Cikitsasarasangraha (Vangasena) 47

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 47

Language: Sanskrit

47.1

atha pramehanidānamāha
āsyāsukhaṃ svapnasukhaṃ dadhīni grāmyaudakānūparasāḥ payāṃsi
navānnapāna guḍavaikatañca pramehahetuḥ kaphakṛcca sarvam

47.2

medaśca māṃsañca śarīrajaṃ ca kledaṃ kapho vastigataṃ pradūṣya
karoti mehān samudīrṇamuṣṇaistāneva pittaṃ paridūṣya cāpi
kṣīṇepu doṣeṣvavakṛṣyadhātūn sandūṣyamehān kurute'nilaśca

47.3

sādhyā' kaphotyā daśapittajāḥ ṣaḍyāpyā na sādhyā pavanāccatuṣkāḥ
samakriyatvādviṣamakriyatvāt
mahātyayatvācca yathākramaṃ te

47.4

kaphaḥ sapitta pavanaśca doṣā medosra śukrāmbuvasālasīkāḥ
majjārasauja' piśitañca dūṣyāḥ pramehiṇāṃ viṃśatireva mehāḥ

47.5

dantādīnā malāḍhyatvaṃ prāgrūpaṃ pāṇipādayoḥ
dāha snigdhatā dehe tṛṭsvādāsyañca jāyate

47.6

sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ prabhūtāvilamūtratā
doṣadūṣyāviśeṣe'pi tatsayogaviśeṣataḥ

47.7

mūtravarṇādibhedena bhedo meheṣu kalpyate

47.8

atha kaphamehānāha
acchaṃ bahusitaṃ śītaṃ nirgandhamudakopamam
mehatyudakamehena kiñcidāvilapicchilam

47.6-2

ikṣo rasamivātyarthaṃ madhuraṃ cekṣumehataḥ
sāndrī bhavetparyuṣitaṃ sāndramehena mehati

47.10

surāmehī surātulyamuparyyacchamadho ghanam
saṃhṛṣṭaromā piṣṭena piṣṭavadbahalaṃ sitam

47.11

śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā śukramehī pramehati
mūtrāṇūna sikatāmehī sikatārūpiṇo malān

47.12

śītamehī subahuśo madhuraṃ bhṛśaśītalam
śanaiḥ śanaiḥ śanairmehī mandaṃ mandaṃ pramehati

47.13

lālātantuyutaṃ mūtraṃ lālāmehena picchilam
atha pittamehānāha
gandhavarṇarasasparśaiḥ kṣāreṇa kṣāratoyavat

47.14

nīlamehena nīlābha kālamehī maṣīnibham
hāridramehī kaṭukaṃ haridrāsannibhaṃ dahat

47.15

visraṃ māñjiṣṭhamehena mañjiṣṭhā salilopamam
visramuṣṇaṃ salavaṇa raktābhaṃ raktamehinaḥ

47.16

atha vātamehānāha
vasāmehī vasāmiśraṃ vasābhaṃ mūtrayenmuhuḥ
majjābhaṃ majjamiśraṃ vā majjamehī muhurmuhuḥ
kaṣāyaṃ madhura rūkṣaṃ kṣaudramehaṃ vadedbudhaḥ

47.17

hastī matta ivājasraṃ mūtraṃ vegavivarjitam
sālasīkaṃ vibaddhañca hastīmehī pramehati

47.18

atha upadravānāha
avipāko'ruciśchardistandrākāsa. sapīnasaḥ
upadravāḥ prajāyante mehānāṃ kaphajanmanām

47.16-2

vastimehanayostodo muṣkāvadara ṇaṃ jvaraḥ
dāhatṛṣṇāntikā mūrcchā viḍbhedaḥ pittajanmanām

47.20

vātajānāmudāvartta kampahṛdgrahalolatāḥ
śūlasunnidratā śoṣaḥ śvāsaḥ kāsaśca jāyate

47.21

yathoktopadravāriṣṭamatiprasrutameva ca
piḍikāpīḍitaṃ gāḍhaṃ prameho hanti mānavam

47.22

mūrcchācchardijvaraśvāsakāsavīsarpagauravaiḥ
upadravairupato yaḥ pramehī duṣpratikriyaḥ

47.23

atha strīṇā pramehābhāve kāraṇamāha
rajaḥ prasekānnārīṇāṃ māsi māsi viśuddhyati
kṛtsnaṃ śarīraṃ doṣāṃśca na pramehantyata' striyaḥ

jātaḥ pramehī madhumehinī vā na sādhyarogaḥ sa hi vījadoṣāt
ye cāpi kecitkulajā vikārā bhavanti tāṃśca pravadantyasādhyān 24
sarva eva pramehāstu kālenāpratikāriṇaḥ
madhumehatvamāyānti tadbrasādhyā bhavanti hi

47.26

madhumeho madhusamo jāyate sa kila dvidhā
kruddhe dhātukṣayādvāyau doṣāvṛtapathe'thavā

47.27

āvṛto doṣaliṅgāni so'nimitta pradarśayan
kṣaṇāt kṣīṇa' kṣaṇāt pūrṇo bhajate kṛcchrasādhyatām

47.28

madhura yacca sarveṣu prāyo madhviva mehati
sarve'pi madhumehākhyā mādhuryyācca tano rataḥ

47.29

śarāvikā kacchapikā jālinī vinatālajī
masūrikā sarṣapikā putriṇī savidārikā

47.30

vidradhiścāpi piḍakā pramehopekṣayā daśa
sandhimarmasu jāyante māṃsaleṣu ca dhāmasu

47.31

antonnatā ca tadrūpā nimnamadhyā śarāvikā
gaurasarṣapasasthānā tanpramāṇā ca sarṣapī

47.32

sadāhā kūrmmasasthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ
jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā

47.33

avagāḍharujā kledā pṛṣṭhe vāpyudare'pi vā
mahatī piḍakā nīlā sā budhairvinatā smṛtā

47.34

mahatyalpacitā jñeyā piḍakā cāpi putriṇī
masūrasasthānasamā vijñeyā tu masūrikā

47.35

raktā sitā sphoṭacitā vijñeyā tvalajī bhavet
vidārī kandavṛttā kaṭhinā ca vidārikā

47.36

vidradherlakṣaṇairyuktā jñeyā vidradhikā ca sā

47.37

ye yanmayāḥ smṛtā mehāsteṣāmetāstu tanmayāḥ
vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ
tāvaccaitā na lakṣyante yāvadvāstuparigrahaḥ

47.38

gude hṛdi śirasyase pṛṣṭhe marmasu cotthitā
sopadravā durbalāgneḥ piḍakā parivarjayet

47.36-2

tṛṭśvāsamāsasaṅkoca mohahikkāmadajvarāḥ
visarpamarmmasarodhā piḍakānāmupadravāḥ

47.40

atha cikitsāmāha
śyāmākakodravoddālagodhūmacaṇakāḍhakī
kulatthāśca hitā bhojye purāṇā mehinā sadā

47.41

mehinā tiktaśākāni jāṅgalā hariṇāṇḍajāḥ
yavānnavikṛtirmudgāḥ śasyante śāliṣaṣṭikāḥ

47.42

sauvīrañca surā takraṃ tailaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ guḍam
amle kṣurasapiṣṭānnānūpamāṃsāni varjayet

47.43

tatrādita eva pramehiṇamupasnigdhamanyatamena priyaṅgvādisiddhena tailena vāmayedavagāḍhaṃ virecayecca virecanādanantaraṃ surasādikaṣāyeṇāsthāpayet| mahauṣadhabhadradārumustāvāpena madhusaindhavayuktena dahyamānaṃ vā nyagrodhādikaṣāyeṇa nistaileneti
vātotkaṭeṣu meheṣu snehapānaṃ viśeṣataḥ
pārijātajayānimba vahnigāyatriṇā pṛthak
pāṭhāyāḥ sāguroḥ pītā dvayasya śāradasya ca

47.44

jalekṣumadyasikatāḥ śanairlavaṇapiṣṭakān
sāndramehān kaphān ghnanti kvāthāścāṣṭau samākṣikāḥ

47.45

harītakīkaṭphalamustalodhrāḥ pāṭhā viḍaṅgā'rjunadhanvayāsāḥ
ubhe haridre tagaraṃ viḍaṅgaṃ kadambaśālārjunadīpyakāśca

47.46

dārvāviḍaṅgaṃ khadiro dhavaśca surāhva kuṣṭhāgurucandanāni
dārvvagnimanthau triphalā ca pāṭhā mūrvābhayā caiva tathā śvadaṃṣṭrā

47.47

yavānyuśīrārabhayā guḍūcī jambūśivācitrakasaptaparṇāḥ
pādaiḥ kaṣāyāḥ kaphamehavijñairdaśopadiṣṭā madhusamprayuktāḥ

47.48

uśīralodhrārjunacandanānāmuśīramustā madhukābhayānām
paṭolanimbāmalakāmṛtānā mustābhayā muṣkakavṛkṣakāṇām

47.46-2

lodhrāmrakāloyakadhātakīnā vilvārjunānā miśisotpalānām
śirīṣadhānyārjunakeśarāṇāṃ priyaṅgupadmotpalakiṃśukānām

47.50

aśvatthapāṭhāsanavetasānāṃ kaṭaṅkaṭairyyutpalamustakānām
paitteṣu meheṣu sadopadiṣṭāḥ kaṣāyayogā madhusamprayuktāḥ

47.51

kaphamehaharakvāthasiddhaṃ sarpiḥ kaphe hitam
pittamehaghnaniryyūha siddhaṃ pittaharaṃ ghṛtam

47.52

kampillasaptacchadaśālajāni vaibhītarohītakaṭauṭajāni
paṭolakālīyagadāguruṇi kṣaudreṇa lihyātkaphapittamehī

47.53

dūrvā kaserupūtīka kumbhīkaplavaśaiva lam
jalena kathitaṃ pītaṃ śakramehahara param

47.54

triphalāragvadhadrākṣā kaṣāyo madhusaṃyutaḥ
pīto nihanti phenāhvaṃ pramehaṃ niyataṃ nṛṇām

47.55

chittvā vahnikkaṣāyaṃ vā pāṭhā kuṭajarāmaṭham
tiktā kuṣṭhañca saṃcūrṇya sarpirmehī pibennaraḥ

47.56

pāṭhā śirīṣadusparśamūrvātindukakiṃśukam
kapitthānāṃ bhiṣak kvātha hastimehe prayojayet

47.57

triphalā dārudārvyabdakvāthaḥ kṣaudreṇa mehahā
kuṭajāsanadārvyabdaphalatrayabhavo'thavā

47.58

gaḍūcyā svarasaḥ peyo madhunā saha mehajit
niśākalkayuto dhātrīraso vā mākṣikānvitaḥ

47.56-2

madhunā triphalācūrṇamathavāśmajatūdbhavam
lohajaṃ vābhayotthaṃ vā lihenme hanivṛttaye

47.60

kaṭakaṭero madhukatriphalācitrakaiḥ samaiḥ
siddhaḥ kaṣāyaḥ pātavyaḥ pramehāṇāṃ vināśanaḥ

47.61

phalatrika dāruniśāṃ viśālāṃ mustāñca niṣkkāthya niśāśakalkam
pibetkaṣāya madhusaprayuktaṃ sarvaprameheṣu samutthiteṣu

47.62

gobhakṣitānyavānmūtrabhāvitān kevalānapi
citrakodaśvitā khādennimbamudgarasena vā
bhakṣayenmadhunā māsaṃ pramehī yavapiṣṭakam

47.63

medoghnā vahnamūtrāśca samāḥ sarveṣu dhātuṣu
yavāstasmādviśiṣyante prameheṣu viśeṣataḥ

47.64

nyagrodhodumbarāśvattha śyoṇākāragvadhāsanam
āmraṃ kapitthaṃ jambūśca priyālaṃ kakubhaṃ dhavam

47.65

madhūkaṃ madhukaṃ lodhraṃ varuṇaṃ pāribhadrakam
paṭolaṃ meṣaśṛṅgī ca dantīcitrakamāḍhakam

47.66

karañjatriphalāścakra bhallātakaphalāni ca
etāni samabhāgāni sūkṣmacūrṇāni kārayet

47.67

nyagrodhādyamidaṃ cūrṇaṃ madhunā saha yojayet
phalatrayasyānupivettena mūtraṃ viśuddhyati

47.68

etena viṃśatirmehā mūtrakṛcchrāṇi yāni ca
praśamaṃ yānti yogena piḍakā na ca jāyate

47.69

trikaṭu triphalātulyaṃ gugguluñca samāṃśikam
gokṣurakvāthasaṃyuktāṃ guṭikāṃ kārayedbudhaḥ

47.70

deśakālavalāpekṣī bhakṣayeccānulomikām
na cātra parihāro'sti karma kuryyād yathepsitam

47.71

pramehān vātarogāṃśca vātaśoṇitameva vā
mūtrāghātaṃ mūtradoṣaṃ pradarañcāśu nāśayet

47.72

dāḍimasya ca vījāni kṛmighnasya ca taṇḍulāḥ
rajanī cavikājājī nāgaraṃ triphalā kaṇā

47.73

trikaṇṭakasya ca phala yavānī dhānyakaṃ tathā
vṛkṣāmla cavikākola sindhūdbhava samāhitaiḥ

47.74

kalkairakṣasamairebhirghṛtaprasthaṃ vipācayet
bhojye pāne pradātavyaṃ sarvartuṣu ca mātrayā

47.75

pramehān viṃśatiṃ caiva mūtrāghāta tathāśmarīm
kṛcchraṃ sudāruṇañcaiva hanyādeva na saṃśayaḥ

47.76

vibandhānāhaśūlaghna kāmalā jvaranāśanam
dāḍimādya ghṛtañcaitadasthibhyā parikīrttitam

47.77

śvadaṃṣṭrā sakaṇā mustā guḍūcī phallupallavāḥ
darbhāṅkurāśca gaṇḍīrī rohiṣasya ca pallavāḥ

47.78

kālā punarnavā śyāmā śārivā devadāru ca
pippalī śṛṅgaverañca viḍaṅga maricāni ca

47.79

pāṭhā kampillakaṃ bhārgī dve haridre nidigdhikā
eraṇḍamūlaṃ dantī ca citrakaṃ kaṭurohiṇī

47.80

etāni samabhāgāni sūkṣmacūrṇāni kārayet
yāvantyetāni cūrṇāni dvistāvat syādayorajaḥ

47.81

tato viḍālapadakaṃ pivedaṣṇena vāriṇā
alābhe cāpi madyānā mehān jayati viṃśatim

47.82

śvayathuñca tathārśāsi pāṇḍuroga halīmakam
udarāṇyatha śūlāni plīhānañcāpi karṣati

47.83

ebhirgomūtrapiṣṭaistu guṭikā kārayedbhiṣak
rogeṣveteṣu mukhyāḥ syurbalamāsavivarddhanāḥ

47.84

kaṇṭakāryā guḍūcyāśca saṃharecca śataṃ śatam
saṅkukṣyo lūkhale vidvāṃścaturdroṇe'mbhasaḥ pacet

47.85

tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet
trikaṭu triphalā, rāstrā viḍaṅgānyutha citrakam

47.86

kāśmaryyaḥ pañcamūlāni pūtikasya tvageva ca
kaliṅga iti sarvāṇi sūkṣmapiṣṭāni kārayet

47.87

akṣamātraṃ pivet prātaḥ śālibhiḥ payasā hitaiḥ
pramehaṃ madhumehañca mūtrakṛcchraṃ bhagandaram

47.88

ālasyañcāntravṛddhiśca kuṣṭharogaṃ viśeṣataḥ
dyaya caiva nihanye tannāmnā sihnāmṛta ghṛtam

47.86-2

daśamūlaṃ karañjo dvau devadāru harītakī
varṣābhūrvaruṇo dantī citrakaṃ sapunarnavam

47.60-2

sudhānīpakadambāśca vilvabhallātakāni ca
śaṭo puṣkaramūlañca pippalomūlameva ca

47.61-2

pṛthagdaśapalān bhāgānināṃstoyārmaṇe pacet
yavakolakulatthānāṃ prasthaṃ prasthaṃ vipācayet

47.62-2

tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprastha pacedbhiṣak
nicula triphalā bhārgī rohiṣa gajapippalī

47.63-2

śṛṅgavera viḍaṅgāni vacā kampillakaṃ tathā
vargeṇāniena tansiddhaṃ pāyayettu yathā balam

47.64-2

etaddhānvantaraṃ nāma vikhyāta sarpiruttamam
kuṣṭhapramehagulmāśca śvayathu vātaśoṇitam

47.65-2

plīhodarāṇi cārśāṃsi vidradhiṃ piḍakāśca yāḥ
apasmāraṃ tathonmādaṃ sarpiretaniyacchati

47.66-2

pṛthak‌tīyārmaṇe tatra paceddravyācchata śṛtam
śatatrayādhike toya mutsargakramato bhavet

47.67-2

arjunapaṭolanimbaiḥ savacā dopyakarasā samañjiṣṭhaiḥ
bhallātakāgurūghanaiḥ sagadānalacandanośīraiḥ

47.68-2

gokṣurakasomavalkernimnapaṭolairharidrayā varayā
aśvatthakārjunābhyāṃ dīpyakayuktena caiva lodhreṇa

47.66-3

mañjiṣṭhātiviṣābhyā kalkairvā kaṣāyaiḥ pacettailam
kaphavātotthe mehe pittakṛte sādhayetsarpiḥ

47.100

gokaṇṭakaṃ sadalamūlaphalaṃ gṛhītvā
saṅkuṭṭitaṃ palaśataṃ kathitantu toye
pādasthitena ca jalena palāni dattvā
pañcāśatañca vipacedatha śarkarāyāḥ

47.101

tasmin ghanatvamupagacchati cūrṇitāni
dadyātpaladvayamitāni subheṣajāni
śuṇṭhīṛṇāmaricanāgadalatvagailājātīyakośakakubhatrapusīphalāni

47.102

vāṃsīpalāṣṭakamiha praṇidhāya nityaṃ
lehyaṃ susiddhamamṛtaṃ palasaṃmitantu
hantyāśu mūtraparidāhavivandhaśukrān
kṛcchrāśmarīrudhiramehamadhupramehān

47.103

sāravargakaṣāyaṃ caturthāṃśāvaśiṣṭamavatāryya paristrāvya punarapanīya sādhayet | sidhyati cāmalakalodhrapriyaṅgudantīkṛṣṇāyasatāmracūrṇāni āvapet| tadetadanupadagdhaṃ lehībhūtamavatāryā'nuguptaṃ nidadhyāt tato yathā yogamupayuñjīta eṣaḥ lehaḥ sarvamadhumehānapahanti
asanañca priyālañca sālañca khādiraṃ tathā
śālavargaṃ tathā grāhyaṃ bhaveccaitadvicakṣaṇaiḥ

Linked texts (17)

Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
Napuṃsakāmṛtārṇava — Rāmaprasāda Vaidyopādhyāya, Sanskrit
Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
Nityanāthatantra — Sanskrit
Ārogyadarpaṇa — Jagannātha Śarman, Sanskrit
Hṛdayapriyā — Pāñcumnattadu 1790, Sanskrit
Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit
Vīramitrodaya — Rāmamiśra, Sanskrit