Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 30

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 30

Language
Sanskrit

30.1

iti vaṅgasena saṅkalitaḥ unmādabhūtonmādanidānacikitsādhikāraḥ samāptaḥ
athāpasmāranidānamāha
cintāśokādibhirdoṣāḥ kruddhā hṛtsrotasi sthitāḥ
kṛtvā smṛterapadhvaṃsamapasmāra prakurvate

30.2

vātātpittātkaphātsarvairdoṣaiḥ sa syāccaturvidhaḥ
tamaso darśanaṃ dhyānaṃ hṛtkampo netravaikṛtam
bhramo hṛdayaśūnyatvaṃ bhāvinastasya lakṣaṇam

30.3

tamaḥ praveśaḥ saṃrambho doṣodrekahatasmṛti.
apasmāra iti jñeyo gado ghoraścaturvidhaḥ

30.4

hṛtkampaśūnyatā khedo dhyānaṃ mūrcchā pramūr̤hatā
nidrānāśaśca tasmiṃśca bhaviṣyati bhavantyatha

30.5

kampate daśate dantān phenoddāmī śvasityapi
paruṣāruṇakṛṣṇāni paśyedrūpāṇi cā'nilāt

30.6

pītaphenāṅgavaktrākṣaḥ pītāsṛgrūpadarśanaḥ
satṛṣṇoṣṇānalavyāpta lokadarśī ca paittikaḥ

30.7

śuklaphenāṅgavaktrākṣaḥ śītahṛṣṭāṅgajo guruḥ
paśyan śuklāni rūpāṇi ślaiṣmiko mucyate cirāt

30.8

sarvairetaiḥ samastaiśca liṅgairjñeyastridoṣajaḥ
apasmāraḥ sa cā'sādhyo yaḥ kṣīṇasyā'navaśca yaḥ

30.6-2

prasphuranta subahuśaḥ kṣīṇa pracalitabhruvam
netrābhyāñca vikurvāṇamapasmāro vināśayet

30.10

pakṣādvā dvādaśāhādvā māmādvā kupitā malāḥ
apasmārāya kurvanti vega kiñcidathāntaram

30.11

deve varṣatyapi yathā bhūmau vījāni kānicit
śaradi pratirohanti tathā vyādhisamuccayaḥ

30.12

atha cikitsāmāha
pūrvaṃ yuñjyādapasmāre chardanādīni buddhimān
vātikāṃ vastibhiḥ prāyaḥ paittikantu virecanaiḥ
kaphajaṃ vamanairdhīmānapasmāramupācaret

30.13

tatastīkṣṇāṃ prayuñjīta bhiṣak samyagviodhanam
sarvataḥ śuddhadehasya syādunmādaharī kriyā

30.14

upayoge grahoktānāṃ yogānāṃ cātha śeṣataḥ
śigrukaṭvaṅkiṇiṣṭhī nimbatvagrasasādhitam
caturguṇe gavāṃ mūtre tailamabhyañjane hitam

30.15

godhānakulanāgānā vṛṣabharkṣagavāmapi
pitteṣu taila siddhañca nasyābhyaṅgeṣu pūjitam

30.16

tīkṣṇai rubhayato bhāgaiḥ śirasyāpi virecayet
pūjā rudrasya kurvīta tadgaṇānā viśeṣataḥ

30.17

tailena laśuna sevya payasā ca śatāvarīm
brāhmīrasañca madhunā sarvāpasmārabheṣajam

30.18

udvandhananaragrīvāpāśaṃ dagdhvā kṛtāmasī
śītāmbunā sama pītvā hantyapasmāramuddhatam

30.16-2

vidahya nirdravā kṛtvā chāgajāmantranālikām
tāmamlasādhitāṃ khādedapasmāramudasyati

30.20

nirguṇḍī bhava vandāka pānanasyopayogataḥ
upaiti sahasā nāśamapasmāro mahāgadaḥ

30.21

manohvā tārkṣyajañcaiva śakṛtpārāvatasya ca
añjanāddhantyapasmāramunmādañca viśeṣataḥ

30.22

śvaśṛgālaviḍālānāṃ kapīnāñca gavāmapi
pittāni nasyato dadyādapasmṛtinivṛttaye

30.23

yaṣṭīhiṅguvacādāru śirīṣalaśunāmayaiḥ
sājamūtrairapasmāre sonmāde nāvanāñjane

30.24

kapitthāṅgāradāmudgān suslośīrayavāṃstathā
savyoṣān vastamūtreṇa piṣṭvā varttiṃ prakalpayet

30.25

apasmāre tathonmāde sarpadaṃṣṭre garārdite
viṣapīte jalamṛte caitāḥ syuramṛtopamāḥ

30.26

baddhapāyu viparyyākṣaṃ śītapādakarodaram
vidyājjalamṛtaṃ jantuṃ śūnapānnābhimehanam

30.27

puṣyoddhṛta śunaḥ pittamapasmāraghnamañjanam
tadeva sarpiṣā yuktaṃ dhūpanaṃ parama smṛtam

30.28

yābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirhṛdaya samprabuddhyate
strotāṃsi cāsya śuddhyanti smṛti saṃjñāñca vindati

30.29

nakulolūkamārjāra gṛdhrakauṭāhrikākajaiḥ
tuṇḍaiḥ pakṣai purīṣaiśca dhūpana kārayedbhiṣak

30.20-2

gomūtrasiddhārthakaśigruparṇairudvarttana tairathavā pralepaḥ
pūtiśca gomatsyakṛto'tha dhūmo nasyañca tīkṣṇairavabodhanārtham

30.31

apetarākṣasīkuṣṭha pūtanākeśa rocakaiḥ
utsādanaṃ mūtrapiṣṭairmūtrairevāvasecayet

30.32

mūla barhiśikhāyā gavācyālīḍhaṃ nareṇa māsena
niḥśeṣayatyapasmṛtimiti siddhaṃ nātra sandehaḥ

30.33

yaḥ khādet kṣīrabhaktāśī mākṣikeṇa vacārajaḥ
apasmāraṃ mahāghora sucirottha jayed dhruvam

30.34

uttaradiggatasusnūkamūla budgarā samuddhṛta peṣam
pīta payasā hanyādapasmṛtiṃ go savarṇavatsāyāḥ

30.35

kūṣmāṇḍakaphalotthena rasena paripeṣitam
apasmāravināśāya yaṣṭyāhvaṃ sa pivettryaham

30.36

kākottaragataṃ mūlaṃ yogānītaṃ vidhūpitam

30.37

bhakṣayet kṣīrabhaktāśī tridine'pasmṛticayaḥ

30.38

kṛkalāsasya mattasya grīṣme ca jaṭhare kṣipet
vipāṭite ca marica śoṣe sthāpyaṃ prayatnataḥ
cūrṇayitvā pradhamayedapasmāranivṛttaye

30.36-2

madanasya ca vījāni cūrṇayitvā tathaiva ca
piṇḍītakasya cālpasya karṣaikaṃ peṣayejjale
tato'sya pānamātreṇa naśyate'pasmṛtirgadaḥ

30.40

tripāṭhinā vikrameṇa hyayamukto na saṃśayaḥ
duścikitsyo hyapasmāraścirakālī mahāgadaḥ

30.41

tasmādrasāyanairenaṃ prāyaśaḥ samupācaret

30.42

hṛtkampo'kṣirujā yasya khedo hastādiśītatā
daśamūlījala tasya kalyāṇajyañca yojayet

30.43

pañcakolaṃ samaricaṃ triphalaṃ viḍasaindhavam
kṛṣṇāviḍaṅgapūtīka yavānīdhānyajīrakam

30.44

pītamuṣṇāmbunā cūrṇaṃ vātaśleṣmāmayāpaham
apasmāre tathonmāde arśasāṃ grahaṇīgade

30.45

etatkalyāṇaka cūrṇaṃ naṣṭasyāgneśca dīpanam |'
palaṅkaṣā vacā yaṣṭī vṛścikālī ca sarṣapā
jaṭilā pūtanākeśī nākulī hiṅgujīrakaiḥ

30.46

lasunātiviṣā tiktā kuṣṭhairviṅ bhiśca pakṣiṇām
māṃsāśināṃ yathā lābhaṃ vatsamūtre caturguṇe

30.47

siddhamabhyañjane tailamapasmāravināśanam

30.48

triphalāvyoṣakuṣṭhābdayavakṣāraphaṇijjakaiḥ
ebhiḥ kalkīkṛtairdravyairajamūtre caturguṇe

30.49

sādhitaṃ nāvana tailamapasmāraṃ vināśayet

30.50

brāhmīrasavacākuṣṭha śaṅkhapuṣpībhireva ca
purāṇaṃ pakvamunmādagrahāpasmārahṛdghṛtam

30.51

kuṣmāṇḍakarase sarpiraṣṭādaśaguṇe pacet
yaṣṭyāhvakalkaṃ tatpānamapasmāravināśanam

30.52

gosakṛdrasadadhyāmlakṣīramūtraiḥ samairghṛtam
siddha cāturthikonmādamapasmāravināśanam

30.53

dve pañcamūlyau triphalā rajanyau kuṭajatvacam
saptaparṇamapāmārgaṃ naulinī kaṭurohiṇī

30.54

śamyākaphalamūlañca pauṣkara sadurālabham
dvipalāni jaladroṇe paktvā pādāvaśeṣite

30.55

bhārgī pāṭhā trikaṭuka trivṛtā niculāni ca
śreyasīmāḍhakīṃ mūrvā dantīṃ bhūnimbacitrakau

30.56

dve śārive rohiṣañca bhūtikaṃ madayantikām
kṣipet piṣṭvākṣamātrāṇi taiḥ prastha sarpiṣa pacet

30.57

gośakṛdrasadadhyāmlakṣīramūtraiśca tatsamaiḥ
pañcagavyamidaṃ khyāta mahattadamṛtopamam

30.58

apasmāre tathonmāde kṣayaśvāthvudareṣvapi
gulmārśaḥ pāṇḍurogeṣu kāmalāyā halībhake

30.58-2

alakṣmīgrahrarakṣoghna cāturthikanivāraṇam
jaṅgamānā vayasthānāṃ carmaromanakhādikam
kṣoramūtrapurīṣāṇi jīrṇāhāreṣu saṅgharet

30.60

mṛṇālaistaistathairaṇḍa daśamūlo śatāvarī
rāsnā māgadhikā śigru kvāthye dve dve pale pṛthak

30.61

vidārī madhuka mede dve kākolyau tathā sitā
kharjūro bhīrumṛdvīkā yuñjyāta gokṣura tathā

30.62

caitamasya ghṛtasyāṃśe paktvā sarpiruttamam
mahācaitasasañjñantu jvarāpasmāranāśanam

30.63

madonmādapratiśyāya tṛtīyakacaturthakān
pāpmālakṣmagro jayedetat sarvagrahanivāraṇam

30.64

śvāsakāsaharañcaiva śukrārttavaviśodhanam

30.65

dravya āpothite kvādhye dattvā ṣoḍaśikaṃ jalam
pādaśeṣañca karttavyameṣa kvāthavidhiḥ smṛtaḥ

30.66

madhūkādipale kalkai droṇe cāmalakīrase
tasmin siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ pittāpasmārabheṣajam

30.67

māsakṣorekṣurasayoḥ kāśmaryyaṣṭaguṇe ghṛte
kārṣikairjīvanīyaiśca sarpiḥ prasthaṃ vipācayet
vātapittodbhavaṃ kṣipramapasmāraṃ niyacchati

30.68

vacā śamyākakairaṇḍavayasthā hiṅgucorakaiḥ
siddhaṃ palaṅkaṣāyuktairvātaśleṣmātmake ghṛtam

30.68-2

kaṭabhī nimbakaṭvaṅgamadhuśigrutvacāṃ rase
siddhaṃ mūbasamaṃ tailamabhyaṅgārthaṃ praśasyate

30.70

śigrukuṣṭhaśilājājī laśunavyoṣahiṅgubhiḥ
vatsasūtre śṛta taila nāvanaṃ syādapasmṛtau

30.71

iti śigrutailam
tailaprastha ghṛtaprasthaṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ
kṣīradroṇe pacet siddhamapasmāravināśanam

Linked texts (18)