Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 29

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 29

Language
Sanskrit

29.1

iti vaṅgasena saṅkalita, dāhanidānacikitsādhikāra, samāpta
athonmādanidānamāha
madayantyu ddhatā doṣā yasmādunmārgamāśritāḥ
mānaso'yamato vyādhirunmāda iti kīrttitaḥ

29.2

ekaikaśaḥ sarvaśaśca doṣairatyarthamūrcchitaiḥ
mānasena ca duḥkhena sa pañcavidha ucyate

29.3

viṣādbhavati ṣaṣṭhastu yathāsvaṃ teṣu bheṣajam
sa cāpravṛddhastaruṇo madasañjñāṃ bibhartti ca

29.4

viruddhaduṣṭāśuci bhojanāni pradharṣaṇaṃ devagurudvijānām
unmādaheturbhayaharṣapūrvo mano'bhighāto viṣamāśca ceṣṭāḥ

29.5

tairalpasatvasya malāḥ praduṣṭā buddhernivāsaṃ hṛdayaṃ pradūṣya
srotāṃsyadhiṣṭhāya manovahāni pramohayantyāśu narasya cetaḥ

29.6

dhīvibhramaḥ satvapariplavaśca paryākulā dṛṣṭiradhīratā ca
abaddhavākyaṃ hṛdayañca śūnyaṃ sāmānyamunmādagadasya liṅgam

29.7

rūkṣālpaśītānnavireka dhātukṣayopavāsairanilo'tivṛddhaḥ
cintātiduḥkhaṃ hṛdayaṃ pradūṣya buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahanti śīghram

29.8

asthānahāsyasmitagītanṛtyavāgaṅgavikṣepaṇarodanāni
pāruṣya kārśyāruṇavarṇatā ca jīrṇe balaṃ cānilajasya rūpam

29.9

ajīrṇakaṭvamlavidāhyaśītairbhojyaiścitaṃ pittamudīrṇavegam
unmādamatyugramanātmakasya hṛdisthitaṃ pūrvavadāśu kuryyāt

29.11

amarṣasaṃrambhavinagnabhāvāḥ santarjanābhidravaṇoṣṇaroṣāḥ
pracchāyaśītānnajalābhilāṣāḥ pītāccabhāpittakṛtasya liṅgam 10
sapūraṇairmandaviceṣṭanaiśca soṣmā kapho marmāṇi saṃpravṛddhaḥ
buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahanti cittaṃ pramohayan sajanayedvikāram

29.13

vākceṣṭitaṃ mandamarocakaśca nārīviviktāpriyatā ca nidrā
chardiśca lālā ca raṇañca bhuṃkte nakhādiśauklayañca kaphātmake syāt 12
yaḥ sannipātaprabhavo'pi ghoraḥ sarvaiḥ samastai rapi hetubhiḥ syāt
sarvāṇi rūpāṇi vibhartti tādṛg viruddhabhaiṣajyavidhirvivarjyaḥ

29.14

corairnarendrapuruṣairaribhistathānyairvivāsitasya dhanabāndhavasaṃkṣayādvā
gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsorjāyeta cotkaṭataro manaso vikāraḥ

29.15

citraṃ bravīti ca mano'nugataṃ visañjño
gāyatyatho hasati roditi cātimūḍhaḥ
raktekṣaṇo hṛtabalendriyabhāḥ sudīnaḥ
śyāvānano viṣahatena bhaveddhisaṃjñaḥ

29.16

dhryāṅmukhastūmūkho vā kṣīṇamāṃsabalo naraḥ
jāgarūko hyasandeha munmādena vinaśyati

29.17

vātike snehapānaṃ prāgvirekaḥ pittasambhave
kaphaje vamanaṃ kāryaṃ paro vastyādikaḥ kramaḥ

29.18

yaccopadi‍śyate kiñcit apasmāracikitsite
unmāde tacca karttavyaṃ sāmānyāddoṣadūṣyayoḥ

29.19

drumāgnijalaśailebhyo viṣamebhyaśca ta sadā
rakṣedunmādinaṃ caiva sadyaḥ prāṇaharaṃ hi tat

