Cikitsasarasangraha (Vangasena) 42
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 42
- Language
- Sanskrit
42.1
atha hṛdroganidānamāha
atyuṣṇagurvamlakaṣāyatiktaśramābhighātādhyaśanaprasaṅgaiḥ
sañcintanevaigavidhāra ṇaiśca hṛdāmayaḥ pañcavidhaḥ pradiṣṭaḥ
42.2
jaṭharānaladaurbalyādavipakkastu yo rasaḥ
sa āmasañjñako dehe sarvadoṣaprakopajaḥ
42.3
anyadoṣeṣva evādau vivṛddhebhyo'nyamūrcchanāt
kodravebhyo viṣasyeva vadantyāmasya sambhavam
42.4
dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdaya gatāḥ
hṛdi bādhāṃ prakurvvanti hṛdroga ta pracakṣate
42.5
āyamyate mārutaje hṛdayaṃ tudyate tathā
nirmathyate dīryyate ca sphoṭyate pāṭhyate'pi ca
42.6
atha cikitsāmāha
vātopasṛṣṭe hṛdaye vāmayet snigdhamāturam
dvipañcamūlīkvāthena sasnehalavaṇena ca
42.7
pippatyelāvacāhiṅgu yavatkṣāro'tha saindhavam
sauvarcalamatho śuṇṭhī hyajamodā ca cūrṇitam
42.8
phaladhānyāmlakaulatthadadhimadyavaśādibhiḥ
pāyayecchuddhadehañca snehenānyatamena ca
42.6-2
sapuṣkarāhna phalapūgamūla mahauṣadha ślakṣṇabhayā ca kalkaḥ
kṣārāmlasarpirlavaṇairvimiśraḥ syurvātahṛdrogavikarttikāghnaḥ
42.10
kvāthaḥ kṛtaḥ pauṣkaramātuluṅgapalāśapūtīkaśaṭīsurāhvaiḥ
sanāgarājājivacāyavānī sakṣāra uṣṇo lavaṇena peyaḥ
42.11
harītakīpuṣkaranāgarāhvayairyavairvyasyālavaṇaiśca kalkaiḥ
sahiṅgubhiḥ sādhitamebhiḥ sarpiḥ hitañca hṛtpāśrvagade'nilotye
42.12
iti harītakyādya ghṛtam
punarnavāṃ dāru sapañcamūlaṃ rāstrāṃ yavān kolakapitthabilvam
paktvā jale tena pacettu tailamabhyaṅgapāne'nilahṛdgadaghnam
42.13
iti punarnavādyaṃ tailam
balyamāṃsarasakṣīra ghṛtaśāliñca bhojayet
vātaghnasiddha tailañca vasti dadyādvicakṣaṇaḥ
42.14
iti vātahṛdrogacikitsā
atha paittikahṛdroganidānam
tṛṣṇoṣmadāhacoṣā' syu' paittike hṛdayaklama'
dhūmāyanañca mūrcchā ca sveda' śoṣo mukhasya ca
42.15
atha cikitsāmāha
śrīparṇīmadhukakṣaudra sitāguḍajalairvamet
pittopasṛṣṭe hṛdaye seveta madhuraiḥ śṛtam
ghṛta kaṣāyāṃścoddiṣṭān pittajvaravināśanān
42.16
śītā' pradehā' pariśodhanañca tathā vireko hṛdi pittaduṣṭe
drākṣāsitākṣaudraparūṣakaiḥ syācchuddhe ca pittāpahamannapānam
42.17
piṣṭvā pivedvāpi sitājalena yaṣṭyāhvaya tiktakarohiṇīṃ ca
42.18
arjunasya tvacā siddha' kṣīra yojya hṛdāmaye
sitayā pañcamūlyā vā-balayā madhukena vā
42.16-2
iti arjunādikṣīrapākam
ghṛtena dugdhena gudāmbhasā vā pivanti cūrṇaṃ kakubhastvaco ye
hṛdrogajīrṇajvararaktapitta' hatvā bhaveyuścirajīvinaste
42.20
iti kakubhādicūrṇaṃm
kaśerukāśaivalaśṛṅgaveraprapauṇḍarīka madhukaṃ visañca
granthiñca sarpiḥ payasā pacettaiḥ kṣaudrānvitaṃ pittagadāmayaghnam
42.21
iti kaśerukādyaṃ ghṛtam
śreyasī śarkarā drākṣā jīvakarṣabhakotpalaiḥ
balākharjūrakākolī medāyugmaiśca sādhitam
42.22
sakṣīraṃ māhiṣa sarpiḥ pittahṛdroganāśanam
sthirādikalkavatsarpiḥ kṣīreṇekṣurasena vā
drākṣārasena pakka vā pittarogavināśanam
42.23
sakṣaudraṃ vitaredvasti tailaṃ madhukasaṃyutam
42.24
gauravaṃ kaphasaṃstrāvo'rucistambho'gnimārdavam
mādhuryyamapi cāsyasya balāsāvatate hṛdi
42.25
.
hṛdroge kaphaje svinnaṃ vamitaṃ laṅghitaṃ naram
kaphaghnairbheṣajairbhuñjyāt jñātvā doṣabalābalam
42.26
vacānimbakaṣāyābhyāṃ vāmya hṛdi kaphotthite
vātahṛdrogahṛccūrṇaṃ pippalyādi ca yojayet
42.27
kumbhī śaṭī balā rāstrā śuṇṭhī pathyā sapauṣkaśaḥ
cūrṇitā vā śṛtā mūtre pātavyāḥ kaphahṛdgrahe
42.28
sūkṣmailā māgadhīmūlaṃ pralīḍhaṃ sarpiṣā saha
nāśayatyāśu hṛdrogaṃ gulmānapi viśeṣataḥ
42.26-2
mustailācandanośīra jīvanī vyoṣacitrakāḥ
vilvatvak kaṭukādāru dārvītvak parpaṭakavacaḥ
42.30
paṭolaṃ nimbaṣaḍgranthā ṛddhibhūnimbaśigrukāḥ
cūrṇaṃ trāyantī saurāṣṭrī keśarātiviṣāḥ samāḥ
42.32
tiktākhya hanti hṛdroga śūlahṛt sannipātajit
phalatailaṃ vidadhyācca vastau vastiviśāradaḥ
42.32-2
kaulatthadhānyaiśca rasairyavānnapānāni tīkṣṇāni saśarkarāṇi
42.33
iti kaphahṛdrogacikitsā
atha nidānamāha
vidyāntridoṣantvapi sarvaliṅgaṃ tīvrāttiṃtodaṃ kramijaṃ sakaṇḍūm
42.34
utkledaḥ ṣṭhīvana todaḥ śūlaṃ hṛllāsakastamaḥ
aruciḥ śyāvanetratvaṃ śoṣaśca kramije bhavet
42.35
klomaḥ sādo bhramaḥ śoṣo jñeyāsteṣāmupadravāḥ
kramije krimijātīnā ślaiṣmikāṇāñca ye matāḥ
42.36
tridoṣaje laṅghanamāditaḥ syādannañca sarveṣu hita vidheyam
hīnādhika madhyamavekṣya caiva kāryyaṃ trayāṇāmapi karmma śastam
42.37
hṛdroge kramije pūrvaṃ kuryyāllaṅghanapācanam
paścāt kramiharaṃ karmma krimirogoktamācaret
42.38
kramije ca pibenmūtra viḍaṃ gomayasaṃyutam
hṛdi sthitāḥ patantyeva hyadhastāt kramayo nṛṇām
42.36-2
kramihṛdrogiṇaṃ snigdhaṃ bhojayet piśitaudanam
dadhnā ca palalopetaṃ tryahaṃ paścādvirecayet
42.40
sugandhibhiḥ salavaṇai ryogaiḥ sājājiśarkaraiḥ
viḍaṅgagāḍhairdhānyāmla pāyayet siddhamuttamam
42.41
yavānna vitareccāsmai saviḍaṅgamṛtaḥparam
42.42
iti tridoṣakamihṛdrogau
cūrṇaṃ puṣkaraja lihmāt mākṣikeṇa samāyutam
hṛcchūlaśvāsakāsaghnaṃ kṣayahikkānivāraṇam
42.43
hiṅgu sauvarcalaṃ viśvaṃ dāḍimaṃ sāmlavetasam
cūrṇamuṣṇāmbunā peyaṃ śvāsahṛdrogaśāntaye
42.44
iti hiṅgupañcakam
hiṅgūgragandhāviḍaviśvakṛṣṇākuṣṭhāmayācitrakayāvaśūkam
pivet sasauvarcalapuṣkarākhya yavāmbhasā śūlahṛdāmayaghnam
42.45
daśamūlakaṣāyantu lavaṇakṣārayojitam
kāsa śvāsañca hṛdrogaṃ gulmaśūlañca nāśayet
42.46
ghṛtena dugdhena gudāmbhasā vā pivanti cūrṇaṃ kakubhastvacottham
hṛdrogajīrṇajvararaktapittaṃ hatvā bhaveyuścirajīvinaste
42.47
harītakī vacā rāstrā pippalī viśvabheṣajam
śaṭīpuṣkaramūlañca cūrṇaṃ hṛdroganāśanam
42.48
puṭadagdhaṃ hariṇaśṛṅgaṃ piṣṭa gavyena sarpiṣā pivataḥ
hṛtpṛṣṭhaśūlamacirādupaiti śānti sukaṣṭamapi
42.46-2
tailājyaguḍavipakka cūrṇaṃ godhūmapārthajaṃ vāpi
pibati payasā yaḥ sa bhavejjitasakalahṛdāmayaḥ puruṣaḥ
42.50
godhūmakakubhaścūrṇaṃ chāgapayo gavyasarpiṣā pakvam
madhuśarkarāsameta śamayati hṛdrogamuddhata pusām
42.51
mukhya śatāīntu harītakīnā sauvarcalasyāpi paladvayañca
siddha ghṛtaṃ vallamaka hi nāmnā hṛtkāsagulmodaramārutaghnam
42.52
śatāhvamabhayānāntu sauvarcalapaladvayam
pacetkalkairghṛtaprastha dattvā kṣīraṃ caturguṇam
42.53
ghṛtaṃ vallabhaka nāmnā śreṣṭha syādapatantrake
pārthasya kalkaṃ svarasena siddhaṃ śastaṃ ghṛtaṃ sarvahṛdāmayaghnam
42.54
ghṛta balā nāgabalārjunāmbusiddhaṃ sayaṣṭīmadhukalkapādam
hṛdrogaśūlaṃ kṣataraktapittakāsānilāsṭak śamayatyudīrṇam
Linked texts (13)
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Vaidyamanoramā — Kālidāsa, Sanskrit
- Bheḍasaṃhitā — Bheḍa, Sanskrit
- Añjananidāna — Agniveśa, Sanskrit