Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 36

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 36

Language
Sanskrit

36.1

atha śūlanidānamāha
doṣaiḥ pṛthak samastāmadvandvaiḥ śūlo'ṣṭadhā bhavet
sarveṣveteṣu śūleṣu prāyeṇa pavanaḥ prabhuḥ

36.2

vyāyāmayānādatimaithunācca prajāgarācchītajalātipānāt
kalāyamudgāḍhakikoradūṣādatyartharūkṣādhyaśanābhighātāt

36.3

kaṣāyatiktātiviruḍhajānna viruddhavallūrakaśuṣkaśākāt
viṭśukramūtrānilavegarodhācchokopavāsādatibhāṣyahāsyāt

36.4

vāyuḥ pravṛddho janayeddhi śūla hṛtpārśvapṛṣṭhatrikavastideśe
jīrṇe pradoṣe ca ghanāgame ca śīte ca kopaṃ samupaiti gāḍham

36.5

muhurmuhuścopaśamaprakopau viḍvātasaṃstambhanatodabhedaiḥ
saṃsvedanābhyañjanamardanādyaiḥ snigdhānnabhojyaiśca samaṃ prayāti

36.6

vamana laṅghanaṃ svedaḥ pācanaṃ phalavarttayaḥ
kṣāracūrṇāni guṭikāḥ śasyante śūlaśāntaye

36.7

vijñāya vātaśūlantu snehasvedairupācaret
pāyasaiḥ kṛśarāpiṇḍaiḥ snigdhairvā piśitotkaṭaiḥ

36.8

āśukārī hi pavanastasmāttaṃ tvarayā jayet
tasya śūlābhipannasya sveda eva sukhāvahaḥ

36.6-2

bilvairaraṇḍatilaiḥ kṛtvā guḍikāmamlapeṣitām
vātaśūlopaśāntyarthaṃ pramṛjyāduṣṇayā tayā

36.10

tilaiśca guṭikāṃ kṛtvā bhrāmayejjaṭharopari
guṭikā śamayatyāśu śūlañcaiva sudustaram

36.11

nābhilepājjayecchūlaṃ madanaḥ kāñjikānvitaḥ
jīvantīmūlakasko vā satailaḥ pārśvaśūlahā

36.12

vātatmakaṃ hantyacireṇa śūlaṃ snehena yuktastu kulatthayūṣaḥ
sasaindhavo vyoṣayutaḥ salāvaḥ sahiṅgusauvarcaladāḍimāmlyaḥ

36.13

balāpunarnavairaṇḍa bṛhatīdvayagokṣuram
sahiṅgu lavaṇopetaṃ sadyo vātarujāpaham

36.14

tumburūṇyabhayāhiṅgu pauṣkaraṃ lavaṇatrayam
pibedyavāmbunā vātaśūlagulmāpatantrakī

36.15

hiṅgumlakṛṣṇāmalaka yavānī caurāmayāsaindhavatulyabhāgam
cūrṇaṃ pibedāruṇimaṇḍamiśraṃ śūle prahṛṣṭe'nilaje śivāya

36.16

viśvabhairaṇḍajaṃ mūlaṃ kvāthayitvā jalaṃ pibet
hiṅgusauvarcalopetaṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam

36.17

viśvairaṇḍayavaiḥ kvāthaḥ sadyaḥ śūlanivāraṇaḥ
tadvadindrayavakvātho hiṅgusauvarcalānvitaḥ

36.18

yavānīhiṅgusindhūttha kṣārasauvarcalābhayāḥ
surāmaṇḍena pātavyā vātaśūlaniṣūdanāḥ

36.18-2

śūle nirannakoṣṭhe hi koṣṇāhiṅguściraitāḥ pivet
hiṅguprativiṣāvyoṣa vacāsauvarcalābhayāḥ

36.20

atha pittaśūlamāha
kṣārātitīkṣṇoṣṇavidāhitaila niṣpāvapiṇyākakulatthayūṣaiḥ
kaṭvamlasauvīrasurāvikāraiḥ krodhānalāyāsaravipratāpaiḥ

36.21

grāmyātibhogādaśanairvidagdhaiḥ pittaṃ prakupyāśu karoti śūlam
tṛṇmohadāhārttikaraṃ hi nābhyā sasvedamūrcchābhramadoṣayuktam

36.22

madhyandine kupyati cārddharātre vidāhakāle jaladātyaye ca
śīte ca śītaiḥ samupaiti śānti susvāduśītairapi bhojanaiśca

36.23

guḍaśālayavāḥ kṣīra sarpiṣyāna virecanam
jāṅglāni ca māṃsāni bheṣajaṃ pittaśūlinaḥ

36.24

vāmayetpittaśūlārttaṃ paṭolekṣurasādibhiḥ
paścādvirecayet samyak pittagulmavirecanaiḥ

36.25

śītāvagāhāḥ pulināḥ savātā bhāṇḍāni kāṃsyāni jalaplutāni
anyāni śastāni ca śītatāni sacandanāīśva karaḥ suśītaḥ

36.26

maṇirajatatāmrāṇi bhājanāni ca sarvaśaḥ
paripūrṇāni toyena śūlasyopari nikṣipet

36.27

virecanaṃ pittaharaṃ ca śastaṃ rasaśca śastaḥ śaśalāvakānām
satarpaṇaṃ lājamadhūpapannaṃ yogāḥ suśītā madhusamprayuktāḥ

36.28

śatāvarī sayaṣṭyāhvā vācyālakuśagokṣuraiḥ
śṛtaśītaṃ pivet toyaṃ sakṣaudraguḍaśarkaram
pittāsṛgdāhaśūlaghnaṃ sadyo dāhajvarāpaham

36.26-2

dhātryā rasa vidāryyā vā trāyantī gostanāmbu vā
pivet saśarkaraṃ sadyaḥ pittaśūlaniṣūdanam

36.30

triphalāragvadhakvāthaṃ sacaudraṃ śarkarānvitam
pāyayedraktapittārttaṃ dāhaśūlanivāraṇam

36.32

chardyāṃ jvare pittabhave ca śūle ghore vidāhe tṛṣite'timātram
yavasya peyāṃ madhunā vimiśrāṃ pivet suśītāṃ manujaḥ sukhārthī31
śatāvarīrasaṃ kṣaudrayuktaṃ prātaḥ pivennaraḥ
dāhaśūlopaśāntyarthaṃ sarvapittāmayāpaham

36.33

bṛhtyau gokṣurairaṇḍakuśakāśekṣubālikāḥ
pītāḥ pittabhavaṃ śūlaṃ sadyo hanyuḥ sudāruṇam

36.34

pralihyātpittaśūlaghnaṃ dhātrīcūrṇaṃ samākṣikam
sagur̤ā ghṛtamiśrā vā śūlaṃ hanyāddharītakī

36.35

kuśādimūlayaṣṭyāhvaiḥ kṣīramarddhodake śṛtam
raktapittopaśamanaṃ vedanā copaśāmyati

36.37

kuśādimūlāruṇapañcavalkala śatāvarīkomalakāmbusādhitam
ghṛtaṃ payasthūlvaṇapittaśūlajit sitāmadhūkāruṇakalkasādhitam36
atha śleṣmaśūlamāha
ānūpavārijakilāṭapayovikāraiḥ
māṃsaikṣupiṣṭakṛśarātilaśaṣkulībhiḥ
anyairbalāsajanakairapi hetubhiśca
śleṣmā prakopamupagamya karoti śūlam

36.38

hṛllāsakāsasadanāharucisamprasekaiḥ
āmāśaye stimitakoṣṭhaśirogurutvaiḥ
bhukte sadaiva hi rujaṃ kurute'timātram
sūryodaye ca śiśire kusumāgame ca

36.36

atha cikitsāmāha
saṃsvedya koṣṇasañcāra saktutakraistathāparaiḥ
pravāpya kaphaśūlāīmavaśyamupavāsayet

36.40

śālyanna jāṅgala māsa sāriṣṭa kaṭuka rasam
madyāni jīrṇagodhūma kaphaśūle prayojayet

36.41

lavaṇatrayasaṃyukta pañcakolakarāṭham
sukhoṣṇāmbunā pāna kaphaśūle pradāpayet

36.42

śleṣmaśūlaharā peyā pañcakolena sādhitā

36.43

vyāghrī sasiṃhīphalavilvamūla śilodbhava gokṣurakañca tulyam
eraṇḍamūla dviguṇa ca paktvā pivedyavakṣārayuta kaṣāyam

36.44

hṛtkukṣipārśvānugata nihanyācchūlaṃ narāṇāṃ kaphajaṃ pravṛddham
atha dvandvajaṃ tridoṣajañca śūlamāha
dvidoṣalakṣaṇaire tairvidyācchūla dvidoṣajam

36.45

sarveṣu doṣeṣu ca sarvaliṅgaṃ vidyānniṣaka sarvabhavañca śūlam
sukaṣṭamena viṣavañcakalpa vivarjanīya pravadanti tajjñā.

36.46

śṛṅgacūrṇa salavaṇa sahiṅguvyoṣasayutam
uṣṇodakena tatpīta śūla hanti tridoṣajam

36.47

gomūtrasiddhaṃ maṇḍūra triphalācūrṇasayutam
villihanmadhusarpibhyāṃ śūla hanti tridoṣajam

36.48

vidārīdāḍimarasaḥ savyoṣalavaṇānvitaḥ
kṣaudrayukto jayatyāśu tridoṣaprabhavāṃ rujam

36.46-2

eraṇḍaphalamūlāni vṛhatīdvayagokṣuram
parṇindhaḥ sahadevī ca siṃhapucchokṣubālikā

36.50

tulyairetaiḥ śṛtaṃ toyaṃ yavakṣārayuta pivet
pṛthagdoṣabhava śūlaṃ hanyātsarvabhavaṃ tathā

36.51

atha āmaśūlamāha
āṭopahallāsavamaugurutva staimityamānāhakaphaprasekaiḥ
kaphasya liṅgena samānaliṅgamāmodbhava śūlamudāharanti

36.52

atha cikitsāmāha
āmaśūle kriyā kāryā kaphaśūlavināśinī
sevyamāmaharaṃ sarvaṃ yadyadagnivivardhanam

36.53

citrakagranthikairaṇḍa śuṇṭhīdhānyajalaiḥ śṛtam
śūlānāhavibandheṣu sahiṅguviḍasaindhavam

36.54

eraṇḍabilvabṛhataudvayamātuluṅgapāṣāṇabhittikaṭūmūlakṛtaḥ kaṣāyaḥ
sakṣārahiṅgalavaṇoruvutailamiśraḥ
śroṇīsamedvahṛdayastanarukṣu peyaḥ

36.55

atha śūlasthānamāha
vātātmakaṃ vastigataṃ vadanti pittātmaka cāpi vadanti nābhyām
hṛnnābhikukṣau kaphasantikṛṣṭaṃ sarveṣu deśeṣu ca sannipātāt

36.56

vastau hṛtkaṇṭhapārśveṣu saśūlaḥ kaphavātikaḥ
kukṣau hṛnnābhimadhyeṣu saśūlaḥ kaphapaittikaḥ
dāhajvarakaro ghoro vijñeyo vātapaittikaḥ

36.57

ekadoṣotthitaḥ sādhyaḥ kṛcchrasādhyo dvidoṣajaḥ
sarvadoṣotthito ghorastvasādhyo bhūryupadravaḥ

36.58

nigṛhya mārutaṃ śleṣmā kukṣipāśrvavyavasthitaḥ
mādhmānāṭopasaṃruddhaḥ sūcībhiriva nistudan

36.59

ucchvasityeva vakreṇa navānnamabhinandati
na ca nidrāmupaityeṣa pārśvaśūlaḥ prakīrttitaḥ

36.60

prakupyati yadā kukṣau vaṅkṣimākramya mārutaḥ
tadāsya bhojanaṃ bhuktaṃ vātastabdhaṃ na pacyate

36.61

ucchvasannatimātreṇa śūsenā'hanyate muhuḥ
śayanenāsanenaiva tiṣṭhanto labhate sukham
kukṣiśūla iti khyāto vātādāmasamudbhavāt

36.62

kaphapittāvasuruddhastu māruto rasamūrcchitaḥ
hṛdistha kurute śūla mucchāsārodhana param

36.63

hṛcchūla iti sa khyāto rasamārutakoṣataḥ

36.64

saṃrodhāt kupito vāyurvastiṃ saṃhṛtya tiṣṭhati
vastivaṅkṣaṇanāḍīṣu tataḥ śūlo'sya jāyate
viṇmūtravātasarodho vastiśūlaḥ sa saṃjñitaḥ

36.65

nābhyāṃ vaṅkṣaṇapārśveṣu kukṣau meḍhrānubandhakaḥ
mūtramāvṛtya gṛhṇāti mūtraśūlaḥ sa mārutāt

36.66

vāyuḥ prakupito yasya rūkṣāhārasya dehinaḥ
vātān ruṇaddhi koṣṭhasthaḥ mandīkṛtya tu pāvakam

36.67

śūlaṃ sañjanayan śīghraṃ srota āvṛtya mārutaḥ
dakṣiṇaṃ yadi vā vāmaṃ kukṣimādāya jīryyate

36.68

sarvatra varddhate kṣipra bhramanniḥśvāsaghoṣavat
pipāsā varddhate'tīva bhramo mūrcchā ca jāyate

36.69

uccārito mūtritaśca na śāntimadhigacchati
viṭśūlametajjānīyādbhiṣak paramadāruṇam

36.70

rasomaṃ madyasammiśraṃ pivedvātaḥ prakāṅkṣitaḥ
vātaśleṣmakṛtaṃ śūlaṃ nihanyādvahnidīpanam

36.71

kṣīrodakaṃ pivettatra pippalyā saguḍānvitam
kukṣiśūlaṃ jayatyugraṃ yacca vātakaphodbhavam

36.72

paṭolatriphalāriṣṭaiḥ śṛtaṃ kṣaudrayutaṃ pivet
pittaśleṣmajvaraccharddi dāhaśūlopaśāntaye

36.73

pittaje kaphaje vāpi yā kriyā kathitā pṛthak
ekīkṛtya prayuñjīta tāṃ kriyāṃ kaphapittaje

36.74

nidigdhikābṛhattyau ca kuśakāśekṣuvālikā
śvadaṃṣṭrairaṇḍamūlāni vāriṇā saha pācayet
pibetsaśarkarākṣaudraṃ śūle pittānilātmake

36.75

hiṃgusauvarcalaṃ pathyā biḍasaindhavatumburu
pauṣkarañca pibeccūrṇaṃ daśamūlīyavāmbhasā

36.76

pārśvahṛtkaṭipṛṣṭhānāṃ śūle tandrāpatānake
śleṣmagotthe praseke ca galagroge ca śasyate

36.77

tumburuṇyabhayāhiṅgu pauṣkaraṃ lavaṇatrayam
yavānī ca yavakṣāraṃ viḍaṅgaṃ nāgaraṃ vacā

36.78

vivṛttiguṇitaṃ cūrṇaṃ rubutailasamanvitam
uṣṇāmbunā ca tatpeyaṃ gulme vātakaphātmake

36.76-2

udareṣu vibandhe ca vātaviṇmūtraretasām

36.80

tumburuṇyabhayāhiṅgu pauṣkaraṃ lavaṇatrayam
pibedyavāmbunā vātagulmaśūlāpatantrakī

36.81

viśvorūbūkadaśamūlayavāmbhasā ca
dvikṣārahiṅgu lavaṇatrayapuṣkarāṇām
cūrṇaṃ pibeddhṛdayapṛṣṭhakaṭigrahrāmapakvāśayārttibhṛśarugjvaragulmaśūlī

36.82

cūrṇaṃ samaṃ rucakahiṅgu mahauṣadhānāṃ
śuṇṭhāmbunā kaphasamīra ṇasambhavāsu
hṛtpārśvapṛṣṭhajaṭharārttiviṣūcikāsu
peyaṃ tathā yavarasena ca viḍvibandhe

36.83

kvāthena cūrṇapānañca yatra kvāthapradhānatā
pravarttate na tenāya cūrṇāṃpicchāccaturguṇaḥ

36.84

hiṅgu svalpamānokta samaśabde sahārthatā

36.85

triphalākvāthagomūtra kṣaudrakṣīrarasaiḥ pṛthak
eraṇḍatairlerddiguṇe hiṃtaṃ śāntyai virecanam

36.86

hiṅgu taila salavaṇa gomūtreṇa vipācitam
nābhisthāne pradātavya yasya śūla saveṭanam

36.87

dāruhaimavatīkuṣṭha śatāhvā hiṅgu saindhavaiḥ
amlapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiśca śūlārttamūdaraṃ dihet

36.88

punarnavairaṇḍayavātasībhi
karpāsajaigsthibhirāranālaiḥ
svinnairasaubhirbhiṣajā ca kāryyaḥ
svedaḥ samīrārttiharo narāṇām

36.86-2

tailamairaṇḍajaṃ vāpi daśamūlasya vāriṇā
pīta nihanti sāṭopa hiṅgu sauvarcalānvitam

36.60-2

pathyā saśakrayavapuṣkaramūlayuktā
niṣkkāthya hiṅgu jaṭilātiviṣāsuyuktām
pītvā sukhoṣṇamatha vātakṛtañca śūlamāmodbhavaṃ kaphakṛtañca nihanti tūrṇam

36.91

mātuluṅgaraso vāpi śigrukvāthastathāparaḥ
sacāro madhunā pītaḥ pārśvahṛdbastiśūlanut

36.92

mātuluṅgarasa. sarpiḥ sahiṅgu lavaṇānvitam
sukhoṣṇa pāyayedetadviḍbivandhānulomanam

36.93

kukṣiśṛtpāśrvaśūleṣu vedanā copaśāmyati

36.94

pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaraiḥ
yavāgūrdīpanīyā syācchūlaghnī copasādhitā

36.95

sahiṅgu tumburuvyoṣaṃ yavānīcitrakābhayāḥ
saccāralavaṇaiścūrṇaṃ pivetprāta' sukhāmbunā
viṇmūtrānilaśūlaghnaṃ pācanaṃ vahnidīpanam

36.96

bilvamūlamathairaṇḍaṃ citrakaṃ viśvabheṣajam
hiṅgusaindhavasaṃyuktaṃ sadyaḥśūlanivāraṇam

36.97

mūtrāndhraḥ pācitā śuṣkā lohacūrṇasamanvitām
saguḍāmabhayāmadyāt sarvaśūlapraśāntaye

36.98

triphalāyāstathā cūrṇaṃ cūrṇaṃ vā kālalohajam
śarkarācūrṇasaṃyuktaṃ sarvaśūlanivāraṇam

36.99

kambalāvṛtadehasya prāṇāyāma prakurvataḥ
kaṭutailāktaśaktūnāṃ dhūpa śūlanivāraṇam

36.100

hiṅgu trikaṭuka kuṣṭhaṃ yavakṣāro'tha saindhavam
mātuluṅgarasopeta plīhaśūlāpaha rajaḥ

36.101

vāte nirūhāḥ savirecanāśca kṣīraprayogā madhurāśca pitte
tiktāḥ kaṣāyaḥ kaṭukastathaiva kaphena śūle khalu sanniviṣṭe

36.102

hiṅgusauvarcalaṃ pāṭhā dvau kṣārau lavaṇatrayam
curṇīkṛtya vidhātavyaṃ bhiṣajā laśune rase

36.103

hṛcchūle pārśvaśūle ca manyāstambhe sudāruṇe
prayojya kukṣiśūle ca bhiṣajā siddhimicchatā

36.104

eraṇḍamūlaṃ vṛhatī khadaṃṣṭrā punarnavāgokṣurakasya mūlam
śatāvarī haṃsapadī balā ca mahāsahā kṣudrasahā vidārī

36.105

vilvasya mūlaṃ samṛṇālacitraṃ nidigdhikājīvakasarṣabhau ca
kuśe kuśākhyā maha devadeve pacetkaṣāyaṃ jalapādaśeṣam
kkāthena kalkena pacettu dhomādrasena tulyaṃ phalapūrakasya

36.106

utkṛṣṭadoṣo yasya syādyasya śūlo na śāmyati
tatra sarpiridaṃ dadyāt prasaṅgavinivāraṇam

36.107

sarvasthānagataṃ śūlametaddhanti caturvidham
eraṇḍādyamidaṃ sarpiḥ kṛṣṇātreyeṇa pūjitam

36.108

bījapūrakramairaṇḍaṃ rāsnāgokṣurakaṃ balā
pṛthak pañcapalān bhāgān yavaprastharasāyutān

36.106-2

vāridroṇena sādhyaṃ syāt yāvatpādāvaśeṣitam
ghṛtaprasthaṃ pacettena kāstaṃ dattvākṣasammitam

36.110

tumduruṇyabhayāhiṅguvyoṣa sauvarcalaṃ viḍam
saindhavaṃ yāvaśūkañca kharjikā mamlavetasam

36.111

mastuprasthadvayaṃ dadyāt siddhaṃ gṛhṇīta bhāṣakū
pānametat praśaṃmanti śūlaṃ hanti tridoṣajam

36.112

vātaśūlaṃ dṛkkaśūlaṃ gulmaplīhāpahaṃ param
hṛcchūlaṃ pārśvaśūlañca annaśūlañca vajravet

36.113

balavarṇakaraṃ hṛdyaṃ mandisandīpanaṃ param
yājñavalkyena muninā bhāṣitaṃ tattvadarśinā

36.114

ghṛtāccaturguṇo deyo mātuluṅgarasastathā
śuṣkamūlakakolāmla kaṣāyo dāḍimādrasaḥ

36.115

viḍaṅgalavaṇakṣāra pañcakolapavānībhiḥ
pāṭhāmūlakakalkaiśca siddhaṃ śūle mataṃ ghṛtam

36.116

hṛtpārśvaśūlaṃ vā khāsa kāsa hikkā tathaiva ca
bradhnagulmapramehārśo vātavyādhiṃ vināśayet

36.117

yasya naiva praśāmyeta tasya vastividhirmataḥ
nārāyaṇena tailena prasāraṇyā tathaiva ca

36.118

vedanā ca tṛṣā mūrcchā ānāho gauravārucīḥ
kāsaśvāsau ca hikkā ca śūlasyopadravāḥ smṛtāḥ

36.119

vyāyāmaṃ maithunaṃ madyaṃ lavaṇaṃ kaṭukāni ca
vegarodhaṃ śucaṃ krodhaṃ vidalaṃ śūlavān tyajet

Linked texts (14)