29.20

brāhmī kūṣmāṇḍīphala ṣaḍgranthā śaṅkhapuṣpikā svarasāḥ
unmādahṛto dṛṣṭāḥ pṛthagīte kuṣṭhamadhumiśrāḥ

29.21

cāṅgerīrasakāñjika gur̤asamabhāgāḥ sumathitāḥ kramaśa'
unmādarogaśamanāḥ pītā divasadvayenaiva

29.22

maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaḥ kanakadalasayojitaḥ samabhāgaḥ
śamayatyunmādagadaṃ hyakṣarājavallīrasayuktaḥ

29.23

sitakusumavalāyāḥ sārddhakarṣatrayaṃ yaḥ
śikharicarakhakolaṃ kṣīrapākena pakvam
pivati tadanu śītaṃ prātarutthāya nityam
jayati jhaṭiti ghoraṃ vyādhisunmādamugram

29.24

siddhārthako hiṅguvacā karañjo devadāru ca
mañjiṣṭhā triphalā śvetā dāṭabhītvak kaṭutrikam
samāṃśāni priyaṅguśca śirīṣo rajanīdvaya
vastamūtreṇa piṣṭo'yamagadaḥ pānamañjanam

29.25

nasyamālepanañcaiva snānamudvarttanaṃ tathā
apasmāraviṣonmāda hatvā lakṣmojvarāpaham

29.26

bhūtebhyaśca bhayaṃ hanti rājadvāre ca śasyate
sarpiretena siddha vā gomūtre ca tadarthakṛt

29.27

daśamūlāmbu saghṛtaṃ yukta māṃsarasena vā
sasiddhārthakacūrṇaṃ vā purāṇaṃ vaikakaṃ ghṛtam

29.28

unmādaśāntaye peyo raso vā tilamāṣajaḥ
prayojya sārṣapa taila nasyābhyañjanayoḥ sadā

29.29

āśvāsayet suhṛdbhiśca vākyairdharmārthasaṃhitaiḥ
brūyādiṣṭavināśaṃ vā darśayedadbhūtāni ca

29.30

baddha sārṣapatailākta muttānamātape nyaset
kapitkacchāthavā tasmai lohitaistalajalaiḥspṛśet

29.31

kaṣābhistāḍayitvā ca subaddha vijane gṛhe
rundhyācceto hi vidvāṃ sta yathā vrajati tatsukham

29.32

sarpeṇoddhatadaṃṣṭreṇa dāntaiḥ sihairgajaiśca tam
trāsayecchastrahastaiśca śatrubhistaskaraistathā

29.33

athavā rājapuruṣā bahirnītvā susayatam
trāsayeyurvadhairainaṃ tarjayanto nṛpājñayā

29.34

dehaduḥkhabhayebhyo hi paraṃ prāṇabhayaṃ bhavet
tena tasya śamaṃ yāti sarvato viplutaṃ manaḥ

29.35

satataṃ dhūpayeccainaṃ khagomāṃsaiśca pūtibhiḥ

29.36

iṣṭadravyavināśena mano yasyopahanyate
tasya tatsadṛśaprāptyā śāntyāśvāsaiḥ śamaṃ nayet

29.37

kāmaśokabhayakrodhaharṣerṣyālobhasambhavāt
parasparapratidvandvairebhireva śamaṃ nayet

29.38

buddhvā doṣaṃ vaya sātmyaṃ deśakālaṃ balābalām
cikitsitamidaṃ kuryyādunmāde bhūtadoṣaje

29.39

devarṣipitṛgandharvairūnmattasya tu buddhimān
varjayedañjanādīni tīkṣṇāni krūrakarmma ca

29.40

apasmārakriyā vāpi grahoddiṣṭāñca kārayet
śāntiṃ doṣaviśuddhiñca snehavastibhirācaret

29.41

mṛdupūvāntu viṣaje kriyāmūrddhāṃ prayojayet
śokaśāntimupanayedunmāde pañcame bhiṣak

29.42

urobāhulalāṭasthāṃ śirāṃ muktā prayatnataḥ
nivāte śamanaṃ yuñjyādvilvādyambukaṇānvitam

29.43

tryūṣaṇaṃ hiṅgu lavaṇaṃ vacā kaṭukarohiṇī
śirīṣanaktamālānāṃ bījaṃ śvetāśca sarṣapāḥ

29.44

gomūtrapiṣṭairetaistu varttirnetrāñjane hitā
cāturthikamapasmāra munmādaṃ vā niyacchati

29.45

kuṣṭhāśvagandhe lavaṇāyamode dve jīrake trīṇi kaṭūni pāṭhā
māṅgalyapuṣpyā ca samānacūrṇaṃ kṛtvā ca cūrṇena vacodbhavena

29.46

tulyena yuktaṃ bahuśo rasena tadbhāvitaṃ brahmavinirmitāyāḥ
sarpirmadhubhyāñca tato'kṣamātraṃ lihyānnaraḥ saptadinaṃ hitāśī

29.47

aiśvaryyamicchanmanasaśca dhairyyaṃ medhāṃ tathecchandiguṇañca kālam
paṭhennaraḥ ślokasahasramaṅgastadat prayojya dviguṇañca kālam

29.48

sārasvatamidaṃ cūrṇaṃ brahmaṇā nirmitaṃ svayam
jagaddhitāya lokānāṃ durmedhānā vicetasām

29.56

hiṅgusauvarcalavyoṣai rdvipalāṃśairdhṛtār̤hakam
caturguṇe gavā mūtre siddhamunmādanāśanam

29.50

jaṭilā pūtanā keśī cāraṭī markaṭī vacā
trāyamāṇā jayā vīrā corakaḥ kaṭurohiṇī

29.51

vayasthā śūkarī knatā sāticchatrā palaṅkaṣā
mahāpuruṣadantā ca vayasthānākulīdvayam

29.52

kaṭambharā vṛścikālī sasthirā'pi ca tairghṛtam
siddhaṃ cāturthikonmādagrahāpasmāranāśanam

29.53

mahāpaiśācaka nāma ghṛtametadyathāsṛtam
medhābuddhismṛtikara bālānāṃ cāgnidīpanam

29.54

triphalālakṣmaṇā'nantā samaṅgā śārivāmṛtā
brāhmī pāṭhā'dvibṛhattyai dvisrthirā dvipunarnavā

29.55

sahadevī sūryyavallī vayasthā girikarṇikā
toyakumbhe pacedetat palāśa pādaśeṣite

29.56-2

nata kauntī vacā kuṣṭha kṛṣṇāsarṣapasaindhavaiḥ
niruk savarṇavatsāyāḥ saṃsiddhaṃ payasā ca goḥ

29.57

puṣyayoge ghṛtaprastha suhemakalaśe sthitam
pānābhyañjanato medhā smṛtyāyuḥ puṣṭivardhanam
rakṣoghnañca viṣaghnañca sārasvatamidaṃ ghṛtam

29.58

kvāthye vicūrṇite kṣiptā tataḥ ṣor̤aśikaṃ jalam
pādaśeṣaṃ prakarttavyameṣaḥ kvāthavidhiḥ smṛtaḥ

29.56-3

daśamūlī tathā rāstrā vātāristrivṛtā balā
mūrvvā śatāvarī ceti kvāthyaistu kuḍavaiḥ pṛthak

29.60

kṛtakvāthaṃ pṛthak prasthadvayaṃ mṛdvagninā pacet
viśālā triphalā kauntī devadārvvelavālukam
sthirānantā dve rajanyau śārive dve priyaṅgakā

29.61

nīlotpalailā mañjiṣṭhā dantīdār̤imakesaram
viḍaṅgaṃ hyagnivarṇo ca kuṣṭhacandanapadmakaiḥ

29.62

tālīśapatraṃ bṛhatī mālatīkusamaṃ navam
aṣṭāviṃśatibhiḥ kalkaiḥ etaiḥ karṣa samanvitaiḥ

29.63

caturguṇaṃ jalaṃ dattvā piṣṭaistad vipacet ghṛtam
apasmāre jvare śoṣe kāse mandānale kṛśe

