Cikitsasarasangraha (Vangasena) 48
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 48
- Language
- Sanskrit
48.1
iti baṅgasena saṅkalita pramehanidānacikitsādhikāra samāptaḥ
atha medonidānamāha
avyāyāmadivāsvapna śleṣmalāhārasevinaḥ
madhurāmlarasaprāyaḥ snehānmedo vivarddhate
48.2
medasāvṛtamārgatvāt puṣyantyanye na dhātavaḥ
medastu cīyate tasmā daśktaḥ sarvakarmasu
48.3
kṣudraśvāsatṛṣāmoha svapnakrathanasādanaiḥ
yuktaḥ kṣutsvedadaurgandhyairalpaprāṇo'lpamaithunaḥ
48.4
medastu sarvabhūtānā mudare vastiṣu sthitam
ataevodare vṛddhiḥ prāyo medasvino bhavet
48.5
medasāvṛtamārgatvā dvāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ
caran sandhukṣayatyagni māhāraṃ śoṣayatyapi
48.6
tasmātsa śīghraṃ jarayatyāhārañcāpi kāṅkṣate
vikārāṃścāśnute ghorān kāṃścitkālaviparyyayāt
48.7
etāvuṣadravakarau viśeṣādagnimārutau
etau hi dahataḥ sthūla vanaṃ dāvānalo yathā
48.8
medasyatīva savṛddhe sahasaivānilādayaḥ
vikārāndāruṇān kṛtvā nāśayatyāśu jīvitam
48.6-2
medomāṃsātivṛddhatvāccalasphigudarastanaḥ
ayathopacayotsāho naro'tisthūla ucyate
48.10
sthūle syurdustarāḥ kuṣṭhāḥ visarpāḥ sabhagandarāḥ
jvarātīsāramehāḥ ślīpadāpacikāmalāḥ
48.11
medasaḥ svedadaurgandhyā jjāyate jantavo'ṇavaḥ
atha cikitsāmāha
purāṇāḥ śālayo muṅgāḥ kulatthoddālakodravāḥ
lavaṇā vastayaścaiva sevyā medasvinā sadā
48.12
asvapnañca vyavāyañca vyāyāmañcintanāni ca
sthaulyamicchan parityaktaṃ krameṇāti vivarddhayet
48.13
śramacintā vyavāyāśca kṣaudrajāgaraṇapriyaḥ
hanyavaśyamatisthaulya' yavaśyāmārkabhojanam
48.14
sacavyajīrakavyoṣa hiṅgusauvarcalānalāḥ
mastunā śaktavaḥ pītā medoghnā vahnidīpanāḥ
48.15
phalatraya trikaṭuka sataila lavaṇānvitam
ṣaṇmāsādupayogena kaphamedo'nilāpaham
48.16
viḍaṅga nāgara kṣāraṃ kāloloharajo madhu
yavāmalakacūrṇaṃntu prayogaḥ śreṣṭha ucyate
48.17
mūtra vā triphalācūrṇaṃ madhuyukta madhūdakam
vilvādi pañcamūlasya prayogaḥ kṣaudrasaṃyutaḥ
atisthaulyaharaḥ prokto maṇḍaśca sevito dhruvam
48.18
karkaśadalāṅghisalilaṃ śatapuṣpāhiṅgusaṃyuktam
puṭakena hanti niyataṃ sarvabhavāṃ medasāṃ vṛddhim
48.16-2
kṣāraṃ vātāripatrasya hiṅguyuktaṃ pivennaraḥ
medovṛddhivināśāya bhaktamaṇḍasamanvitam
48.20
gavedhukānāṃ piṣṭānāṃ yavānāñcātha śaktavaḥ
sakṣaudratriphalākvāthaḥ pīto medoharo mataḥ
48.21
guḍūcītriphalākvātha stathā loharajo yutaḥ
aśmajaṃ mahiṣākṣaṃ vā tenaiva vidhinā pacet
48.22
atimuktādvījamadhyaṃ madhulīḍhaṃ hantyudaravṛddhim
madhunā citrakamūlaṃ tathaiva hitabhojano bhuṅkte
48.23
yadvorubūkūlaṃ madhudigdhaṃ sthāpyate niśāṃ sakalām
tasya salilasya pānājjaṭharavṛddhiṃ śamaṃ nayati
48.24
prātarmadhuyutaṃ vāri sevita sthaulyanāśanam
uṣṇamannasya maṇḍaṃ vā pivan kṛśatanurbhavet
48.25
vadarīpañcakalkena peyā kāñjikasādhitā
sthaulyaṃ naśyedagnimantha rasa vāpi śilājatu
48.26
śaileya kuṣṭhāgurudevadāru kauntī samustānyatha padmapatraiḥ
śrīvāsapṛkkākharapuṣpadeva puṣpaṃ tatha sarvamidaṃ prapiṣya
