Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 37

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 37

Language
Sanskrit

Contents

37.1

atha pariṇāmaśūlanidānamāha
svanirdānaiḥ prakupito vāyuḥ sannihito yadā
kaphapitte samāvṛtya śūlakārī bhavedvalī

37.2

bhukte jīryyati yacchūlaṃ tadeva pariṇāmajam
tasya lakṣaṇamapyetatsamāsenābhidhīyate

37.3

ādhmānāṭopaviṇmūtra vibandhārtivepanaiḥ
snigdhoṣṇaiḥ praśamaṃ yāti vātikaṃ tadvadedbhiṣak

37.4

tṛṣṇādāhārtisveda kaṭvamlalavaṇottaram
śūlaṃ śītaśamaprāyaṃ paittikaṃ tadvadedbhiṣak

37.5

chardihṛllāsasammoha svalparugdīrghasantatiḥ
kaṭutiktopaśāntau ca tadvijñeyaṃ kaphātmakam

37.6

saṃsṛṣṭalakṣaṇaṃ budhvā dvidośaṃ parikalpayet
tridoṣajamasādhyaṃ syāt kṣīṇamāṃsabalānalam

37.7

atha cikitsāmāha
laṅghana prathamaṃ kuryyādvamana savirecanam
bastikarmmapara cātra paktiśūlopaśāntaye

37.8

nirūḍho vājigandhā ca madhuvailakavastayaḥ
nimbakvāthena vamanaṃ kaṭutumborasena vā

37.6-2

paṭolapatrakvāthena kāravellodakena vā
priyaṅgupatrakvāthena hita mocarasena vā

37.10

yaṣṭyāhvādikayogena vamana pariśasyate
pītvā ca kṣīramākaṇṭhaṃ madanakvāthasayutam

37.11

kāntārasya pauṇḍrasya kośakārasya vā rasam
pariṇāmaśūlaśāntyarthaṃ vamanāya prayojayet

37.12

dantī ca trivṛtā śyāmā karṇikā kaṭukāhvayā
naulikānāgara cūrṇa tailenairaṇḍajena vā
yuktaṃ virecanaṃ sadyaḥ paktiśūlanivāraṇam

37.13

viḍaṅgaṃ taṇḍulaṃ vyoṣa bṛhadantī sacitrakam
sarvāṇyetāni cāhṛtya ślakṣṇacūrṇāni kārayet

37.14

guḍena modaka kṛtvā bhakṣayetprātarutthitaḥ
uṣṇodakānupāna ca dadyādagnivivarddhanam

37.15

jayettidoṣaja śūla pariṇāmasamudbhavam

37.15-2

iti viḍaṅgādyī modaka
nāgaraguḍatilakalkaṃ payasā sasādhya yaḥ pumānadyāt
ugraṃ pariṇatiśūla tasya naśyati cirātreṇa

37.16

eraṇḍavahnigardīka varṣābhūgokṣuraṃ samam
antardagdhvā pibedadbhi kṛṣṇābhiḥ śūlaśāntaye

37.17

pītaṃ śambūkaja bhasma jalonoṣṇena tatkṣaṇāt
paktijaṃ vinihantyetacchūla viṣṇurivāsurān

37.18

śambūkaṃ tryūṣaṇañcaiva pañca vai lavaṇāni ca
samāgairguṭikā kṛtvā kalambukarasena vā

37.18-2

prātarbhojanakāle vā bhakṣayecca yathā balam
śūlādvimucyate jantuḥ sahasā pariṇāmajāt

37.20

viṣṇukāntāmūlakalkaḥ pītaḥ saghṛtaśarkaraḥ
payasā śamayatyāśu śūlaṃ paktisamudbhavam

37.21

yaḥ pibati saptarātraṃ śaktūnekān kalāyayūṣeṇa
jayati pariṇāmaśūlaṃ śamayettajjalaṃ vā prayojitam

37.22

palāni trīṇi śambūkāllohacūrṇatpaladvayam
rasāñjanātpalañcaikaṃ lohasiṅghātakātpalam

37.23

sarvaiḥ samaṃ śarkarā ca madhunā ca pariplutam
sarvametatsamāhṛtya modakān kārayedbhiṣak

37.24

tān bhakṣayecca yatnena śūle gulme hṛdāmaye
viśeṣataḥ paktiśūle śothe pāṇḍugade bhrame

37.25

durnāmni kāse kṛcchre ca pramehāśmariddhiṣu
agnimāndye smṛtibhraṃśe pīnase'rdhāvabhedake

37.26

iti śambūkādyo modakaḥ
kṛṣṇābhayā lohacūrṇaṃ vilihanmadhusarpiṣā
pariṇāmodbhavaṃ śūlaṃ sadyo hanti sudustaram

37.27

iti kṛṣṇādya līham
pathyā loharajaḥ śuṇṭhī taccūrṇaṃ madhusarpiṣā
pariṇāmabhavaṃ hanti vātapittakaphātmakam

37.28

iti pathyālīham
triphalāṃ lohacūrṇantu yaṣṭīmadhukameva ca
madhusarpiryutaṃ lihyācchūlaṃ hanti tridoṣajam

37.26-2

iti triphalādya līham
abhrantāmraṃ rasaṃ loha pratyekaṃ saptata palam
sarvametatsamāhṛtya gṛhṇīyātkuśalo bhiṣak

37.30

ājye paladvādaśake dugdhe vatsarasaṃkhyake
kṣipvā tatra paceccūrṇaṃ supūta ghanatantunā

37.31

viḍaṅga triphalāvaṅgān trikaṭūnvā tathaiva ca
piṣṭvā palonmitānetānyathā samiśritānnayet

37.32

tataḥ piṣṭvā śubhe bhāṇḍe sthāpayettu vicakṣaṇaḥ
ātmanaḥ śobhane vahniṃ pūjayitvā raviṃ gurum

37.33

ghṛtena madhunā mānaṃ bhakṣayenmāṣakādikam
aṣṭau māṣān krameṇaiva varddhayettu samāhitaḥ

37.34

anupānañca dugdhe na nārikelodakena ca
jīrṇe śarkaraśālyanna muhurmāṃsarasādayaḥ

37.35

rasāyanyānyaviruddhānyanyānyapi kārayet

37.36

hṛcchūlaṃ pārśvaśūlañca āmavātaṃ kaṭigraham
gulmaśūla plīhaśūla yakṛcchūla viśeṣataḥ

37.37

agnimāndya kṣaya kuṣṭha kāsa śvāsa vicarcikām
aśmarīṃ mūtrakṛcchrañca yogenānena naśyati

37.38

iti catu samī loha.
trivratā citrakaṃ musta triphalā tryūṣaṇa tathā
ekaikasya samobhāgastadaddha rasagandhayoḥ

37.36-2

lohāttrika vibhāgānāṃ bhaṅgastadviguṇo bhavet
etatsakalacūrṇantu cūrṇayitvā vicakṣaṇaḥ

37.40

triphalāyāḥ kaṣāyeṇa guṭikāṃ kārayedbhiṣak
tatraika bhakṣayetprātarbhaktavāri pibedanu

37.41

paṃktiśūla tridoṣotthamamlapittaṃ vami jvaram
hṛcchūla pārśvaśūlañca vastikukṣigude rujam

37.42

kāsaṃ śvāsaṃ tathā kuṣṭha grahaṇīdoṣanāśanam
yakṛtplīhodarañcaiva rājayakṣmajvarāpaham

37.43

akṣāmalakaśivānā svarasaiḥ pakvaṃ sulohajañca rajaḥ
saguṃḍaṃ yadyupabhuṃkte muñcati tridoṣaja śūlam

37.44

sāmudra saindhavaṃ kṣārorubūkaṃ romakaṃ vir̤am
dantī loharajaḥ kiṭṭaṃ trivṛccūraṇakaṃ samam

37.45

dadhigomūtrapayasā mandapāvakapācitam
tadyathāgnibalaṃ cūrṇaṃ pibeduṣṇena vāriṇā

37.46

jīrṇe'jīrṇe tu bhuñjīta māṃsādighṛtasādhitam
nābhiśūlaṃ yakṛcchūla gulmaplīhakṛtañca yat

37.47

vidradhyaṣṭhīlajaṃ hanti kaphavātodbhava tathā
annadravaṃ jarayitumajīrṇaṃ grahaṇīgadam

37.48

śūlānāmapi sarveṣāmauṣadha nāstyataḥparam
pariṇāmasamutthasya viśeṣeṇāntakaṃ smṛtam

37.49

sapippalīguḍaṃ sarpiḥ pacet kṣīracaturguṇe
vinihantyamlapittañca śūlañca pariṇāmajam

37.50

kvāthena kalkena ca pippalīnāṃ
siddhaṃ ghṛta mākṣikasamprayuktam
kṣīrānupānaṃ vinihantyavaśyaṃ
śūla pravṛddhaṃ pariṇāmasañjñam

37.51

lohasya rajaso bhāgastriphalāyāstrayastathā
guḍasyāṣṭau tathā bhāgā guḍānmutraṃ caturguṇam

37.52

etatsarvantu vipaced guḍapākavidhānavat
liheccaitadyathāśakti kṣaye śūle ca pākaje

37.53

kolagranthikaśṛṅgaveracapalākṣāraiḥ samaṃ cūrṇitam
maṇḍūraṃ surabhījale'ṣṭaguṇite pakkātha sāndrīkṛtam
tat khādedaśanādimadhyaviratau prāyeṇa dugdhānnabhuk
jetu vātakaphāmayān pariṇatauśūlaṃ hi śūlāni ca

37.54

yavakṣāraṃ kaṇā śuṇṭhī kola granthikacitrake
palapramāṇamādāya prastha lohasya kiṭṭakam

37.55

śanaiḥ paceddāvilepaṃ gomūtrāṣṭaguṇena ca
tato'kṣamātrānvaṭakānyojayetsaptarātrakam

37.56

bhakṣayedbhojanasyāgre madhye bhuktavatastathā
sarpiḥ kṣīrarasopetairasairjāṅgalajaiḥ śubhaiḥ

37.57

vinihantyamlapittañca śūlañca pariṇāmajam
sarvaśūlagadāṃścāṃśu nāśayetyeṣa vīryyavān
sabhaumavaṭako hyeṣa yogarājaḥ prakīrttitaḥ

37.58

lohakiṭṭapalāṣṭyaṣṭau gomūtrasyāḍhake pacet
kṣīraprasthena tatsiddha paktiśūlahara nṛṇām

37.56-2

saśodhya cūrṇitaṃ kṛtvā maṇḍūrasya palāṣṭakam
śatāvarīrasasyāṣṭau dannaśca payasastathā

37.60

palānyādāya catvāri tathā gavyasya sarpiṣa
vipacet sarvamekatra yāvatpiṇḍatvamāgatam

37.61

siddhantu bhakṣayenmadhye bhojanasyāgrato'pi vā
vātātmakaṃ pittabhavaṃ śūlañca pariṇāmajam
vinihantyeṣa yogo'ya maṇḍūrasya na saṃśayaḥ

37.62

viḍaṅgaṃ citrakaṃ cavyaṃ triphalātryūṣaṇāni ca
navabhāgāni sarvāṇi lohakiṭṭasamāni ca

37.63

gomūtra dviguṇa dattvā mūtrāt dviguṇitaṃ guḍam
śanairmṛdvagninā pakkā susiddha piṇḍatāṃ gatam

37.64

snigdhe bhāṇḍe viniciṣya bhakṣayet kolamātrayā
prāṅkadhyāntakrameṇaiva bhojanasya prayojitaḥ

37.65

yogo'yaṃ śamayatyāśu paktiśūlaṃ sudāruṇam
kāmalāpāṇḍurogañca śotha mandāgnināmapi

37.66

aśāṃsi grahaṇīrogaṃ kamigulmodarāṇi ca
nāśayedamlapittaṃ ca sthaulyaṃ cāpyapakarṣati

