Cikitsasarasangraha (Vangasena) 46

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 46

Language: Sanskrit

46.1

iti vaṅgasena saṅkalita mūtrāghātanidānacikitsādhikāra samāpta
vātapittakaphaistisra ścaturthī śukrajā matā
prāyaḥ śleṣmāsrayāḥ sarvā aśmaryyaḥ syuryamopamāḥ

46.2

viśoṣayedvastigata saśukraṃ mūtraṃ sapitta pavanaḥ kaphaṃ vā
yadā tadāśmaryyupajāyate tu krameṇa pitteṣviva rocanā goḥ

46.3

naikadoṣāśrayāḥ sarvā athāsāṃ pūrvarūpakam
vastyādhmāna tadāsanna deśeṣu parito'tiruk
mūtre vastrasagandhatvaṃ mūtrakṛcchra jvaro'ruciḥ

46.4

sāmānyaliṅgaṃ runnābhisevanīvastimūrddhasu
viśīrṇadhāraṃ mūtra syāttathā mārganirodhanam

46.5

tadapāyāt sukha mehe dacchaṃ gomedakopamam
tatkṣobhāt kṣate sāsra māyāsāccātirugbhavet

46.6

tatra vātād bhṛśa cārtto dantān khādati vepate
gṛhṇāti meḍhraṃ nābhi pīḍayatyaniśa kaṇan

46.7

sānila muñcati śakṛt muhurmehati vinduśaḥ
śyāvā rūkṣāśmarī cāsya syāccitā kaṇṭakairiva

46.8

atha cikitsāmāha
tasyāḥ pūrveṣu rūpeṣu snehādikrama iṣyate

46.9

śuṇṭhyagnimanthapāṣāṇa śigruvaruṇagokṣuraiḥ
abhayāragvadhakalkaiḥ kvātha kṛtvā vicakṣaṇaḥ

46.10

rāmaṭhakṣāralavaṇa cūrṇaṃ dattvā pivennaraḥ
aśmarīmūtrakṛcchraghna dīpana pācanaṃ param
hanyātkoṣṭhāśrita vāta kavyūrugudamedrajam

46.11

elopakulyāmadhukāśmabhedakauntīśvadaṃṣṭrāvṛṣakorubūkaiḥ
mṛtaṃ pivedaśmajatupragāḍha saśarkara cāśmarīmūtrakṛcchre

46.12

varuṇasya tvacaṃ śreṣṭhāṃ śuṇṭhīgokṣurasaṃyutām
yavakṣāraguḍa dattvā kvāthayitvā piveditam

46.13

aśmarīṃ vātajā hanyāccirakālānubandhinīm

46.14

pāṣāṇabhedovasukovaśiro'śmantakastathā
śatāvarośvadaṃṣṭrā ca bṛhatī kaṇṭakārikā

46.15

kapotavaṅkāmalakī kāñcanośīragundrakāḥ
vṛkṣādanau bhallūkaśca varuṇaḥ śākajaṃ phalam

46.16

yavāḥ kulatthakolāni katakasya phalāni ca
uṣakādiprativāpameṣāṃ kvāthaiḥ mṛta ghṛtam
bhinatti vātasambhūtāmaśmarīṃ kṣiprameva tu

46.17

kṣārān yavāgūḥ peyāṃcca kaṣāyāśca payāṃsi ca
bhojanāni prakurvīta vargairaśmarināśanaiḥ

46.18

vīravṛkṣo'gnimanthaśca kāśavṛkṣādanīkuśāḥ
moraṭendīvaro sūryyabhaktā gokṣuraguṣṭukāḥ

46.19

vasukovajiro darbha śaireyāvaśmabhedakaḥ
gundro'nala kuraṇṭaśca gaṇo vīratarādikaḥ

46.20

aśmarīśarkarākṛcchra mārutārttiharo gaṇaḥ
hṛdvadāte vīratara stadabhāve mataḥ śaraḥ

46.21

atha pittāśmarīnidānamāha
pittena dahyate vastiḥ pacyamāna ivoṣṇaṇa
bhallātakāsthisaṃsthānā raktā pītā sitāśmarī

46.22

atha cikitsāmāha
kuśaḥ kāśaḥ śaro gundraḥ utkaṭo moraṭāśmabhit
darbho vidārī vārāhī śālimūlaṃ trikaṇṭakam

46.23

bhallūka pāṭalā pāṭhā pattūro'tha kuraṇṭikā

46.24

punarnavā śirīṣaśca kathiātāsteṣu sādhitam
ghṛta śilāhvamadhukairbījairindīvarasya ca

46.25

trapuṣairvārukādīnāṃ bījaiścāvāpita śubham
bhinatti pittasaṃbhūtā maśmarīṃ kṣiprameva tu