48.27
dhattūrapatrasya rasena gār̤ha muddattanaṃ sthaulyaharaṃ pradiṣṭam
48.28
amṛtāvṛtivilvavatsakaṃ kalipadhyāmalakāni gugguluḥ
kramavṛddhamidaṃ madhuplutaṃ piḍakāsthaulyabhagandarān jayet
48.26-2
vyoṣāgnitriphalāmusta viḍaṅgairgugguluṃ samam
khādan sarvān jayedvyādhīnmedaḥ śleṣmāmavātajān
48.30
guggulustālamūlī ca triphalākhadiraṃ vṛṣam
trivṛtāmambuṣā śuṇṭhī nirguṇḍīcitrakastathā
48.31
eṣāṃ daśapalān bhāgāṃ stoye pañcāḍhake pacet
pādaśeṣaṃ tataḥ kṛtvā kaṣāyamavatārayet
48.32
paladvādaśakaṃ deyaṃ rukmalohaṃ sucūrṇitam
purāṇasarpiṣaḥ prastha śarkarāṣṭapalānvitam
48.33
pacettāmramaye pātre suśīte cāvatārite
prasthārddhaṃ mākṣikaṃ deyaṃ śilājatu paladvayam
48.34
elātvacaḥ palārddhañca viḍaṅgāni palatrayam
maricāñjanakṛṣṇe dve dvipalaṃ triphalānvitam
48.35
paladvayantu kāsīsaṃ sūkṣmacūrṇīkṛtaṃ budhaiḥ
cūrṇaṃ dattvā sumathitaṃ snigdhe bhāṇḍe nidhāpayet
48.36
tataḥ saṃśuddhadehastu bhakṣayedakṣamātrakam
anupānaṃ kṣipet kṣīraṃ jāṅgalānāṃ rasaṃ tathā
48.37
vātaśleṣmaharaṃ śreṣṭhaṃ kuṣṭhamedoharaṃ param
kāmalāpāṇḍurogaghnaṃ kṣayathuṃ sabhagandaram
48.38
mūrcchāmohāviṣonmādaṃ garāṇi viṣamāṇi ca
sthūlānāṃ karṣaṃṇaṃ śreṣṭhaṃ medure paramauṣadham
48.39
karṣayeccātimātreṇa kukṣi pātālasannibham
balyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ vājīkaraṇamuttamam
48.40
strīkaraṃ putrajananaṃ valīpalitanāśanam
nāśnīyātkadalīkanda kāñjika karamardakam
karīra kāravellañca ṣaṭkakārāṇi varjayet
48.41
sālasārādiniryūhaṃ caturthāṃśāvaśeṣitam
parisrutaṃ tataḥ śītaṃ madhunā madhurīkṛtam
48.42
phāṇitībhāva māpannaṃ guḍaṃ śodhitameva vā
ślakṣṇapiṣṭāni cūrṇāni pippalyādergaṇasya ca
48.43
ekadhyamāvapet kumbhe saṃskṛte ghṛtabhāvite
pippalīcūrṇamadhubhiḥ pralipte cāntare śucau
48.44
sūkṣmāṇi tīkṣṇalohasya tanupatrāṇi buddhimān
khādirāṅgārataptāni bahuśaḥ prakṣipedbudhaḥ
48.45
supidhānaṃ tataḥ kṛtvā yavapalle nidhāpayet
māsāṃstrīṃścaturo vāpi yāvadālohasaṃcayāt
48.46
tato jātarasaṃ jantuḥ prātaḥ prātaryathā balam
upayuñjītayathā yogamāhāraṃ cāsya kalpayet
48.47
eṣa sthūlaṃ kṛśenūnaṃ naṣṭasyāgneḥ prasādhanam
śothaghnaḥ kuṣṭhamehaghno gulmapāṇḍvāmayāpahaḥ
48.48
plīhodaraharaḥ śīghraṃ viṣamajvaranāśanam
abhiṣyandāpaharaṇo lohāriṣṭo mahāguṇaḥ
48.49
vyoṣacitrakaśigrūṇi triphalāṃ kaṭurohiṇīm
bṛhtyau dve haridre dve pāṭhāmativiṣāṃ sthirām
48.50
hiṅgukevūkasūlāni yavānī dhānyacitrakam
sauvarcalamajājī ca hapuṣā ceti cūrṇayet
48.51
cūrṇaṃ tailaghṛtakṣaudra bhāgā syurmānataḥ samāḥ
śaktūnā ṣoḍaśaguṇo bhāgaḥ santarpaṇaṃ pivet
48.52
prayogāt tvasya śāmyanti rogāḥ santarpaṇotthitāḥ
pramehā mūr̤havātāśca kuṣṭhānyarśāṃsi kāmalāḥ
48.53
pāṇḍuḥ plīhāmayaḥ śotho mūtrakṛcchramarocakam
hṛdrogo rājayakṣmā ca kāsaśvāsau galagrahaḥ
48.54
kṣayayo grahaṇīdoṣaḥ śvaitraṃ sthaulyamatīva ca
narāṇāṃ dīyate vahniḥ smṛtirbuddhiśca varddhate
48.55
iti vyoṣādya śaktuprayoga.