37.67

varjayecchuṣkaśākāni vidāhyamlakaṭhūni ca
paktiśūlāntako hyeṣa guḍo maṇḍūrasaṃjñakaḥ
śūlārttānāṃ kṛpāhato stārayā parikīrttitaḥ

37.68

varṣābhūvaruṇomāna lohakiṭṭantu pūtakam
bhārgī ca samabhāgāni mūtre daśaguṇe pacet

37.68-2

antardhūmavipakkena madhusarpiryuta lihan
vātādhikaṃ tathā pittaṃ dvandvajaṃ śleṣmaja tathā
etat tridoṣaja hanti śūlaṃ hi pariṇāmajam

37.70

tryūṣaṇaṃ triphalā cavyaṃ viḍaṅgānalajīrakam
śṛṅgī mustaṃ devakāṣṭhaṃ kāravīdhānyatumburu

37.71

dantī trivṛttayormūlaṃ granthikaṃ gajapippalī
tvagelāpatrakaṃ cūrṇaṃ sarvamarddhapalaṃ pṛthak

37.72

gṛhṇīyāddhemapāṣāṇaṃ keśaraṃ cākṣasammitam
maṇḍūrasya viśuddhasya palānāṃ pañcaviṃśatim

37.73

kṛtvā cūrṇaṃ tataḥ sūkṣmaṃ svarasairbhāvayettu tam
karkoṭakakeśarāja babhruātālasamudbhavaiḥ

37.74

dhātrīphalarasaprasthaṃ mūtramaṣṭaguṇaṃ tathā
dattvā vipācayettāvadyāvatpākañca gacchati

37.75

khādedagnibalaṃ matvā parihāravivarjitaḥ
vātaśleṣmodbhavaṃ śūlamamlapittaṃ sudāruṇam

37.76

plīhānamudaraṃ gulma grahaṇīpāṇḍukāmalām
kṛmīnarśāṃsi kuṣṭhāni śoṣasthaulyamarocakam

37.77

ye vātaprabhavā rogā ye ca pittakaphodbhavāḥ
tān sarvānnāśayatyāśu bhāskarastimiraṃ yathā

37.78

tūpraṣaṇaṃ nāma vikhyātaṃ vahnerdīptikara param

37.79

nārikelasya toyañca lavaṇena prapūritam
vipakvamagninā samyak pariṇāmajaśūlanut

37.80

vātikāṃ paittikañcaiva ślaiṣmikaṃ sānnipātikam

37.81

triphalā mustakaṃ vyoṣaṃ vir̤aṅgaṃ puṣkaraṃ vacā
citraka madhuka caiva palāṃśa ślakṣṇacūrṇitam

37.82

ayaścūrṇaṃ palānyaṣṭau guggulostāvadeva tu
prātarvilehya bhuñjāno'jīrṇe'smiṃstu jayedrujam

37.83

jīrṇānnasaṃbhavaṃ śūlaṃ pāṇḍurogaṃ halīmakam
śrāmavātaṃ tathā gulmaṃ śvayathuṃ viṣamajvaram

37.84

iti ayoguggulu
svinnapīḍitakūṣmāṇḍatulāīṃ bhṛṣṭamājyataḥ
prasthārddhaṃ tulyakhaṇḍañca pacedāmalakīrasāt

37.85

prasthe susvinnakūṣmāṇḍarasaprasthaṃ vighaṭṭayan
darvyā pakvaṃ gate tasmiṃścūrṇīkṛtya nidhāpayet

37.86

dve dve pale kaṇājājī śuṇṭhīnāṃ maricasya ca
palaṃ tālīśadhanyāka cāturjātasamustakam

37.87

karṣapramāṇaṃ pratyekaṃ prasthārddhaṃ mākṣikasya ca
pattiśūlaṃ nihantyeva doṣatrayakṛtañca yat

37.88

charddhyamlapittamūrcchāśca kāsaśvāsāvarocakam
hṛcchūlaṃ raktapittañca pṛṣṭhaśūlañca nāśayet

37.88.p1

rasāyanamidaṃ śreṣṭhaṃ khaṇḍāmalakasaṃjñakam

37.88.p2

iti āmalakakhaṇḍaḥ

Linked texts (15)