29.64

vātarakte pratiśyāye tṛtīyakacaturthake
mūtrakṛcchre kaṭīśūle visarpābhihateṣu ca

29.65

kaṇḍūpāṇḍmāmayonmāda viṣamehgareṣu ca
bhūtopahatacittānā gaṅgadānāmacetasām

29.66

śasta strīṇāñca bandhyānā dhanyamāyurbalapradam
alakṣmīpāparakṣoghnaṃ sarvagrahanivāraṇam

29.67

kalyāṇakamidaṃ sarpi. śreṣṭha puṃsavaneṣu ca
dvijala sacatu kṣīraṃ tatsyāt kalyāṇakaṃ mahat
ebhya eva sthirādīni jale paktvaiva viśatim

29.68

rase tasmin pacet sarpidṛ ṣṭicīraṃ caturguṇam
vīrādvimāṣa kākolī svaya guptarṣabharddhibhiḥ

29.66-2

medayā ca samaiḥ kalkaistasmāt kalyāṇakaṃ mahat
bṛṃhaṇīya viśeṣeṇa sannipātaharaṃ param

29.70

śyāmā madhurasā rāstrā devadāru śatāvarī
śvadaṃṣṭrā daśamūlañca tairyuttayā kvāthakalkitaiḥ

29.71

sādhitaścetasa nāma ghṛtaṃ ceto vikāranut
unmādamadamūrcchāyāṃ jvarāpasmārabheṣajam

29.72

pañcamūlyā ca kāśmaryyā rātrairaṇḍatrivṛddhalā
mūrvvāśatāvarī ceti kvāthairdvipalikairimaiḥ

29.73

kalyāṇakasya cāṃśena caitasa nāma tadghṛtam
sarvvaceto vikārāṇāṃ śamana paramucyate

29.74

kvāthyaiḥ kaṣāyo dviguṇāṣṭatoyaiḥ pānīyakalyāṇakakalkapācyam
niśāyuk triphalā śyāmā vacā siddhārthahiṅgubhiḥ
śirīṣakaṭabhī śvetā mañjiṣṭhā vyoṣadārubhiḥ

29.75

samaiḥ kalkairdhṛta mūtre siddhamunmādanāśanam
candanāmbunakha yāvya yaṣṭīśaileyapadmakam
mañjiṣṭhā sarala dāru śavyelāpūtikāśaram

29.76

patra tailya surā māsī kaṅkola vanitāmbudam
haridre śārive tiktā lavaṇāgurukuṅkumam

29.77

tvagreṇunalikā ceti tailāmlastu caturguṇam
lākṣārasamama siddhaṃ grahaghnaṃ paraṃ matam

29.78

apasmāragrahonmāda kṛtyālakṣmījvarāpaham
āyuḥpuṣṭikaraṇañcaiva vaśīkaraṇamuttamam

29.79

nivkṛtāmiṣamadyo yo hitāśī prayatataḥ śuciḥ
nijāgantubhirunmādairna kadācit sa yujyate

29.80

prasādaścendriyārthānāṃ buddhyātmamanasāṃ tathā
dhātūnāṃ prakṛtisthatvaṃ vigalonmādalakṣaṇam

29.81

amartyavāgvikramavīryyaceṣṭājñānādivijñānabalādibhiryaiḥ
unmādakālo niyataśca yasya bhūtotthamunmādamudāharettam

29.82

santuṣṭaḥ śuciratha divyamālyagandho
nistandro'pyavitatasaṃskṛtaprabhāṣī
tejasvī sthiranayano varapradātā
brahmaṇyo bhavati naraḥ sa devajuṣṭaḥ

29.83

sasvedo dvijagurudevadoṣavaktā
jihmākṣo vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ
santuṣṭo bhavati na cānnapānajātaiḥ
duṣṭātmā bhavati ca devaśatrujuṣṭaḥ

29.84

hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī
svācāraḥ priyaparigītagandhamālyaḥ
nṛtyan vai prahasati cāru cālpaśabdaṃ
gandharvvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ

29.85

tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī
gambhīro drutamatiralpavāksahiṣṇuḥ
tejasvī vadati ca kiṃ dadāmi kasmai
yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ

29.86

pretānāṃ sa diśati saṃstareṣu piṇḍān
śāntātmā jalamapi cāpasavyastraḥ
māṃsepsustilagur̤apāyasābhikāmastabdhato bhavati pitṛgrahābhijuṣṭaḥ

29.87

yastūrvyāṃ prasarati sarpavat kadācit
sṛkkiyyau vilikhati jihvayā tathaiva
krodhālurguḍamadhudugdhapāyasepsuḥ
vijñeyo bhavati bhujaṅgamena juṣṭaḥ

29.88

māsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo bhṛśamatiniṣṭhuro'tiśūraḥ
krodhālurvipulabalo niśāvihārī
śaucadviḍ bhavati sa rākṣasairgṛhītaḥ

29.89

devavipragurudveṣī vedavedāṅganindakaḥ
ātmapīḍākaro'hiṃsro brahmarākṣasasevita.

29.90

udvastaḥ kṛśapuruṣo viruddhabhāṣīdurgandho bhṛśamaśucistathātilolaḥ
bahvāśī vijanavanāntaropasevī
vyāceṣṭan trasati rudan piśācajuṣṭaḥ

29.91

sthūlākṣo drutamaṭanaḥ saphenalehī
nidrāluḥ patati ca kampate ca yo'ti
yaścādridviradanagādivicyutaḥ san
so'sādhyo bhavati tathā trayodaśābde

29.92

devagrahāḥ paurṇamāsyā masurāḥ sandhyayorapi
gandharvāḥ prāyaśo'ṣṭamyā yakṣāśca pratipadyapi

29.93

pitaraḥ kṛṣṇapakṣe syuḥ pañcamyāmapi coragāḥ
rakṣāṃsi rātrau paiśācāḥ caturdaśyā viśanti hi

29.94

darpaṇādīn yathā chāyā śītoṣṇa prāṇino yathā
svamaṇiṃ bhāskarāciṃśca yathā dehañca dehadhṛk
viṃśanti na ca dṛśyante grahāstadvaccharīriṇām

29.95

atha cikitsāmāha
sarpiṣyānādirāgantaurmantrādisveṣyate vidhiḥ

29.96

pūjāvalyupahāreṣṭi homamantrāñjanādibhiḥ
jayedāgantumunmādaṃ yathāvidhi śucirbhiṣak

29.97

raktamālyāni gandhaśva vījāni madhusarpiṣau
bhakṣyāśca sarve sarveṣā sāmānyau vidhirucyate

29.98

ṛkṣajambukaromāṇi śallakīlasunaṃ tathā
hiṅgu mūtrañca vastasya dhūpamasya prayojayet
etena śāmyati kṣipra balavānapi yo grahaḥ

29.96-2

śirīṣavīja laśuna śuṇṭhīṃ siddhārthakaṃ vacām
mañjiṣṭhāṃ rajanīṃ kuṣṭha vastamūtreṇa peṣayet

29.100

varttauchāyāviśuṣkā ca sā yojyā nayanāñjane

29.101

karpāsāsthimayūrapicchabṛhatīnirmyālyapiṇḍītakaistvaṅmāṃsī vṛṣadaśaviṭ tuṣavacākeśāhinirmocanaiḥ
nāgendradvijaśṛṅgahiṅgumaricaistulyaiḥ kṛtaṃ dhūpanaṃ
skandonmādapiśācarākṣasasurāveśajvaraghnaṃ param

29.102

kalyāṇaka prayuñjīta mahadvā caitasaṃ ghṛtam
tailaṃ nārāyaṇa vātha mahannārāyaṇaṃ tathā

29.103

na ca raudraṃ prayuñjīta prayoga devatāgrahe
ṛte piśācādanyeṣu pratikūlaṃ na vā caret

29.104

vaidyāṃstu vai nihanyuste dhruvaṃ kruddhā mahaujasaḥ
hitāhitavidhānañca nityameva samācaret

Linked texts (15)