Cikitsasarasangraha (Vangasena) 29
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 29
- Language
- Sanskrit
29.1
iti vaṅgasena saṅkalita, dāhanidānacikitsādhikāra, samāpta
athonmādanidānamāha
madayantyu ddhatā doṣā yasmādunmārgamāśritāḥ
mānaso'yamato vyādhirunmāda iti kīrttitaḥ
29.2
ekaikaśaḥ sarvaśaśca doṣairatyarthamūrcchitaiḥ
mānasena ca duḥkhena sa pañcavidha ucyate
29.3
viṣādbhavati ṣaṣṭhastu yathāsvaṃ teṣu bheṣajam
sa cāpravṛddhastaruṇo madasañjñāṃ bibhartti ca
29.4
viruddhaduṣṭāśuci bhojanāni pradharṣaṇaṃ devagurudvijānām
unmādaheturbhayaharṣapūrvo mano'bhighāto viṣamāśca ceṣṭāḥ
29.5
tairalpasatvasya malāḥ praduṣṭā buddhernivāsaṃ hṛdayaṃ pradūṣya
srotāṃsyadhiṣṭhāya manovahāni pramohayantyāśu narasya cetaḥ
29.6
dhīvibhramaḥ satvapariplavaśca paryākulā dṛṣṭiradhīratā ca
abaddhavākyaṃ hṛdayañca śūnyaṃ sāmānyamunmādagadasya liṅgam
29.7
rūkṣālpaśītānnavireka dhātukṣayopavāsairanilo'tivṛddhaḥ
cintātiduḥkhaṃ hṛdayaṃ pradūṣya buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahanti śīghram
29.8
asthānahāsyasmitagītanṛtyavāgaṅgavikṣepaṇarodanāni
pāruṣya kārśyāruṇavarṇatā ca jīrṇe balaṃ cānilajasya rūpam
29.9
ajīrṇakaṭvamlavidāhyaśītairbhojyaiścitaṃ pittamudīrṇavegam
unmādamatyugramanātmakasya hṛdisthitaṃ pūrvavadāśu kuryyāt
29.11
amarṣasaṃrambhavinagnabhāvāḥ santarjanābhidravaṇoṣṇaroṣāḥ
pracchāyaśītānnajalābhilāṣāḥ pītāccabhāpittakṛtasya liṅgam 10
sapūraṇairmandaviceṣṭanaiśca soṣmā kapho marmāṇi saṃpravṛddhaḥ
buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahanti cittaṃ pramohayan sajanayedvikāram
29.13
vākceṣṭitaṃ mandamarocakaśca nārīviviktāpriyatā ca nidrā
chardiśca lālā ca raṇañca bhuṃkte nakhādiśauklayañca kaphātmake syāt 12
yaḥ sannipātaprabhavo'pi ghoraḥ sarvaiḥ samastai rapi hetubhiḥ syāt
sarvāṇi rūpāṇi vibhartti tādṛg viruddhabhaiṣajyavidhirvivarjyaḥ
29.14
corairnarendrapuruṣairaribhistathānyairvivāsitasya dhanabāndhavasaṃkṣayādvā
gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsorjāyeta cotkaṭataro manaso vikāraḥ
29.15
citraṃ bravīti ca mano'nugataṃ visañjño
gāyatyatho hasati roditi cātimūḍhaḥ
raktekṣaṇo hṛtabalendriyabhāḥ sudīnaḥ
śyāvānano viṣahatena bhaveddhisaṃjñaḥ
29.16
dhryāṅmukhastūmūkho vā kṣīṇamāṃsabalo naraḥ
jāgarūko hyasandeha munmādena vinaśyati
29.17
vātike snehapānaṃ prāgvirekaḥ pittasambhave
kaphaje vamanaṃ kāryaṃ paro vastyādikaḥ kramaḥ
29.18
yaccopadiśyate kiñcit apasmāracikitsite
unmāde tacca karttavyaṃ sāmānyāddoṣadūṣyayoḥ
29.19
drumāgnijalaśailebhyo viṣamebhyaśca ta sadā
rakṣedunmādinaṃ caiva sadyaḥ prāṇaharaṃ hi tat
29.20
brāhmī kūṣmāṇḍīphala ṣaḍgranthā śaṅkhapuṣpikā svarasāḥ
unmādahṛto dṛṣṭāḥ pṛthagīte kuṣṭhamadhumiśrāḥ
29.21
cāṅgerīrasakāñjika gur̤asamabhāgāḥ sumathitāḥ kramaśa'
unmādarogaśamanāḥ pītā divasadvayenaiva
29.22
maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaḥ kanakadalasayojitaḥ samabhāgaḥ
śamayatyunmādagadaṃ hyakṣarājavallīrasayuktaḥ
29.23
sitakusumavalāyāḥ sārddhakarṣatrayaṃ yaḥ
śikharicarakhakolaṃ kṣīrapākena pakvam
pivati tadanu śītaṃ prātarutthāya nityam
jayati jhaṭiti ghoraṃ vyādhisunmādamugram
29.24
siddhārthako hiṅguvacā karañjo devadāru ca
mañjiṣṭhā triphalā śvetā dāṭabhītvak kaṭutrikam
samāṃśāni priyaṅguśca śirīṣo rajanīdvaya
vastamūtreṇa piṣṭo'yamagadaḥ pānamañjanam
29.25
nasyamālepanañcaiva snānamudvarttanaṃ tathā
apasmāraviṣonmāda hatvā lakṣmojvarāpaham
29.26
bhūtebhyaśca bhayaṃ hanti rājadvāre ca śasyate
sarpiretena siddha vā gomūtre ca tadarthakṛt
29.27
daśamūlāmbu saghṛtaṃ yukta māṃsarasena vā
sasiddhārthakacūrṇaṃ vā purāṇaṃ vaikakaṃ ghṛtam
29.28
unmādaśāntaye peyo raso vā tilamāṣajaḥ
prayojya sārṣapa taila nasyābhyañjanayoḥ sadā
29.29
āśvāsayet suhṛdbhiśca vākyairdharmārthasaṃhitaiḥ
brūyādiṣṭavināśaṃ vā darśayedadbhūtāni ca
29.30
baddha sārṣapatailākta muttānamātape nyaset
kapitkacchāthavā tasmai lohitaistalajalaiḥspṛśet
29.31
kaṣābhistāḍayitvā ca subaddha vijane gṛhe
rundhyācceto hi vidvāṃ sta yathā vrajati tatsukham
29.32
sarpeṇoddhatadaṃṣṭreṇa dāntaiḥ sihairgajaiśca tam
trāsayecchastrahastaiśca śatrubhistaskaraistathā
29.33
athavā rājapuruṣā bahirnītvā susayatam
trāsayeyurvadhairainaṃ tarjayanto nṛpājñayā
29.34
dehaduḥkhabhayebhyo hi paraṃ prāṇabhayaṃ bhavet
tena tasya śamaṃ yāti sarvato viplutaṃ manaḥ
29.35
satataṃ dhūpayeccainaṃ khagomāṃsaiśca pūtibhiḥ
29.36
iṣṭadravyavināśena mano yasyopahanyate
tasya tatsadṛśaprāptyā śāntyāśvāsaiḥ śamaṃ nayet
29.37
kāmaśokabhayakrodhaharṣerṣyālobhasambhavāt
parasparapratidvandvairebhireva śamaṃ nayet
29.38
buddhvā doṣaṃ vaya sātmyaṃ deśakālaṃ balābalām
cikitsitamidaṃ kuryyādunmāde bhūtadoṣaje
29.39
devarṣipitṛgandharvairūnmattasya tu buddhimān
varjayedañjanādīni tīkṣṇāni krūrakarmma ca
29.40
apasmārakriyā vāpi grahoddiṣṭāñca kārayet
śāntiṃ doṣaviśuddhiñca snehavastibhirācaret
29.41
mṛdupūvāntu viṣaje kriyāmūrddhāṃ prayojayet
śokaśāntimupanayedunmāde pañcame bhiṣak
29.42
urobāhulalāṭasthāṃ śirāṃ muktā prayatnataḥ
nivāte śamanaṃ yuñjyādvilvādyambukaṇānvitam
29.43
tryūṣaṇaṃ hiṅgu lavaṇaṃ vacā kaṭukarohiṇī
śirīṣanaktamālānāṃ bījaṃ śvetāśca sarṣapāḥ
29.44
gomūtrapiṣṭairetaistu varttirnetrāñjane hitā
cāturthikamapasmāra munmādaṃ vā niyacchati
29.45
kuṣṭhāśvagandhe lavaṇāyamode dve jīrake trīṇi kaṭūni pāṭhā
māṅgalyapuṣpyā ca samānacūrṇaṃ kṛtvā ca cūrṇena vacodbhavena
29.46
tulyena yuktaṃ bahuśo rasena tadbhāvitaṃ brahmavinirmitāyāḥ
sarpirmadhubhyāñca tato'kṣamātraṃ lihyānnaraḥ saptadinaṃ hitāśī
29.47
aiśvaryyamicchanmanasaśca dhairyyaṃ medhāṃ tathecchandiguṇañca kālam
paṭhennaraḥ ślokasahasramaṅgastadat prayojya dviguṇañca kālam
29.48
sārasvatamidaṃ cūrṇaṃ brahmaṇā nirmitaṃ svayam
jagaddhitāya lokānāṃ durmedhānā vicetasām
29.56
hiṅgusauvarcalavyoṣai rdvipalāṃśairdhṛtār̤hakam
caturguṇe gavā mūtre siddhamunmādanāśanam
29.50
jaṭilā pūtanā keśī cāraṭī markaṭī vacā
trāyamāṇā jayā vīrā corakaḥ kaṭurohiṇī
29.51
vayasthā śūkarī knatā sāticchatrā palaṅkaṣā
mahāpuruṣadantā ca vayasthānākulīdvayam
29.52
kaṭambharā vṛścikālī sasthirā'pi ca tairghṛtam
siddhaṃ cāturthikonmādagrahāpasmāranāśanam
29.53
mahāpaiśācaka nāma ghṛtametadyathāsṛtam
medhābuddhismṛtikara bālānāṃ cāgnidīpanam
29.54
triphalālakṣmaṇā'nantā samaṅgā śārivāmṛtā
brāhmī pāṭhā'dvibṛhattyai dvisrthirā dvipunarnavā
29.55
sahadevī sūryyavallī vayasthā girikarṇikā
toyakumbhe pacedetat palāśa pādaśeṣite
29.56-2
nata kauntī vacā kuṣṭha kṛṣṇāsarṣapasaindhavaiḥ
niruk savarṇavatsāyāḥ saṃsiddhaṃ payasā ca goḥ
29.57
puṣyayoge ghṛtaprastha suhemakalaśe sthitam
pānābhyañjanato medhā smṛtyāyuḥ puṣṭivardhanam
rakṣoghnañca viṣaghnañca sārasvatamidaṃ ghṛtam
29.58
kvāthye vicūrṇite kṣiptā tataḥ ṣor̤aśikaṃ jalam
pādaśeṣaṃ prakarttavyameṣaḥ kvāthavidhiḥ smṛtaḥ
29.56-3
daśamūlī tathā rāstrā vātāristrivṛtā balā
mūrvvā śatāvarī ceti kvāthyaistu kuḍavaiḥ pṛthak
29.60
kṛtakvāthaṃ pṛthak prasthadvayaṃ mṛdvagninā pacet
viśālā triphalā kauntī devadārvvelavālukam
sthirānantā dve rajanyau śārive dve priyaṅgakā
29.61
nīlotpalailā mañjiṣṭhā dantīdār̤imakesaram
viḍaṅgaṃ hyagnivarṇo ca kuṣṭhacandanapadmakaiḥ
29.62
tālīśapatraṃ bṛhatī mālatīkusamaṃ navam
aṣṭāviṃśatibhiḥ kalkaiḥ etaiḥ karṣa samanvitaiḥ
29.63
caturguṇaṃ jalaṃ dattvā piṣṭaistad vipacet ghṛtam
apasmāre jvare śoṣe kāse mandānale kṛśe
29.64
vātarakte pratiśyāye tṛtīyakacaturthake
mūtrakṛcchre kaṭīśūle visarpābhihateṣu ca
29.65
kaṇḍūpāṇḍmāmayonmāda viṣamehgareṣu ca
bhūtopahatacittānā gaṅgadānāmacetasām
29.66
śasta strīṇāñca bandhyānā dhanyamāyurbalapradam
alakṣmīpāparakṣoghnaṃ sarvagrahanivāraṇam
29.67
kalyāṇakamidaṃ sarpi. śreṣṭha puṃsavaneṣu ca
dvijala sacatu kṣīraṃ tatsyāt kalyāṇakaṃ mahat
ebhya eva sthirādīni jale paktvaiva viśatim
29.68
rase tasmin pacet sarpidṛ ṣṭicīraṃ caturguṇam
vīrādvimāṣa kākolī svaya guptarṣabharddhibhiḥ
29.66-2
medayā ca samaiḥ kalkaistasmāt kalyāṇakaṃ mahat
bṛṃhaṇīya viśeṣeṇa sannipātaharaṃ param
29.70
śyāmā madhurasā rāstrā devadāru śatāvarī
śvadaṃṣṭrā daśamūlañca tairyuttayā kvāthakalkitaiḥ
29.71
sādhitaścetasa nāma ghṛtaṃ ceto vikāranut
unmādamadamūrcchāyāṃ jvarāpasmārabheṣajam
29.72
pañcamūlyā ca kāśmaryyā rātrairaṇḍatrivṛddhalā
mūrvvāśatāvarī ceti kvāthairdvipalikairimaiḥ
29.73
kalyāṇakasya cāṃśena caitasa nāma tadghṛtam
sarvvaceto vikārāṇāṃ śamana paramucyate
29.74
kvāthyaiḥ kaṣāyo dviguṇāṣṭatoyaiḥ pānīyakalyāṇakakalkapācyam
niśāyuk triphalā śyāmā vacā siddhārthahiṅgubhiḥ
śirīṣakaṭabhī śvetā mañjiṣṭhā vyoṣadārubhiḥ
29.75
samaiḥ kalkairdhṛta mūtre siddhamunmādanāśanam
candanāmbunakha yāvya yaṣṭīśaileyapadmakam
mañjiṣṭhā sarala dāru śavyelāpūtikāśaram
29.76
patra tailya surā māsī kaṅkola vanitāmbudam
haridre śārive tiktā lavaṇāgurukuṅkumam
29.77
tvagreṇunalikā ceti tailāmlastu caturguṇam
lākṣārasamama siddhaṃ grahaghnaṃ paraṃ matam
29.78
apasmāragrahonmāda kṛtyālakṣmījvarāpaham
āyuḥpuṣṭikaraṇañcaiva vaśīkaraṇamuttamam
29.79
nivkṛtāmiṣamadyo yo hitāśī prayatataḥ śuciḥ
nijāgantubhirunmādairna kadācit sa yujyate
29.80
prasādaścendriyārthānāṃ buddhyātmamanasāṃ tathā
dhātūnāṃ prakṛtisthatvaṃ vigalonmādalakṣaṇam
29.81
amartyavāgvikramavīryyaceṣṭājñānādivijñānabalādibhiryaiḥ
unmādakālo niyataśca yasya bhūtotthamunmādamudāharettam
29.82
santuṣṭaḥ śuciratha divyamālyagandho
nistandro'pyavitatasaṃskṛtaprabhāṣī
tejasvī sthiranayano varapradātā
brahmaṇyo bhavati naraḥ sa devajuṣṭaḥ
29.83
sasvedo dvijagurudevadoṣavaktā
jihmākṣo vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ
santuṣṭo bhavati na cānnapānajātaiḥ
duṣṭātmā bhavati ca devaśatrujuṣṭaḥ
29.84
hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī
svācāraḥ priyaparigītagandhamālyaḥ
nṛtyan vai prahasati cāru cālpaśabdaṃ
gandharvvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ
29.85
tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī
gambhīro drutamatiralpavāksahiṣṇuḥ
tejasvī vadati ca kiṃ dadāmi kasmai
yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ
29.86
pretānāṃ sa diśati saṃstareṣu piṇḍān
śāntātmā jalamapi cāpasavyastraḥ
māṃsepsustilagur̤apāyasābhikāmastabdhato bhavati pitṛgrahābhijuṣṭaḥ
29.87
yastūrvyāṃ prasarati sarpavat kadācit
sṛkkiyyau vilikhati jihvayā tathaiva
krodhālurguḍamadhudugdhapāyasepsuḥ
vijñeyo bhavati bhujaṅgamena juṣṭaḥ
29.88
māsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo bhṛśamatiniṣṭhuro'tiśūraḥ
krodhālurvipulabalo niśāvihārī
śaucadviḍ bhavati sa rākṣasairgṛhītaḥ
29.89
devavipragurudveṣī vedavedāṅganindakaḥ
ātmapīḍākaro'hiṃsro brahmarākṣasasevita.
29.90
udvastaḥ kṛśapuruṣo viruddhabhāṣīdurgandho bhṛśamaśucistathātilolaḥ
bahvāśī vijanavanāntaropasevī
vyāceṣṭan trasati rudan piśācajuṣṭaḥ
29.91
sthūlākṣo drutamaṭanaḥ saphenalehī
nidrāluḥ patati ca kampate ca yo'ti
yaścādridviradanagādivicyutaḥ san
so'sādhyo bhavati tathā trayodaśābde
29.92
devagrahāḥ paurṇamāsyā masurāḥ sandhyayorapi
gandharvāḥ prāyaśo'ṣṭamyā yakṣāśca pratipadyapi
29.93
pitaraḥ kṛṣṇapakṣe syuḥ pañcamyāmapi coragāḥ
rakṣāṃsi rātrau paiśācāḥ caturdaśyā viśanti hi
29.94
darpaṇādīn yathā chāyā śītoṣṇa prāṇino yathā
svamaṇiṃ bhāskarāciṃśca yathā dehañca dehadhṛk
viṃśanti na ca dṛśyante grahāstadvaccharīriṇām
29.95
atha cikitsāmāha
sarpiṣyānādirāgantaurmantrādisveṣyate vidhiḥ
29.96
pūjāvalyupahāreṣṭi homamantrāñjanādibhiḥ
jayedāgantumunmādaṃ yathāvidhi śucirbhiṣak
29.97
raktamālyāni gandhaśva vījāni madhusarpiṣau
bhakṣyāśca sarve sarveṣā sāmānyau vidhirucyate
29.98
ṛkṣajambukaromāṇi śallakīlasunaṃ tathā
hiṅgu mūtrañca vastasya dhūpamasya prayojayet
etena śāmyati kṣipra balavānapi yo grahaḥ
29.96-2
śirīṣavīja laśuna śuṇṭhīṃ siddhārthakaṃ vacām
mañjiṣṭhāṃ rajanīṃ kuṣṭha vastamūtreṇa peṣayet
29.100
varttauchāyāviśuṣkā ca sā yojyā nayanāñjane
29.101
karpāsāsthimayūrapicchabṛhatīnirmyālyapiṇḍītakaistvaṅmāṃsī vṛṣadaśaviṭ tuṣavacākeśāhinirmocanaiḥ
nāgendradvijaśṛṅgahiṅgumaricaistulyaiḥ kṛtaṃ dhūpanaṃ
skandonmādapiśācarākṣasasurāveśajvaraghnaṃ param
29.102
kalyāṇaka prayuñjīta mahadvā caitasaṃ ghṛtam
tailaṃ nārāyaṇa vātha mahannārāyaṇaṃ tathā
29.103
na ca raudraṃ prayuñjīta prayoga devatāgrahe
ṛte piśācādanyeṣu pratikūlaṃ na vā caret
29.104
vaidyāṃstu vai nihanyuste dhruvaṃ kruddhā mahaujasaḥ
hitāhitavidhānañca nityameva samācaret
Linked texts (15)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Āyurvedadīpikā (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya) — Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Basavarājīya — Nīlakaṇṭhakoṭṭūru Basavarāja 1500, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit
- Siddhisāra — Sanskrit
- Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit
- Siddhasāra — Ravigupta, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit