Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 39

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 39

Language
Sanskrit

39.1

eraṇḍasaptakaṃ peyaṃ hapuṣādyaṃ sadā hitam
dhānvantaraṃ sakaumāraṃ ghṛtaṃ rasāyanañca yat
iti saṃkṣepataḥ prokta mannadravacikitsitam
annadrave'pi yaccoktaṃ jaratpitte'pi taddhitam
atha udāvarttanidānamāha
vātaviṇmūtrajṛmbhāśru kṣavodgāravamīndriyaiḥ
kṣuttṛṣṇāśvāsanidrāṇā dhṛtyodāvarttasambhavaḥ

39.2

vātamūtrapurīṣāṇāṃ saṅgo dhāna klamo rujaḥ
jaṭhare vātajāścānye rogāḥ syurvātanigrahāt

39.3

āṭopaśūlau parikarttikā ca saṅgaḥ purīṣasya tathordhvavātaḥ
purīṣamāsyādathavā nireti purīṣavege'bhihate narasya

39.4

vastimehanayoḥ śūla mūtrakṛcchra śirorujaḥ
vināmo vaṅkṣaṇānāhaḥ syālliṅgaṃ mūtranigrahe

39.5

manyāgalastambhaśirovikārā jṛmbhopaghātātyavanātmakā syuḥ
tathākṣināsāvadanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha karṇarogaiḥ

39.6

ānandajaṃ vāpyatha śokaja vā netrodaka prāptamamuñcato hi
śiro gurutvaṃ nayanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena

39.7

manyāstambhaḥ śiraḥ śūla marditārddhāvabhedakau
indriyāṇāñca daurbalya kṣavathoḥ syādvidhāraṇāt

39.8

kaṇṭhāsya pūrṇatvamatīva todaḥ kūjaśca vāyorathavā pravṛttiḥ
udgāravege'bhihite bhavanti jantorvikārāḥ pavanaprasūtāḥ

39.6-2

kaṇḍūkoṭhārucivyaṅga śophapāṇḍāmayajvarāḥ
kuṣṭhavisarpahṛllāsāḥ chardinigrahajā gadāḥ

39.10

mūtrāśaye vai gudamuṣkayośca śotho rujā mūtravinigrahaśca
śukrāśmarītatsravaṇaṃ bhavecca te te vikārā vihate tu śukre

39.11

tandrāṅgamardārucivibhramāśca kṣudhābhighātāt kṛśatā ca dṛṣṭeḥ
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhastṛṣṇābhighātāddhṛdaye vyathāca

39.13

śrāntasya niḥśvāsavinigraheṇa hṛdrogamohāvathavāpi gulmaḥ
jṛmbhāṅgamardākṣi śiro'tijāḍya nidrāvighātādathavāpi tandrā12
tṛṣṇārdtiṃ pariklinnaṃ kṣīṇaṃ śūlairupadrutam
śakvaddhamantaṃ matimānudāvarttinamutsṛjet

39.14

sarveṣveteṣu vidhivadudāvartteṣu kṛtsnaśaḥ
vāyoḥ kriyā vidhātavyā svamārgapratipattaye

39.15

purīṣaje tu karttavyo vidhiranāhikaśca yaḥ
kṣāravaitaraṇau vastau yuñjyādatra cikitsakaḥ

39.16

sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ mūtretvabhihate pibet
elā vāpyatha madyena kṣīra vāri tathā pibet

39.17

dusparśā svarasaṃ vāpi kaṣāyakakubhasya ca
ervārubīja toyena pibedvā lavaṇīkṛtam

39.18

śarkarekṣurasaṃ kṣīra drākṣārasamathāpi vā
sarvatraiva prayuñjīta mūtrakṛcchrāśmarīvidhim

39.16-2

snehasvedairudāvarttaṃ jṛmbhāje samupāyaret
aśrumokṣo'sruje kāryyaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ

39.20

kṣavaje kṣavapatreṇa ghrāṇasthenānayet kṣavam
tathordhvajatruke'bhyaṅgaḥ svedo dhūmaḥ samāhṛtaḥ

39.21

udgāraje kramopetaṃ snehika dhūmamācaret
vamyāghāta yathādoṣaṃ samyak snehādibhirjayet

39.22

satkṣāralavaṇopeta mabhyaṅga vātra dāpayet
vastiśuddhikaraṃ siddha caturguṇajala payaḥ

39.23

āvārināśrāt kathitaṃ pītavantaṃ prakāmataḥ
ramayeyuḥ priyā nāryyaḥ śukrodāvarttinaṃ naram

39.24

avābhyaṅgāvagāhāśca madirāścaraṇāyudhāḥ
śāliḥpayo nirūhāśca hita maithunameva ca

39.25

kṣuddighāte hitaṃ snigdha muṣṇamalpāmbubhojanam
tṛṣṇāghāte pivenmanthaṃ yavāgūṃ vā suśītalām

39.26

rasenādyāt suviśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ
nidrāghāte pivet kṣīraṃ supyācceṣṭakathārataḥ

39.27

vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ
bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvarttaṃ karoti ca

39.28

vātamūtrapurīṣāṇi kaphamedovahāni ca
srota mūtrapurīṣāṇi kaphamedovahāni ca
srotāṃsyudāvarttayati purīṣaṃ ca pravarttayet

39.26-2

tato hṛdvastiśūlārtto hṛllāsā'ratipīḍitaḥ
vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa labhate naraḥ

39.30

śvāsakāsapratiśyāya dāhamohatṛṣājvarān
vamihikkāśiroroga manaḥ śravaṇavibhramān
vahvananyāṃśca labhate vikārān vātakopajān

39.31

udāvarttinamabhyaktaṃ svinnagātramupācaret
varttikāsthāpanasvedavastirecanakarmabhiḥ

39.32

snigdhaiḥsudhāpatratilādiśākai grāmyaudakānūparasairyavānnam
anyaiśca sṛṣṭānilamūtravidbhirdhyānnasannāguḍasīdhupāyī

39.33

kṣāracitrakahiṃṅgvāmla vetasairbhedanermatā
yavāgūḥ sādhitā vāpi tattvāragvadhakaiḥ pallaiḥ

39.34

śyāmā dantī dravantī tvak mahāśyāmā'mṛtātrivṛt
saptalā śaṅkhinī śvetā rājavṛkṣaḥ satilvakaḥ
kāmpillakaṃ karañjaśca hemakṣīrītyayaṃ gaṇaḥ

39.35

sarpistailarajaḥ kvātha kalpeṣvanyatameṣu ca
udāvarttodarānāha viṣagulmavināśanaḥ

39.36

valmīkamṛttikāmūla karañjasya phalatvacam
piṣṭvā mūtreṇa siddhārtha mudāvarttapralepanam

39.37

harītakīyavakṣāra polūni trivṛtā tathā
ghṛtaiścūrṇimidaṃ peya mudāvarttavināśanam

39.38

hiṅgu kuṣṭhavacākhārrja viḍañceti dviruttaram
madyena cātha pippalyā mūlakānāṃ rasena vā
bhuktvā snigdhamudāvarttā dvāṃtagulmādvimucyate

39.38-2

hiṅgu mākṣikasindhūtthaiḥ paktvā vattiṃ sunirmitām
ghṛtābhyaktāṃ gude dadyā dudāvarttavināśinīm

39.40

madanaṃ pippalī kuṣṭha vacāgaurāśca sarṣapāḥ
gur̤acaura samāyuktā phalavarttiḥ praśasyate

39.41

āgāradhūmasindhūttha tailayuktāmlamūlakam
cukṣa nirguṇḍipatraṃ vā svinne pāyau kṣipedbudhaḥ

39.42

khaṇḍaṃ palaṃ trivṛtāsamamupakulyā karṣacūrṇitaṃ sūkṣmam
prāgbhojane samadhu viḍālapadaka lihetprājñaḥ

39.43

etadgār̤hapurīṣe pittakaphātte ca viniyojyam
svādunṛpayogyò'ya cūrṇo nārācako nāmnā

39.44

savyoṣaṃ pippalīmūla trivṛddantī sacitrakam
taccūrṇaṃ guḍasaṃmiśraṃ bhakṣayet prātarutthitaḥ

39.45

etad guḍāṣṭaka nāma balavarṇāgnivarddhanam
śothodāvarttagulmaghna plīhapāṇḍvāmayāpaham

39.46

mūlakaṃ śuṣkamāīñca varṣābhū pañcamūlakam
āraivataphalañcāśu paktvā tena ghṛtaṃ pacet
tatpīyamānaṃ śamayedudāvartta masaśayam

39.47

sthirādivargasya punarnavāyāḥ sampākapūtīkakarañjayośca
siddhaḥ kaṣāye dvipalāṃśikānāṃ prastho ghṛtāt syādyatibaddhavāte

39.48

yanmahānvañcakaṃ sarpirgulmināṃ vihitaṃ ca yat
udariṇāmaśeṣeṇa tadudāvarttine hitam

39.49

udāvarttodaragade pakkaṃ sarpiryadīritam
etad dvitricaturmāsān dadyāduṣṇāmbunā bhiṣak

39.50

vāvyakṣaurarasaiḥ sevyaṃ yacca vātānulomanam
vātaghnairlavaṇādyaiśca rasādyai rannamācaret

Linked texts (12)