46.26

kṣārān yavāgūḥ peyāṃśca kaṣāyāṇi payāṃsi ca
bhojanādi prakurvīta varge'smin pittanāśane

46.27

śilājatu śilāhva syātpaṭīroguhyagundrakau
madhukaḥ kṣata jhakṣatvād bījairvījakamucyate

46.28

kuryyāt kṣārādikaṃ kvāthe tasmin kṣayamavāpakaiḥ
vargalvena yathālābha paribhāṣā pravarttate

46.29

atha kaphāśmarīnidānamāha
vastirniṃstudyata iva śleṣmaṇā śītalo guruḥ
aśmarī mahatī ślakṣṇā madhuvarṇā sitāthavā

46.30

etā bhavanti bālānā teṣāmiva ca bhūyasā
āśrayopacayālpatvād grahaṇāharaṇe sukhāḥ

46.31

gaṇe varuṇakādau tu guggulvelāhareṇubhiḥ
kuṣṭhabhadrāṅgamaricacitrakaiḥ sasurāhvayaiḥ

46.32

etaiḥ siddhamajāsarpirūṣakādigaṇena vā
bhinatti kaphasaṃbhūtā maśmarīṃ kṣiprameva ca

46.33

bhadrādistena cātreṣṭo gaṇaḥ śyāmādiko budhaiḥ

46.34

kṣārān yavāgūḥ peyāṃśca kaṣāyāṇi payāṃsi ca
bhojanāni prakurvīta varge'smin kaphanāśane

46.35

śukrāśmarī tu mahatāṃ jāyate śukradhāraṇāt
sthānāt cyutamamukta hi muṣkayorantare'nilaḥ
śoṣayatyupasaṅgatya śukra tacchukrajāśmarī

46.36

vastiruṅ‌mūtrakṛcchratva muṣkaśvayathukāriṇī
tasyāmutpannamātrāyāṃ śukrameti vilīyate

46.37

pīḍite tvavakāśe'sminnaśmaryyeva ca śarkarā
aṇuśo vāyunā bhinnā syāttasminnanulomage

46.38

nireti saha mūtreṇa pratilome vibadhyate
mūtrasrotaḥ praviśyaitāḥ siktāḥ kuryuṃrupadravān

46.38-2

daurbalyaṃ sadanaṃ kāryaṃ kukṣirogamathārucim
pāṇḍutvamuṣṇāvātañca tṛṣṇāṃ hṛtpīḍanaṃ vamim

46.40

prasūnanābhivṛṣaṇa vaṅgamūtra rujāturam
aśmaro kṣapayatyāśu sikatā śarkarānvitāḥ

46.41

śukrāśmaryyāntu sāmānyo vidhiraśmarināśanaḥ
yavakṣāraguḍonmiśraṃ rasa puṣpaphalodbhavam
pibenmūtravivandhaghnaṃ śarkarāśmarīnāśanam

46.42

tilāpāmārgakadalī palāśayavabilvajaḥ
kvāthaḥ peyo'vimūtreṇa śarkarāśmarināśanaḥ

46.43

kembukāṅkolakanaka śākendīvarajaiḥ phalaiḥ
pītamuṣṇāmbu saguḍa śarkarā pātayatyadhaḥ

46.44

pāṣāṇabhinnotcurakorūvūko dve kaṇṭakāryyau khurakāṅghrimūlam
dadhnā pibetkṣaurasupiṣṭametat syādbhedanāthaṃ sikatāśmarīṇām

46.45

yaḥ pibedrajanīṃ samyak saguḍāṃ tuṣavāriṇā
tasyāśu cirarūḍhāpi yātyasta meḍhraśarkarā

46.46

pibataḥ kuṭaja dadhnā pathyamannaṃ ca khādataḥ
nipatatyacirāttasya niyata meḍhraśarkarā

46.47

trāpusabījaṃ dadhnā pīta vā nārikelajaṃ kusumam
viṇmūtraśarkarāyā bhavati sukhī katipayairdivasaiḥ

46.48

śvadaṃṣṭrā vāruṇogulmokkāthaṃ kṣaudrayutaṃ pibet
śarkarāśmariśūlaghnaṃ mūtrakṛcchraharaṃ param

46.46-2

kūṣmāṇḍakaraso hiṅguyavakṣārasamāyutaḥ
vastau meḍhre saśūle ca śarkarāśmarināśanaḥ

46.50

punarnavāyo rajanauśvadaṃṣṭrā phalgupravālāśca sadarbhapuṣyāḥ
kṣaurāṅgamadyekṣurasaprapiṣṭaḥ peyo bhavedaśmariśarkarāsu

46.51

varuṇatvakcchilābheda śuṇṭhīgokṣurakaiḥ kṣataḥ
kaṣāyaḥ kṣārasaṃyuktaḥ śarkarāñca bhinattyapi

46.52

pañcamūlyāstṛṇākhyāyā stathā gokṣurakasya ca
pṛthagdaśapalān bhāgān jaladroṇe vipācayet

46.53

caturbhāgāvaśiṣṭena ghṛtaprasthaṃ vipācayet
guḍagokṣuravījañca kalkaṃ tatra pradāpayet

46.54

tatsiddhaṃ mūtradoṣeṣu śarkarāsvaśmarīṣu ca
snehena bhojane caiva prayojya sarpiruttamam

46.55

tvak patraphalamūlasya varuṇāt satrikaṇṭakāt
kaṣāyeṇa pacettailaṃ vastinā sthāpanena ca

46.56

śarkarāśmarīśūlaghnaṃ mūtrakṛcchranivāraṇam
kuśāgnimanthaśaireya naladarbhettugokṣurāḥ
kapotavaṅgāvasukavaśirandīvarīśarāḥ

46.57

ghātakyaralubandāka karṇikāgāśmabhedakāḥ
eṣāṃ kalkakaṣāyābhyāṃ siddhaṃ taila prayojayet

46.58

pānābhyañjanayogena vastinottaravastinā
śarkarāśmarirogeṣu mūtrakṛcchre ca dāruṇe

46.59

pradare yoniśūle ca śukradoṣe tathaiva ca
bandhyāgarbhapradaṃ proktaṃ tailametat kuśādikam

46.60

nāgaravaruṇagokṣurapāṣāṇabhit kapotavaṅgajaḥ kvāthaḥ
guḍayāvaśūkavimiśraḥ pīto hantyaśmarīsugrām

46.61

trikaṇṭakasya bījānāṃ cūrṇaṃ mākṣikasaṃyutam
avicīreṇa saptāha peyamaśmarināśanam

46.62

pivedvaruṇajaṃ mūlaṃ kvāthaṃ tatkalkasaṃyutam
kvāthaśca śigrumūlotthaḥ kaṭūṣṇo'śmarināśanaḥ

46.63

śṛṅgaverayavakṣāra pathyākālauyakānvitaḥ
dadhimaṇḍo bhinattyugrāmaśmarīmāśu pānataḥ

46.64

pāṣāṇabhedavaruṇagokṣurakapotavaṅkajaḥ kvāthaḥ
girijatu guḍapragāḍhaḥ karkāṭikā trapusabojayutaḥ

46.65

peyo'śmarīmavaśyaṃ durbhedāmapi bhinatti yogavaraḥ
śikhariṇamiva śatakoṭiḥ śatamakhyorhastanirmuktaḥ

46.66

śrīparṇīphalabījaṃ mathitena yaḥ pumānadyāt
śākamaśitvāvaśyaṃ taddhanti rogāśmarīpīḍām

46.67

śvadaṃṣṭrairaṇḍavījāni nāgaraṃ varuṇatvacaḥ
etat kvāthavaraṃ prātaḥ pivedaśmarināśanam

46.68

raktodbhave tūtpalanālatālakāśekṣuvālīkṣukuśodakāni
pivetsitākṣaudrayutāni khādedvidāribhikṣutrapusāni caiva

46.69

palānyaṣṭau tu kurvīta kṣārāṇāṃ varuṇatvacaḥ
tadarddhaṃ yāvaśūkāttu tato'pyarddhaṃ guḍāt smṛtam

46.70

ekīkṛtya vimṛdyaitat khādet karṣapramāṇataḥ
gharmmāmbunā sahāvaśyaṃ kṛcchrāśmarivināśanam

46.71

iti varuṇādicūrṇam
varuṇakabhasmaparisrutasalilaṃ taccūrṇaṃ yāvaśūkayutam
kvāthanīyaṃ tattāvadyāvaccūrṇatvamāyāti

46.72

tadguḍayuktaṃ hanyāttadudārāmaśmarīṃ ghorām
vahniṃsadanaṃ sukaṣṭamaśmamayīmaśmarīṃ cāśu

iti varuṇādicūrṇasyaivāyamanyaḥ prakāra.
no jagdhaṃ kṛmibhirghanaṃ sutaruṇaṃ snigdhaṃ śucisthānajam
ghasre puṣyanirīkṣite varuṇakaṃ chitvā tulā grāhayet
saṃgṛhyāpsu caturguṇāsu vipacetyādāvaśeṣaṃ jalam
tattulyena guḍena vai dṛḍhatare bhāṇḍe pacettat punaḥ

Linked texts (15)

Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
Nityanāthatantra — Sanskrit
Hṛdayapriyā — Pāñcumnattadu 1790, Sanskrit
Vaidyamanoramā — Kālidāsa, Sanskrit
Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit