balam
prahṛṣṭo yaḥ pibenmadya tasya syādamṛtopamam

27.5

snigdhaistadanairmāsaiśca bhakṣyaiśca saha sevitam
bhavedāyū'prakarṣāya balāyopacayāya ca

27.6

kāśyatā manasastuṣṭistejo vikrama eva ca
vidhinā sevyamāne tu madye sannihitā guṇāḥ

27.7

tadevānannasaṅgena sevyamānamamātrayā
kāyāgninā hyagnisamaṃ sametya kurute madam

27.8

madena karaṇānāntu bhāvānyatve kṛte sati
nigūḍhamapi bhāva sva prakāśaṃ kurute'vaśaḥ

27.6-2

ślaiṣmikāścālpapittāśca snigdhānnātropasevinaḥ
pāna na bādhate'tyarthaṃ viparītāśca bādhate

27.10

buddhismṛtiprītikaraḥ sukhaśca'pānānna nidrārativarddhanaśca
sampāṭhagītasvaravarddhanaśca prokto'tiramyo prathamo mado hi

27.11

avyaktabuddhismṛtivāgviceṣṭaḥ sonmattalīlākṣatirapraśāntaḥ
ālasyanidrābhihato muhuśca madyena mattaḥ puruṣo madena

27.12

gacchedagamyānagurū śca manyet khādedabhakṣyāṇi ca naṣṭasañjñaḥ
brūyācca guhyāni hṛdi sthitāni made tṛtīye puruṣassvatantraḥ

27.13

caturthe tu made mūḍho bhagnadārviva niṣkriyaḥ
kāryākāryyavibhāgājño mṛtādapi paro mṛtaḥ

27.14

ko madaṃ tādṛśa gacchedunmāda iva cāparaḥ
bahudoṣamivāmūḍhaḥ kāntāraṃ svavaśaḥ kṛtī

27.15

nirbhuktamekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ puruṣeṇa nityam
utpādayet kaṣṭatamān vikārānutpādayeccāpi śarīrabhedam

27.16

kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena bubhukṣitena
vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi

27.18

atyamlabhakṣyāvatatodareṇa ajīrṇabhaktena tathā balena
uṣṇābhitaptena ca sevyamāna karoti madyaṃ vividhān vikārān 17
pānātyaya paramada pānājīrṇamathāpi vā
pānavibhramasaṃjñañca teṣā vakṣyāmi lakṣaṇam

27.19

hikkāśvāsaśiraḥ kampapārśvaśūlaprajāgaraiḥ
vidyādbahupralāpasya vātaprāyaṃ madātyayam

27.20

tṛṣṇādāhajvarasveda mocchātisāravibhramaiḥ
vidyāddharitavarṇasya pittaprāya madātyayam

27.21

chardyarocakahṛllāsa tandrāstaimityagauravaiḥ
vidyācchītaparītasya kaphaprāya madātyayam

27.22

jñeyastridoṣajaścāpi sarvaliṅgairrmadātyayaḥ

27.23

śleṣmocchrayo'ṅkagurutā viramāsyatā ca
viṇmūtrasaktiratha tandrirarocakaśca
liṅgaṃ parasya tu madasya vadanti tajjñāḥ
tṛṣṇārujā śirasi sandhiṣu cāpi bhedaḥ

27.24

ādhmānamudgamathavoddharaṇaṃ vidāhaḥ
pāne tvajīrṇamupagacchati lakṣaṇāni
jñeyāni tatra bhiṣajā suviniścitāni
pittaprakopajanitāni ca kāraṇāni

27.25

hṛdvātatodakaphasravakaṇṭhadhūmamūrcchāvamijvaraśirorujanapradehāḥ
doṣaiḥ surānnavikṛteṣu ca teṣu teṣu
taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ

27.26

hīnottaroṣṭhamatiśītamamandadāha
tailaprabhāsyamatipānahata tyajettu
jihvauṣṭhatālumasitaṃ tvathavāpi nīlaṃ
pīte ca yasya nayane rudhiraprabhe vā

27.27

hikkājvarau vamathuvepathupārśvaśūlāḥ
kāsabhramāvapi ca pānahata tyajettu

27.28

dhvaṃsako vikṣayaścaiva rogaścāsyopajāyate
śleṣmaprasekahṛtkaṇṭhāsyaśoṣaśca sahiṣṇutā
tandrānidrātiyogaśca jñeya dhvaṃsakalakṣaṇam

27.29

madyaṃ sauvarcalaṃ vyoṣa yuktaṃ kiñcijjalānvitam
jīrṇamadyāya dātavya vātapānātyayāpaham

27.30

yojayenmātuluṅgāmladāḍimaiḥ pānakānyapi
snigdhānmlalavaṇānlāṃśca rasān jāṅgalajān śubhān

27.31

sūktaṃ sauvarcala śṛṅgī tyūṣaṇāīrakadīpyakaiḥ
madyaṃ pītvā jayatyugra pavanotthaṃ madātyayam

27.32

pittātmake madhuravarga kaṣāyasiddhaṃ
madya hita samadhuśarkaramiṣṭagandhi
pītvā ca madyamapi cecurasapragār̤ha
kiñcit kṣaṇasthitamathollikhitavyameva

27.33

satīnamudgamiśrān vā dāḍimāmalakānvitān
drākṣāmalakakharjūraparūṣakarasena vā
kalpayettarpaṇān yūṣān rasāṃśca vividhātmakān

27.34

pitte kṣaudrasitāyuktaṃ madhyamarddhodakaṃ pibet
pittapānātyaye yojyā sarvataśca kriyā himāḥ

27.35

vamanadravyasaṃyukta madyenollekhanaṃ hitam
pānaroge kaphodbhūte laṅghanañca yathā balam
dīpanauṣadhopetaṃ pivenmadya samāhitaḥ

27.36

triphalāyā raso vāpi vyoṣacūrṇasamanvitaḥ
śuṣkamūlakajo yūṣaḥ kaulattho vā madhūtkaṭaḥ

27.38

yavānna vikṛtiryojyā jāṅgalātrakṛtāni ca
sauvarcalamajājīñca vṛkṣāmlaṃ sāmlavetasam
tvagelā maricārddhāṃśaṃ śarkarābhāgayojitam

27.36-2

etallavaṇamaṣṭāṅga magnisandīpanaṃ param
madātyaye kaphaprāye dadyāt srotoviśuddhaye

27.40

iti aṣṭāṅgalavaṇam
sarvaje sarvamevedaṃ prayoktavyaṃ cikitsakaiḥ
ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhiḥ śānti yāti madātyayaḥ

27.41

na cenmadyakramaṃ hitvā kṣīramasya prayojayet
laṅghanādyaiḥ kaphe kṣīṇe jāte daurbalyalāghave

27.42

ojastulyaguṇaṃ kṣīra viparītañca madyataḥ
kṣīraprayoga madyañca krameṇālpalpamācaret

27.43

manthaḥ kharjūramṛddīkā vṛkṣāmlāmlikadāḍimaiḥ
parūṣakaiḥ sāmalakairyukto madyavikāranut

27.44

cavyaṃ sauvarcalaṃ hiṅgu jīrakaṃ viśvadīpyakam
cūrṇaṃ madyena dātavya pānātyayarujāpaham

27.45

iti cavyādicūrṇam
madhunā hantyupayuktā triphalā rātrau gur̤ārdrakaṃ prātaḥ
saptāhāt pathyabhujo madamūrcchākāmalonmādān

27.46

ahāni sapta cāṣṭau ca nṛṇāṃ pānātyayaṃ smṛtam
pāna hi bhajate jīrṇṇamata ūrddha vimārgagam

27.47

kūṣmāṇḍakarasaḥ saguḍaḥ śamayati madamāśu madanakodravajam
dhattūrakañca dugdhaṃ saśarkarañca pānayogena

27.48

sacharddimūrcchātisāra mada pūgaphalodbhavam
sadyaḥ praśamayetpītamātmasennāriśītalam

27.49

vanyakarīṣaghrāṇājjalapānāllavaṇabhakṣaṇādapi ca
śāmyati pūgaphalamadaśūrṇaṃ rujā śarkarākavalāt

27.50

madya pītvā yadi nā tatkṣaṇamavaleḍhi śarkarā sṛṣṭām
jātu na madayati madya manāgapi prathitavīryyamapi

27.51

kaṭphalamustaguḍūcī māṣaiḥ kramavivarddhitaiśca tatsarvvam
carvitamukhadhṛtamātraṃ hanyādgandhaṃ surāprabhavam

27.52

pathyākkāthena sasiddhaṃ ghṛtaṃ dhātrīrasena vā
sarpiḥ kalyāṇaka vāpi madamūrcchāpahaṃ pibet

27.53

śatāvarī sahaścika yaṣṭīkalkaiḥ śṛta ghṛtam
paya. punarnavākkāthe pānātyayamapohati

27.54

ghṛta puṣṭikarā pānānvyapānahṛtaujasaḥ
ye ca tṛṣṇādayo rogāste nivāryyāḥ svabheṣajaiḥ

27.55

madyaprakṣīṇadehasya vastayaḥ sānuvāsanāḥ
abhyaṅgotsādanasnānasarpiḥ kṣīraniṣevaṇam

27.56

jalaplutaścandanabhūṣitāṅgaḥ sragvī sabhaktā piśitopadeśām
pibetsurāṃ naiva labheta rogān manopaghātāṃśca mada na yāti

27.57

ya doṣamadhika paśyettamādau pratikārayet
kaphasthānānupūrvyā vā tulyadoṣe madātyaye

27.58

kāntiśca hīnā ca vihīnakarṇau jihvātinīlā daśanāvalī ca
netre tu rakte śukapakṣapīte kṛṣṇādharau yatra vivarjanīyaḥ

Linked texts (13)