triphalātiviṣāsūrvā trivṛccitrakavāsakaiḥ
nimbāregvadhaṣaḍgranthā saptaparṇāniśāhvayaiḥ
48.56
guḍūcīndrāsurau kṛṣṇā kuṣṭhasarṣapanāgaraiḥ
tailamebhiḥ samaiḥ pakva surasādirasaplutam
48.57
pānābhyañjanagaṇḍūṣa nasyavastiṣu yojitam
sthūlatālasya pāṇḍādīn jayet kaphakṛtān gadān
48.58
iti triphalādya tailam
candanaṃ kuṅkumośīra priyaṅgutruṭirocanāḥ
turuṣkāgurukastūrī karpūro jātipavikā
48.59
jātīkaṅkolapūgānāṃ lavaṅgasya phalāni ca
nalikā nalada kuṣṭhaṃ hareṇu tagara plavam
48.60
nakha vyāghranakha spṛkkā volodamanakaṃ tathā
sthauṇeyaka corakañca śaileyaṃ śailavālukam
48.61
sarala saptaparṇañca lākṣā tāmalakī tathā
lāmajjaka padmamcca dhātakyāḥ kusumāni ca
48.62
prapauṇḍarīka karpūra samāśaiḥ śāṇamātrakaiḥ
mahāsugandhamityetattailaprasthena sādhayet
48.63
prasvedamaladaurgandhya kaṇḍū kuṣṭhaharaṃ param
anenābhyaktagātrastu vṛddhaḥ saptatiko'pi vā
48.64
yuvā bhavati śukrāḍhyaḥ strīṇāmatyantavallabhaḥ
subhago darśanīyaśca gacchecca pramadā śatam
48.65
bandhyāpi labhate garbhaṃ ṣaṇḍo'pi puruṣāyate
aputraḥ putramāpnoti jīvecca śaradāṃ śatam
48.66
iti mahāsugandhitailam
vāsādalaraso lepācchaṅkhacūrṇena saṃyutaḥ
vilvapaplaraso vāpi gātradaurgandhyanāśanaḥ
48.67
alambuṣābhavaṃ cūrṇaṃ pīta kāñjikasaṃyutam
daurgandhya nāśayatyāśu dṛṣṭaṃ medo bhavaṃ nṛṇām
48.68
vilvaśivā samabhāgā lepādbhujamūlagandhamapaharati
pariṇata tintiḍikānvitapūtikarañjotthavīja vā
48.69
ciñcāpatrasvarasaṃ srañcitaṃ katnādi yojitaṃ jayati
dagdhaharidrodvarttanamacirācciradehadaurgandhyam
48.70
śirīṣalāmajjakahemalodhraistvagdoṣasasvedaharaḥ pragharṣaḥ
padmāmbulodhrābhayacandanāni śarīradaurgandhyaharaḥ pradehaḥ
48.71
hilamociraso yukta ścūrṇairudadhiphenajaiḥ
pralepena haratyāśu dehadaurgandhyamutkaṭam
48.72
harītakīntu sapiṣya gātramudvarttayennaraḥ
paścāt snānaṃ prakurvīta dehaprasve daśāntaye
48.73
vavūlasya dalaiḥ samyagvāriṇā paripeṣitaiḥ
gātramudvarttayet paścāddharitakyā supiṣṭayā
48.74
bhūya udvarttanaṃ kṛtvā paścāt snānaṃ samācaret
prasvedānmucyate śīghraṃ tatastve vaṃ samācaret
48.75
candrāṃśu salila lodhra śirīṣośīrakesaraiḥ
udvarttanaṃ bhavedgrīṣme svedakarmanivāraṇam
48.76
surayā samamabhayāphala cūrṇaṃ madhunā vilihya pratyūṣe
svedān hṛtvā labhate puruṣo'pyatyantasaurabhyam
48.77
mallīkusumābhayakarilepo gharmaṃ vinihanti sadāham
vicakilapatraharidre karkaṭipatra sadūrvayā sahitam
sampiṣya gātralepāt ghamaṃ vividha śamaṃ yāti
48.78
hastapādasrutau yojya guggulupañcatiktakam
aśaktau pañcatiktaṃ vā paktvā khādedatandritaḥ
Linked texts (13)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Bṛhadāsavāriṣṭasaṃgraha — Kavirāj Devasīṃha Viṭṭhal, Sanskrit
- Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit