Cikitsasarasangraha (Vangasena) 37
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 37
- Language
- Sanskrit
Contents
- 37.88 — 2 parts
37.1
atha pariṇāmaśūlanidānamāha
svanirdānaiḥ prakupito vāyuḥ sannihito yadā
kaphapitte samāvṛtya śūlakārī bhavedvalī
37.2
bhukte jīryyati yacchūlaṃ tadeva pariṇāmajam
tasya lakṣaṇamapyetatsamāsenābhidhīyate
37.3
ādhmānāṭopaviṇmūtra vibandhārtivepanaiḥ
snigdhoṣṇaiḥ praśamaṃ yāti vātikaṃ tadvadedbhiṣak
37.4
tṛṣṇādāhārtisveda kaṭvamlalavaṇottaram
śūlaṃ śītaśamaprāyaṃ paittikaṃ tadvadedbhiṣak
37.5
chardihṛllāsasammoha svalparugdīrghasantatiḥ
kaṭutiktopaśāntau ca tadvijñeyaṃ kaphātmakam
37.6
saṃsṛṣṭalakṣaṇaṃ budhvā dvidośaṃ parikalpayet
tridoṣajamasādhyaṃ syāt kṣīṇamāṃsabalānalam
37.7
atha cikitsāmāha
laṅghana prathamaṃ kuryyādvamana savirecanam
bastikarmmapara cātra paktiśūlopaśāntaye
37.8
nirūḍho vājigandhā ca madhuvailakavastayaḥ
nimbakvāthena vamanaṃ kaṭutumborasena vā
37.6-2
paṭolapatrakvāthena kāravellodakena vā
priyaṅgupatrakvāthena hita mocarasena vā
37.10
yaṣṭyāhvādikayogena vamana pariśasyate
pītvā ca kṣīramākaṇṭhaṃ madanakvāthasayutam
37.11
kāntārasya pauṇḍrasya kośakārasya vā rasam
pariṇāmaśūlaśāntyarthaṃ vamanāya prayojayet
37.12
dantī ca trivṛtā śyāmā karṇikā kaṭukāhvayā
naulikānāgara cūrṇa tailenairaṇḍajena vā
yuktaṃ virecanaṃ sadyaḥ paktiśūlanivāraṇam
37.13
viḍaṅgaṃ taṇḍulaṃ vyoṣa bṛhadantī sacitrakam
sarvāṇyetāni cāhṛtya ślakṣṇacūrṇāni kārayet
37.14
guḍena modaka kṛtvā bhakṣayetprātarutthitaḥ
uṣṇodakānupāna ca dadyādagnivivarddhanam
37.15
jayettidoṣaja śūla pariṇāmasamudbhavam
37.15-2
iti viḍaṅgādyī modaka
nāgaraguḍatilakalkaṃ payasā sasādhya yaḥ pumānadyāt
ugraṃ pariṇatiśūla tasya naśyati cirātreṇa
37.16
eraṇḍavahnigardīka varṣābhūgokṣuraṃ samam
antardagdhvā pibedadbhi kṛṣṇābhiḥ śūlaśāntaye
37.17
pītaṃ śambūkaja bhasma jalonoṣṇena tatkṣaṇāt
paktijaṃ vinihantyetacchūla viṣṇurivāsurān
37.18
śambūkaṃ tryūṣaṇañcaiva pañca vai lavaṇāni ca
samāgairguṭikā kṛtvā kalambukarasena vā
37.18-2
prātarbhojanakāle vā bhakṣayecca yathā balam
śūlādvimucyate jantuḥ sahasā pariṇāmajāt
37.20
viṣṇukāntāmūlakalkaḥ pītaḥ saghṛtaśarkaraḥ
payasā śamayatyāśu śūlaṃ paktisamudbhavam
37.21
yaḥ pibati saptarātraṃ śaktūnekān kalāyayūṣeṇa
jayati pariṇāmaśūlaṃ śamayettajjalaṃ vā prayojitam
37.22
palāni trīṇi śambūkāllohacūrṇatpaladvayam
rasāñjanātpalañcaikaṃ lohasiṅghātakātpalam
37.23
sarvaiḥ samaṃ śarkarā ca madhunā ca pariplutam
sarvametatsamāhṛtya modakān kārayedbhiṣak
37.24
tān bhakṣayecca yatnena śūle gulme hṛdāmaye
viśeṣataḥ paktiśūle śothe pāṇḍugade bhrame
37.25
durnāmni kāse kṛcchre ca pramehāśmariddhiṣu
agnimāndye smṛtibhraṃśe pīnase'rdhāvabhedake
37.26
iti śambūkādyo modakaḥ
kṛṣṇābhayā lohacūrṇaṃ vilihanmadhusarpiṣā
pariṇāmodbhavaṃ śūlaṃ sadyo hanti sudustaram
37.27
iti kṛṣṇādya līham
pathyā loharajaḥ śuṇṭhī taccūrṇaṃ madhusarpiṣā
pariṇāmabhavaṃ hanti vātapittakaphātmakam
37.28
iti pathyālīham
triphalāṃ lohacūrṇantu yaṣṭīmadhukameva ca
madhusarpiryutaṃ lihyācchūlaṃ hanti tridoṣajam
37.26-2
iti triphalādya līham
abhrantāmraṃ rasaṃ loha pratyekaṃ saptata palam
sarvametatsamāhṛtya gṛhṇīyātkuśalo bhiṣak
37.30
ājye paladvādaśake dugdhe vatsarasaṃkhyake
kṣipvā tatra paceccūrṇaṃ supūta ghanatantunā
37.31
viḍaṅga triphalāvaṅgān trikaṭūnvā tathaiva ca
piṣṭvā palonmitānetānyathā samiśritānnayet
37.32
tataḥ piṣṭvā śubhe bhāṇḍe sthāpayettu vicakṣaṇaḥ
ātmanaḥ śobhane vahniṃ pūjayitvā raviṃ gurum
37.33
ghṛtena madhunā mānaṃ bhakṣayenmāṣakādikam
aṣṭau māṣān krameṇaiva varddhayettu samāhitaḥ
37.34
anupānañca dugdhe na nārikelodakena ca
jīrṇe śarkaraśālyanna muhurmāṃsarasādayaḥ
37.35
rasāyanyānyaviruddhānyanyānyapi kārayet
37.36
hṛcchūlaṃ pārśvaśūlañca āmavātaṃ kaṭigraham
gulmaśūla plīhaśūla yakṛcchūla viśeṣataḥ
37.37
agnimāndya kṣaya kuṣṭha kāsa śvāsa vicarcikām
aśmarīṃ mūtrakṛcchrañca yogenānena naśyati
37.38
iti catu samī loha.
trivratā citrakaṃ musta triphalā tryūṣaṇa tathā
ekaikasya samobhāgastadaddha rasagandhayoḥ
37.36-2
lohāttrika vibhāgānāṃ bhaṅgastadviguṇo bhavet
etatsakalacūrṇantu cūrṇayitvā vicakṣaṇaḥ
37.40
triphalāyāḥ kaṣāyeṇa guṭikāṃ kārayedbhiṣak
tatraika bhakṣayetprātarbhaktavāri pibedanu
37.41
paṃktiśūla tridoṣotthamamlapittaṃ vami jvaram
hṛcchūla pārśvaśūlañca vastikukṣigude rujam
37.42
kāsaṃ śvāsaṃ tathā kuṣṭha grahaṇīdoṣanāśanam
yakṛtplīhodarañcaiva rājayakṣmajvarāpaham
37.43
akṣāmalakaśivānā svarasaiḥ pakvaṃ sulohajañca rajaḥ
saguṃḍaṃ yadyupabhuṃkte muñcati tridoṣaja śūlam
37.44
sāmudra saindhavaṃ kṣārorubūkaṃ romakaṃ vir̤am
dantī loharajaḥ kiṭṭaṃ trivṛccūraṇakaṃ samam
37.45
dadhigomūtrapayasā mandapāvakapācitam
tadyathāgnibalaṃ cūrṇaṃ pibeduṣṇena vāriṇā
37.46
jīrṇe'jīrṇe tu bhuñjīta māṃsādighṛtasādhitam
nābhiśūlaṃ yakṛcchūla gulmaplīhakṛtañca yat
37.47
vidradhyaṣṭhīlajaṃ hanti kaphavātodbhava tathā
annadravaṃ jarayitumajīrṇaṃ grahaṇīgadam
37.48
śūlānāmapi sarveṣāmauṣadha nāstyataḥparam
pariṇāmasamutthasya viśeṣeṇāntakaṃ smṛtam
37.49
sapippalīguḍaṃ sarpiḥ pacet kṣīracaturguṇe
vinihantyamlapittañca śūlañca pariṇāmajam
37.50
kvāthena kalkena ca pippalīnāṃ
siddhaṃ ghṛta mākṣikasamprayuktam
kṣīrānupānaṃ vinihantyavaśyaṃ
śūla pravṛddhaṃ pariṇāmasañjñam
37.51
lohasya rajaso bhāgastriphalāyāstrayastathā
guḍasyāṣṭau tathā bhāgā guḍānmutraṃ caturguṇam
37.52
etatsarvantu vipaced guḍapākavidhānavat
liheccaitadyathāśakti kṣaye śūle ca pākaje
37.53
kolagranthikaśṛṅgaveracapalākṣāraiḥ samaṃ cūrṇitam
maṇḍūraṃ surabhījale'ṣṭaguṇite pakkātha sāndrīkṛtam
tat khādedaśanādimadhyaviratau prāyeṇa dugdhānnabhuk
jetu vātakaphāmayān pariṇatauśūlaṃ hi śūlāni ca
37.54
yavakṣāraṃ kaṇā śuṇṭhī kola granthikacitrake
palapramāṇamādāya prastha lohasya kiṭṭakam
37.55
śanaiḥ paceddāvilepaṃ gomūtrāṣṭaguṇena ca
tato'kṣamātrānvaṭakānyojayetsaptarātrakam
37.56
bhakṣayedbhojanasyāgre madhye bhuktavatastathā
sarpiḥ kṣīrarasopetairasairjāṅgalajaiḥ śubhaiḥ
37.57
vinihantyamlapittañca śūlañca pariṇāmajam
sarvaśūlagadāṃścāṃśu nāśayetyeṣa vīryyavān
sabhaumavaṭako hyeṣa yogarājaḥ prakīrttitaḥ
37.58
lohakiṭṭapalāṣṭyaṣṭau gomūtrasyāḍhake pacet
kṣīraprasthena tatsiddha paktiśūlahara nṛṇām
37.56-2
saśodhya cūrṇitaṃ kṛtvā maṇḍūrasya palāṣṭakam
śatāvarīrasasyāṣṭau dannaśca payasastathā
37.60
palānyādāya catvāri tathā gavyasya sarpiṣa
vipacet sarvamekatra yāvatpiṇḍatvamāgatam
37.61
siddhantu bhakṣayenmadhye bhojanasyāgrato'pi vā
vātātmakaṃ pittabhavaṃ śūlañca pariṇāmajam
vinihantyeṣa yogo'ya maṇḍūrasya na saṃśayaḥ
37.62
viḍaṅgaṃ citrakaṃ cavyaṃ triphalātryūṣaṇāni ca
navabhāgāni sarvāṇi lohakiṭṭasamāni ca
37.63
gomūtra dviguṇa dattvā mūtrāt dviguṇitaṃ guḍam
śanairmṛdvagninā pakkā susiddha piṇḍatāṃ gatam
37.64
snigdhe bhāṇḍe viniciṣya bhakṣayet kolamātrayā
prāṅkadhyāntakrameṇaiva bhojanasya prayojitaḥ
37.65
yogo'yaṃ śamayatyāśu paktiśūlaṃ sudāruṇam
kāmalāpāṇḍurogañca śotha mandāgnināmapi
37.66
aśāṃsi grahaṇīrogaṃ kamigulmodarāṇi ca
nāśayedamlapittaṃ ca sthaulyaṃ cāpyapakarṣati
37.67
varjayecchuṣkaśākāni vidāhyamlakaṭhūni ca
paktiśūlāntako hyeṣa guḍo maṇḍūrasaṃjñakaḥ
śūlārttānāṃ kṛpāhato stārayā parikīrttitaḥ
37.68
varṣābhūvaruṇomāna lohakiṭṭantu pūtakam
bhārgī ca samabhāgāni mūtre daśaguṇe pacet
37.68-2
antardhūmavipakkena madhusarpiryuta lihan
vātādhikaṃ tathā pittaṃ dvandvajaṃ śleṣmaja tathā
etat tridoṣaja hanti śūlaṃ hi pariṇāmajam
37.70
tryūṣaṇaṃ triphalā cavyaṃ viḍaṅgānalajīrakam
śṛṅgī mustaṃ devakāṣṭhaṃ kāravīdhānyatumburu
37.71
dantī trivṛttayormūlaṃ granthikaṃ gajapippalī
tvagelāpatrakaṃ cūrṇaṃ sarvamarddhapalaṃ pṛthak
37.72
gṛhṇīyāddhemapāṣāṇaṃ keśaraṃ cākṣasammitam
maṇḍūrasya viśuddhasya palānāṃ pañcaviṃśatim
37.73
kṛtvā cūrṇaṃ tataḥ sūkṣmaṃ svarasairbhāvayettu tam
karkoṭakakeśarāja babhruātālasamudbhavaiḥ
37.74
dhātrīphalarasaprasthaṃ mūtramaṣṭaguṇaṃ tathā
dattvā vipācayettāvadyāvatpākañca gacchati
37.75
khādedagnibalaṃ matvā parihāravivarjitaḥ
vātaśleṣmodbhavaṃ śūlamamlapittaṃ sudāruṇam
37.76
plīhānamudaraṃ gulma grahaṇīpāṇḍukāmalām
kṛmīnarśāṃsi kuṣṭhāni śoṣasthaulyamarocakam
37.77
ye vātaprabhavā rogā ye ca pittakaphodbhavāḥ
tān sarvānnāśayatyāśu bhāskarastimiraṃ yathā
37.78
tūpraṣaṇaṃ nāma vikhyātaṃ vahnerdīptikara param
37.79
nārikelasya toyañca lavaṇena prapūritam
vipakvamagninā samyak pariṇāmajaśūlanut
37.80
vātikāṃ paittikañcaiva ślaiṣmikaṃ sānnipātikam
37.81
triphalā mustakaṃ vyoṣaṃ vir̤aṅgaṃ puṣkaraṃ vacā
citraka madhuka caiva palāṃśa ślakṣṇacūrṇitam
37.82
ayaścūrṇaṃ palānyaṣṭau guggulostāvadeva tu
prātarvilehya bhuñjāno'jīrṇe'smiṃstu jayedrujam
37.83
jīrṇānnasaṃbhavaṃ śūlaṃ pāṇḍurogaṃ halīmakam
śrāmavātaṃ tathā gulmaṃ śvayathuṃ viṣamajvaram
37.84
iti ayoguggulu
svinnapīḍitakūṣmāṇḍatulāīṃ bhṛṣṭamājyataḥ
prasthārddhaṃ tulyakhaṇḍañca pacedāmalakīrasāt
37.85
prasthe susvinnakūṣmāṇḍarasaprasthaṃ vighaṭṭayan
darvyā pakvaṃ gate tasmiṃścūrṇīkṛtya nidhāpayet
37.86
dve dve pale kaṇājājī śuṇṭhīnāṃ maricasya ca
palaṃ tālīśadhanyāka cāturjātasamustakam
37.87
karṣapramāṇaṃ pratyekaṃ prasthārddhaṃ mākṣikasya ca
pattiśūlaṃ nihantyeva doṣatrayakṛtañca yat
37.88
charddhyamlapittamūrcchāśca kāsaśvāsāvarocakam
hṛcchūlaṃ raktapittañca pṛṣṭhaśūlañca nāśayet
37.88.p1
rasāyanamidaṃ śreṣṭhaṃ khaṇḍāmalakasaṃjñakam
37.88.p2
iti āmalakakhaṇḍaḥ
Linked texts (15)
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Rasaratnasamuccaya — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Śabdakalpadruma — Rājā Sir Rādhākānta Deb, Sanskrit
- Rasendrasārasaṃgraha (Gopāla Kṛṣṇā) — Gopāla Kṛṣṇā 1800, Sanskrit
- Napuṃsakāmṛtārṇava — Rāmaprasāda Vaidyopādhyāya, Sanskrit