Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 42

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 42

Language
Sanskrit

42.1

atha hṛdroganidānamāha
atyuṣṇagurvamlakaṣāyatiktaśramābhighātādhyaśanaprasaṅgaiḥ
sañcintanevaigavidhāra ṇaiśca hṛdāmayaḥ pañcavidhaḥ pradiṣṭaḥ

42.2

jaṭharānaladaurbalyādavipakkastu yo rasaḥ
sa āmasañjñako dehe sarvadoṣaprakopajaḥ

42.3

anyadoṣeṣva evādau vivṛddhebhyo'nyamūrcchanāt
kodravebhyo viṣasyeva vadantyāmasya sambhavam

42.4

dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdaya gatāḥ
hṛdi bādhāṃ prakurvvanti hṛdroga ta pracakṣate

42.5

āyamyate mārutaje hṛdayaṃ tudyate tathā
nirmathyate dīryyate ca sphoṭyate pāṭhyate'pi ca

42.6

atha cikitsāmāha
vātopasṛṣṭe hṛdaye vāmayet snigdhamāturam
dvipañcamūlīkvāthena sasnehalavaṇena ca

42.7

pippatyelāvacāhiṅgu yavatkṣāro'tha saindhavam
sauvarcalamatho śuṇṭhī hyajamodā ca cūrṇitam

42.8

phaladhānyāmlakaulatthadadhimadyavaśādibhiḥ
pāyayecchuddhadehañca snehenānyatamena ca

42.6-2

sapuṣkarāhna phalapūgamūla mahauṣadha ślakṣṇabhayā ca kalkaḥ
kṣārāmlasarpirlavaṇairvimiśraḥ syurvātahṛdrogavikarttikāghnaḥ

42.10

kvāthaḥ kṛtaḥ pauṣkaramātuluṅgapalāśapūtīkaśaṭīsurāhvaiḥ
sanāgarājājivacāyavānī sakṣāra uṣṇo lavaṇena peyaḥ

42.11

harītakīpuṣkaranāgarāhvayairyavairvyasyālavaṇaiśca kalkaiḥ
sahiṅgubhiḥ sādhitamebhiḥ sarpiḥ hitañca hṛtpāśrvagade'nilotye

42.12

iti harītakyādya ghṛtam
punarnavāṃ dāru sapañcamūlaṃ rāstrāṃ yavān kolakapitthabilvam
paktvā jale tena pacettu tailamabhyaṅgapāne'nilahṛdgadaghnam

42.13

iti punarnavādyaṃ tailam
balyamāṃsarasakṣīra ghṛtaśāliñca bhojayet
vātaghnasiddha tailañca vasti dadyādvicakṣaṇaḥ

42.14

iti vātahṛdrogacikitsā
atha paittikahṛdroganidānam
tṛṣṇoṣmadāhacoṣā' syu' paittike hṛdayaklama'
dhūmāyanañca mūrcchā ca sveda' śoṣo mukhasya ca

42.15

atha cikitsāmāha
śrīparṇīmadhukakṣaudra sitāguḍajalairvamet
pittopasṛṣṭe hṛdaye seveta madhuraiḥ śṛtam
ghṛta kaṣāyāṃścoddiṣṭān pittajvaravināśanān

42.16

śītā' pradehā' pariśodhanañca tathā vireko hṛdi pittaduṣṭe
drākṣāsitākṣaudraparūṣakaiḥ syācchuddhe ca pittāpahamannapānam

42.17

piṣṭvā pivedvāpi sitājalena yaṣṭyāhvaya tiktakarohiṇīṃ ca

42.18

arjunasya tvacā siddha' kṣīra yojya hṛdāmaye
sitayā pañcamūlyā vā-balayā madhukena vā

42.16-2

iti arjunādikṣīrapākam
ghṛtena dugdhena gudāmbhasā vā pivanti cūrṇaṃ kakubhastvaco ye
hṛdrogajīrṇajvararaktapitta' hatvā bhaveyuścirajīvinaste

42.20

iti kakubhādicūrṇaṃm
kaśerukāśaivalaśṛṅgaveraprapauṇḍarīka madhukaṃ visañca
granthiñca sarpiḥ payasā pacettaiḥ kṣaudrānvitaṃ pittagadāmayaghnam

42.21

iti kaśerukādyaṃ ghṛtam
śreyasī śarkarā drākṣā jīvakarṣabhakotpalaiḥ
balākharjūrakākolī medāyugmaiśca sādhitam

42.22

sakṣīraṃ māhiṣa sarpiḥ pittahṛdroganāśanam
sthirādikalkavatsarpiḥ kṣīreṇekṣurasena vā
drākṣārasena pakka vā pittarogavināśanam

42.23

sakṣaudraṃ vitaredvasti tailaṃ madhukasaṃyutam

42.24

gauravaṃ kaphasaṃstrāvo'rucistambho'gnimārdavam
mādhuryyamapi cāsyasya balāsāvatate hṛdi

42.25

.
hṛdroge kaphaje svinnaṃ vamitaṃ laṅghitaṃ naram
kaphaghnairbheṣajairbhuñjyāt jñātvā doṣabalābalam

42.26

vacānimbakaṣāyābhyāṃ vāmya hṛdi kaphotthite
vātahṛdrogahṛccūrṇaṃ pippalyādi ca yojayet

42.27

kumbhī śaṭī balā rāstrā śuṇṭhī pathyā sapauṣkaśaḥ
cūrṇitā vā śṛtā mūtre pātavyāḥ kaphahṛdgrahe

42.28

sūkṣmailā māgadhīmūlaṃ pralīḍhaṃ sarpiṣā saha
nāśayatyāśu hṛdrogaṃ gulmānapi viśeṣataḥ

42.26-2

mustailācandanośīra jīvanī vyoṣacitrakāḥ
vilvatvak kaṭukādāru dārvītvak parpaṭakavacaḥ

42.30

paṭolaṃ nimbaṣaḍgranthā ṛddhibhūnimbaśigrukāḥ
cūrṇaṃ trāyantī saurāṣṭrī keśarātiviṣāḥ samāḥ

42.32

tiktākhya hanti hṛdroga śūlahṛt sannipātajit
phalatailaṃ vidadhyācca vastau vastiviśāradaḥ

42.32-2

kaulatthadhānyaiśca rasairyavānnapānāni tīkṣṇāni saśarkarāṇi

42.33

iti kaphahṛdrogacikitsā
atha nidānamāha
vidyāntridoṣantvapi sarvaliṅgaṃ tīvrāttiṃtodaṃ kramijaṃ sakaṇḍūm

42.34

utkledaḥ ṣṭhīvana todaḥ śūlaṃ hṛllāsakastamaḥ
aruciḥ śyāvanetratvaṃ śoṣaśca kramije bhavet

42.35

klomaḥ sādo bhramaḥ śoṣo jñeyāsteṣāmupadravāḥ
kramije krimijātīnā ślaiṣmikāṇāñca ye matāḥ

42.36

tridoṣaje laṅghanamāditaḥ syādannañca sarveṣu hita vidheyam
hīnādhika madhyamavekṣya caiva kāryyaṃ trayāṇāmapi karmma śastam

42.37

hṛdroge kramije pūrvaṃ kuryyāllaṅghanapācanam
paścāt kramiharaṃ karmma krimirogoktamācaret

42.38

kramije ca pibenmūtra viḍaṃ gomayasaṃyutam
hṛdi sthitāḥ patantyeva hyadhastāt kramayo nṛṇām

42.36-2

kramihṛdrogiṇaṃ snigdhaṃ bhojayet piśitaudanam
dadhnā ca palalopetaṃ tryahaṃ paścādvirecayet

42.40

sugandhibhiḥ salavaṇai ryogaiḥ sājājiśarkaraiḥ
viḍaṅgagāḍhairdhānyāmla pāyayet siddhamuttamam

42.41

yavānna vitareccāsmai saviḍaṅgamṛtaḥparam

42.42

iti tridoṣakamihṛdrogau
cūrṇaṃ puṣkaraja lihmāt mākṣikeṇa samāyutam
hṛcchūlaśvāsakāsaghnaṃ kṣayahikkānivāraṇam

42.43

hiṅgu sauvarcalaṃ viśvaṃ dāḍimaṃ sāmlavetasam
cūrṇamuṣṇāmbunā peyaṃ śvāsahṛdrogaśāntaye

42.44

iti hiṅgupañcakam
hiṅgūgragandhāviḍaviśvakṛṣṇākuṣṭhāmayācitrakayāvaśūkam
pivet sasauvarcalapuṣkarākhya yavāmbhasā śūlahṛdāmayaghnam

42.45

daśamūlakaṣāyantu lavaṇakṣārayojitam
kāsa śvāsañca hṛdrogaṃ gulmaśūlañca nāśayet

42.46

ghṛtena dugdhena gudāmbhasā vā pivanti cūrṇaṃ kakubhastvacottham
hṛdrogajīrṇajvararaktapittaṃ hatvā bhaveyuścirajīvinaste

42.47

harītakī vacā rāstrā pippalī viśvabheṣajam
śaṭīpuṣkaramūlañca cūrṇaṃ hṛdroganāśanam

42.48

puṭadagdhaṃ hariṇaśṛṅgaṃ piṣṭa gavyena sarpiṣā pivataḥ
hṛtpṛṣṭhaśūlamacirādupaiti śānti sukaṣṭamapi

42.46-2

tailājyaguḍavipakka cūrṇaṃ godhūmapārthajaṃ vāpi
pibati payasā yaḥ sa bhavejjitasakalahṛdāmayaḥ puruṣaḥ

42.50

godhūmakakubhaścūrṇaṃ chāgapayo gavyasarpiṣā pakvam
madhuśarkarāsameta śamayati hṛdrogamuddhata pusām

42.51

mukhya śatāīntu harītakīnā sauvarcalasyāpi paladvayañca
siddha ghṛtaṃ vallamaka hi nāmnā hṛtkāsagulmodaramārutaghnam

42.52

śatāhvamabhayānāntu sauvarcalapaladvayam
pacetkalkairghṛtaprastha dattvā kṣīraṃ caturguṇam

42.53

ghṛtaṃ vallabhaka nāmnā śreṣṭha syādapatantrake
pārthasya kalkaṃ svarasena siddhaṃ śastaṃ ghṛtaṃ sarvahṛdāmayaghnam

42.54

ghṛta balā nāgabalārjunāmbusiddhaṃ sayaṣṭīmadhukalkapādam
hṛdrogaśūlaṃ kṣataraktapittakāsānilāsṭak śamayatyudīrṇam

Linked texts (13)