Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 45

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 45

Language
Sanskrit

45.1

punarnavāśate droṇe deyo'nyeṣvapi cāparaḥ
mūtrāghātavidhānamapyatra kāryyam
atha mūtrāghātanidānamāha
jāyante kupitairdoṣai rmūtrāghātāstrayodaśa
prāyo mūtravighātādyairvātakuṇḍalikādayaḥ

45.2

raukṣyādvegābhighātādvā vāyurvastau savedanaḥ
mūtramāviśya carati viguṇaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ

45.3

mūtramalpāmlamathavā sarujaṃ saṃpravarttate
vātakuṇḍalikāṃntāntu vyādhi vidyāt sudāruṇam

45.4

ādhmāpayan vastigudaṃ rudhvā vāyuścalonnatām
kuryāttīvrāttimaṣṭhīlāṃ mūtraviṇmārgarodhinīm

45.5

vegaṃ vidhārayedyastu mūtrasyākuśalo naraḥ
niruṇaddhi mukha tasya vastervastigato'nilaḥ

45.6

mūtrasaṅgo bhavet tena vastikukṣinipīḍitaḥ
vātavasti sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchra prasādhanaḥ

45.7

ciraṃ dhārayato mūtraṃ tvarayā na pravarttate
mehamānasya mandaṃ vā mūtrātītaḥ sa ucyate

45.8

mūtrasya vege'bhihite tadudāvartta hetukaḥ
apānaḥ kupito vāyu rudaraṃ pūrayed bhṛśam

45.6-2

nābheradhastādādhmānaṃ janayettīvravedanam
tanmūtrajaṭharaṃ vidyā dadhovastinirodhanam

45.10

vastau vāpyathavā nāle maṇau vā yasya dehinaḥ
mūtraṃ pravṛttaṃ sajyeta saraktaṃ vā pravāhataḥ

45.11

sravecchanairalpamalpaṃ sarujaṃ vāpyanīrujam
viguṇānilajo vyādhiḥ sa mūtrotsaṅgasaṃjñitaḥ

45.12

rūkṣasya klāntadehasya vastisthau pittamārutau
mūtrakṣayaṃ sarugdāha janayetā tadāhvayam

45.13

antarvastimukhe vṛtta: sthiro'lpaḥ sahasā bhavet
aśmarītutyarug granthi' mūtragranthiḥ sa ucyate

45.14

mūtritasya striya yāto vāyunā śukramūddhṛtam
sthānāt cyuta mūtrayataḥ prāk paścādvā pravarttate
bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ taducyate

45.15

vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ vasti prāpyānilāddhatam
vasti meḍhraṃ gudañcaiva pradahan snāvayedadhaḥ

45.16

mūtra hāridramathavā saraktaṃ raktameva ca
kṛcchrātpunaḥ punarjanto ruṣṇāvātaṃ vadanti tam

45.17

pittaṃ kapho vā dvau vāpi saṃhanyete'nilena cet
kṛcchrān mūtraṃ tathā pītaṃ raktaṃ śvetaṃ ghanaṃ sravet

45.18

sadāhaṃ rocanāśaṅkhacūrṇavarṇañca tadbhavet
śuṣkaṃ samastavarṇaṃ vā mūtrasādaṃ vadanti tam

45.18-2

rūkṣadurbalayo rvātenodāvarttaṃ śakṛdyathā
mūtrasroto'nupadyeta viṭsaṃsṛṣṭaṃ tadā naraḥ

45.20

vidgandhaṃ mūtrayet kṛcchrāt viḍiighavāṃtaṃ vinirdiśet

45.21

drutādhvalaṅghanāyāsai rabhighātātprapīḍanāt
svasthānādbastirudvṛttaḥ sthūlastiṣṭhati garbhavat

45.22

śūlaspandanadāhārtto vinduṃ vinduṃ sravatyapi
pīḍitastu sṛjeddhārāṃ sastambhodveṣṭanārttimān

45.23

vastikuṇḍalamāhustaṃ ghoraṃ śastraviṣopamam
pavanaprabalaṃ prāyo durivāraṃ sabuddhibhiḥ

45.24

tasmin pittānvite dāhaḥ śūlaṃ mūtravivarṇatā
śleṣmaṇā gauravaṃ śothaḥ snigdhaṃ mūtraṃ ghanaṃ sitam

45.25

śleṣmaruddhavilo bastiḥ pittodīrṇo na sidhyati
avibhrāntabilaḥ sādhyo naca yaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ
syādvastau kuṇḍalībhūte tṛṇmohaḥ śvāsa eva ca

45.26

snehasvedopapannasya hitaṃ snehavirecanam
dadyāduttaravastiñca mūtrāghāte savedane

45.27

nalakuśakāśekṣuśiphāṃ kathitāṃ prātaḥ suśītalāṃ sasitām
pibato naśyati niyataṃ mūtragraha ityuvāca kaviḥ

45.28

godhāpadyā mūlaṃ kathitaṃ ghṛtatailagorasonmiśram
pītaṃ niruddhamacirāt bhinatti mūtramaṅghātam

45.29

pibecchilājatukvāthe yukte vīratarādike
rasa durālabhāyā vā kaṣāyaṃ vāsakasya vā

45.30

kvātha sapadmamūlasya gokṣuroḥ saphalasya ca
pibenmadhusitāyuktaṃ mūtrakṛcchrarujāpaham

45.31

ghanasārasya cūrṇena vastravarttiḥ kṛtāmbunā
guṇḍayitvā dhvaje kṣiptā mūtrarodha jahāti tam

45.32

sadā bhadrāśmabhinnūla śatāvaryāśca citrakam
rohiṇīkokilākṣī ca krauñca sthūlatrikaṇṭakam
ślakṣṇapiṣṭaḥ surāpītomūtrāghātaprabādhana'

45.33

pibedbarhiśikhāmūla dugdhabhuk taṇḍulāmbunā
vastimūttaravastiṃ vā sarveṣāmeva dāpayet

45.34

nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pibedvā takrasaṃyutam
jale kuṅkumakalkā vā sacaudramuṣitaṃ niśi

45.35

sataila pāṭalā bhasma kṣāravadvā parisrutam
surāṃ sauvarcalavatīṃ mūtrāghātī pibennaraḥ

45.36

trikaṇṭakairaṇḍaśatāvarībhiḥ siddhaṃ payo vā tṛṇapañcamūlaiḥ
guḍapragāḍhaṃ saghṛtaṃ payo vā rogeṣu kṛcchrādiṣu śastametat

45.37

śṛtaśītapayo'nnāśī candanaṃ taṇḍu lāmbunā
pibet saśarkaraṃ śreṣṭha muṣṇāvāte saśoṇite

45.38

śilodbhavairaṇḍakuśāsthirādipunarnavābhīruraseṣu siddham
taila śṛta kṣīramathānupānaṃ kāleṣu kṛcchrādiṣu saṃprayojyam

45.39

dhānyagokṣurakakvātha kalkasiddhaṃ ghṛtaṃ hitam
mūtrāghāte mūtrakṛcchre śukradoṣe ca dāruṇe

45.40

ambaṣṭhā pāṭalā caiva varṣābhūdvayameva ca
vidārīkandakāśañca kuśamoraṭagokṣurā'

45.41

pāṣāṇabhedo vārāhī śālimūlaṃ śarastathā
bhallātakaṃ śirīṣasya mūlameṣāmathāharet

45.42

samabhāgāni sarvāṇi kvāthayitvā vicakṣaṇaḥ
pādaśeṣe kaṣāye tu ghṛtaprasthaṃ vipācayet

45.43

kalkaṃ dattvā ca matimān girijña madhuka tathā
nīlotpalantu kākolī vījaṃ trāpusameva ca

45.44

kūṣmāṇḍajaṃ tathairvārusambhavañca sama bhavet
uṣṇavāta nihanyetad ghṛtaṃ bhadrāvaha smṛtam

45.45

iti bhadrāvaha ghṛtam
vidārī vṛṣako yūthī mātuluṅgī ca bhūstṛṇam
pāṣāṇabhedaḥ kastūrī vasuko vaśiro'nalaḥ

45.46

punarnavā vacā rāstrā balā cātibalā tathā
kaśeruvisaśṛṅgāṭa tāmalakyaḥ sthirādayaḥ

45.47

śarekṣudarbhamūlañca kuśaḥ kāśastathaiva ca
paladvayantu saṃgṛhya jaladroṇe vipācayet

45.48

pādaśeṣe rase tasmin ghṛtaprasthaṃ vipācayet
śatāvaryāstathā dhātryāḥ svaraso ghṛtasammitaḥ

45.46-2

ṣaṭpala śarkarāyāśca kārṣikāṇyaparāṇi ca
yaṣṭyāhna pippalī drākṣā kāśmaryya maparūṣakam

45.50

elā durālabhā kauntī kuṅkumaṃ nāgakeśaram
jīvanīyāni cāṣṭau ca dattvā ca dviguṇaṃ payaḥ

45.51

etatsarpirvipaktavyaṃ śanairmṛdvagninā bhiṣak
mūtrāghāteṣu sarveṣu viśeṣāt pittajeṣu ca

45.52

śarkaryyaśmariśūleṣu śoṇitaprabhaveṣu ca
hṛdroge pittagulme ca vātāsṛk pittajeṣu ca

45.53

kāsaśvāmakṣatoraska dhanuḥstrībhārakarṣite
tṛṣṇācharddimanaḥkampa śoṇitaccharddite tathā
rakte yakṣmaṇyapasmāre tathonmādaśirograhe

45.54

yonidoṣe rajodoṣe śukradoṣe svarāmaye
etat smṛtikaraṃ vṛṣyaṃ vājīkaraṇamuttamam
putradaṃ balavarṇāḍhyaṃ viśeṣādvātanāśanam

45.55

pānabhojananasyeṣu na kvacitpratihanyate
vidārīghṛtamityuktaṃ rasāyanamanuttamam

45.56

piṣṭākhumalamuṣṇena cāranālena peṣayet
baddhamūtraṃ nihanyāśu tathaiva karabhībhavam

45.57

strīṇāmatiprasaṅgena śoṇitaṃ yasya ricyate
maithunoparamaścāsya bṛṃhaṇīyo vidhirhitaḥ

45.58

tāmracūr̤avasātailaṃ hitañcottaravastiṣu
khaguptāphalamṛdvīkā kṛṣṇeścurasitārajaḥ

45.59

samāṃśamarddhabhāgāni kṣīrakṣaudraghṛtāni ca
sarvvaṃ samyagvimathyākṣamātraṃ līr̤hvā payaḥ pivet

45.60

hanti śukrakṣayotyāṃśca doṣān bandhyāsutapradam

45.61

kṣaudrārddhabhāgaḥ karttavyo bhāgaḥ syāt kṣīrasarpiṣoḥ
śarkarāyāśca cūrṇaṃñca drākṣācūrṇañca tatsamam

45.62

svayaṃguptāphalañcaiva tathā cekṣurasasya ca
pippalīnā tathā cūrṇaṃ samabhāgaṃ pradāpayet

45.63

tadaikadhyaṃ samānīya khajenātha vimathya ca
tasya pāṇitala cūrṇaṃ lihan kṣīraṃ tataḥ pivet

45.64

etatsarpiḥ prayuñjānaḥ śuddhadeho naraḥ sadā
śukradoṣān jayetsarvvān ye cāpi bhṛśadurjayāḥ

45.65

jayecchoṇitarogāṃśca bandhyā garbhaṃ labheta ca
sarpiretadyuñjānāt yonidoṣāt pramucyate

45.66

iti caudrārddhabhāga ghṛtam
aśmarīmūtrakṛcchreṣu bhojanaṃ yat prakīrttitam
mūtrāghāteṣu tatkuryyāddeśakālavidhānavit

Linked texts (11)