Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 48

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 48

Language
Sanskrit

48.1

iti baṅgasena saṅkalita pramehanidānacikitsādhikāra samāptaḥ
atha medonidānamāha
avyāyāmadivāsvapna śleṣmalāhārasevinaḥ
madhurāmlarasaprāyaḥ snehānmedo vivarddhate

48.2

medasāvṛtamārgatvāt puṣyantyanye na dhātavaḥ
medastu cīyate tasmā daśktaḥ sarvakarmasu

48.3

kṣudraśvāsatṛṣāmoha svapnakrathanasādanaiḥ
yuktaḥ kṣutsvedadaurgandhyairalpaprāṇo'lpamaithunaḥ

48.4

medastu sarvabhūtānā mudare vastiṣu sthitam
ataevodare vṛddhiḥ prāyo medasvino bhavet

48.5

medasāvṛtamārgatvā dvāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ
caran sandhukṣayatyagni māhāraṃ śoṣayatyapi

48.6

tasmātsa śīghraṃ jarayatyāhārañcāpi kāṅkṣate
vikārāṃścāśnute ghorān kāṃścitkālaviparyyayāt

48.7

etāvuṣadravakarau viśeṣādagnimārutau
etau hi dahataḥ sthūla vanaṃ dāvānalo yathā

48.8

medasyatīva savṛddhe sahasaivānilādayaḥ
vikārāndāruṇān kṛtvā nāśayatyāśu jīvitam

48.6-2

medomāṃsātivṛddhatvāccalasphigudarastanaḥ
ayathopacayotsāho naro'tisthūla ucyate

48.10

sthūle syurdustarāḥ kuṣṭhāḥ visarpāḥ sabhagandarāḥ
jvarātīsāramehāḥ ślīpadāpacikāmalāḥ

48.11

medasaḥ svedadaurgandhyā jjāyate jantavo'ṇavaḥ
atha cikitsāmāha
purāṇāḥ śālayo muṅgāḥ kulatthoddālakodravāḥ
lavaṇā vastayaścaiva sevyā medasvinā sadā

48.12

asvapnañca vyavāyañca vyāyāmañcintanāni ca
sthaulyamicchan parityaktaṃ krameṇāti vivarddhayet

48.13

śramacintā vyavāyāśca kṣaudrajāgaraṇapriyaḥ
hanyavaśyamatisthaulya' yavaśyāmārkabhojanam

48.14

sacavyajīrakavyoṣa hiṅgusauvarcalānalāḥ
mastunā śaktavaḥ pītā medoghnā vahnidīpanāḥ

48.15

phalatraya trikaṭuka sataila lavaṇānvitam
ṣaṇmāsādupayogena kaphamedo'nilāpaham

48.16

viḍaṅga nāgara kṣāraṃ kāloloharajo madhu
yavāmalakacūrṇaṃntu prayogaḥ śreṣṭha ucyate

48.17

mūtra vā triphalācūrṇaṃ madhuyukta madhūdakam
vilvādi pañcamūlasya prayogaḥ kṣaudrasaṃyutaḥ
atisthaulyaharaḥ prokto maṇḍaśca sevito dhruvam

48.18

karkaśadalāṅghisalilaṃ śatapuṣpāhiṅgusaṃyuktam
puṭakena hanti niyataṃ sarvabhavāṃ medasāṃ vṛddhim

48.16-2

kṣāraṃ vātāripatrasya hiṅguyuktaṃ pivennaraḥ
medovṛddhivināśāya bhaktamaṇḍasamanvitam

48.20

gavedhukānāṃ piṣṭānāṃ yavānāñcātha śaktavaḥ
sakṣaudratriphalākvāthaḥ pīto medoharo mataḥ

48.21

guḍūcītriphalākvātha stathā loharajo yutaḥ
aśmajaṃ mahiṣākṣaṃ vā tenaiva vidhinā pacet

48.22

atimuktādvījamadhyaṃ madhulīḍhaṃ hantyudaravṛddhim
madhunā citrakamūlaṃ tathaiva hitabhojano bhuṅkte

48.23

yadvorubūkūlaṃ madhudigdhaṃ sthāpyate niśāṃ sakalām
tasya salilasya pānājjaṭharavṛddhiṃ śamaṃ nayati

48.24

prātarmadhuyutaṃ vāri sevita sthaulyanāśanam
uṣṇamannasya maṇḍaṃ vā pivan kṛśatanurbhavet

48.25

vadarīpañcakalkena peyā kāñjikasādhitā
sthaulyaṃ naśyedagnimantha rasa vāpi śilājatu

48.26

śaileya kuṣṭhāgurudevadāru kauntī samustānyatha padmapatraiḥ
śrīvāsapṛkkākharapuṣpadeva puṣpaṃ tatha sarvamidaṃ prapiṣya

48.27

dhattūrapatrasya rasena gār̤ha muddattanaṃ sthaulyaharaṃ pradiṣṭam

48.28

amṛtāvṛtivilvavatsakaṃ kalipadhyāmalakāni gugguluḥ
kramavṛddhamidaṃ madhuplutaṃ piḍakāsthaulyabhagandarān jayet

48.26-2

vyoṣāgnitriphalāmusta viḍaṅgairgugguluṃ samam
khādan sarvān jayedvyādhīnmedaḥ śleṣmāmavātajān

48.30

guggulustālamūlī ca triphalākhadiraṃ vṛṣam
trivṛtāmambuṣā śuṇṭhī nirguṇḍīcitrakastathā

48.31

eṣāṃ daśapalān bhāgāṃ stoye pañcāḍhake pacet
pādaśeṣaṃ tataḥ kṛtvā kaṣāyamavatārayet

48.32

paladvādaśakaṃ deyaṃ rukmalohaṃ sucūrṇitam
purāṇasarpiṣaḥ prastha śarkarāṣṭapalānvitam

48.33

pacettāmramaye pātre suśīte cāvatārite
prasthārddhaṃ mākṣikaṃ deyaṃ śilājatu paladvayam

48.34

elātvacaḥ palārddhañca viḍaṅgāni palatrayam
maricāñjanakṛṣṇe dve dvipalaṃ triphalānvitam

48.35

paladvayantu kāsīsaṃ sūkṣmacūrṇīkṛtaṃ budhaiḥ
cūrṇaṃ dattvā sumathitaṃ snigdhe bhāṇḍe nidhāpayet

48.36

tataḥ saṃśuddhadehastu bhakṣayedakṣamātrakam
anupānaṃ kṣipet kṣīraṃ jāṅgalānāṃ rasaṃ tathā

48.37

vātaśleṣmaharaṃ śreṣṭhaṃ kuṣṭhamedoharaṃ param
kāmalāpāṇḍurogaghnaṃ kṣayathuṃ sabhagandaram

48.38

mūrcchāmohāviṣonmādaṃ garāṇi viṣamāṇi ca
sthūlānāṃ karṣaṃṇaṃ śreṣṭhaṃ medure paramauṣadham

48.39

karṣayeccātimātreṇa kukṣi pātālasannibham
balyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ vājīkaraṇamuttamam

48.40

strīkaraṃ putrajananaṃ valīpalitanāśanam
nāśnīyātkadalīkanda kāñjika karamardakam
karīra kāravellañca ṣaṭkakārāṇi varjayet

48.41

sālasārādiniryūhaṃ caturthāṃśāvaśeṣitam
parisrutaṃ tataḥ śītaṃ madhunā madhurīkṛtam

48.42

phāṇitībhāva māpannaṃ guḍaṃ śodhitameva vā
ślakṣṇapiṣṭāni cūrṇāni pippalyādergaṇasya ca

48.43

ekadhyamāvapet kumbhe saṃskṛte ghṛtabhāvite
pippalīcūrṇamadhubhiḥ pralipte cāntare śucau

48.44

sūkṣmāṇi tīkṣṇalohasya tanupatrāṇi buddhimān
khādirāṅgārataptāni bahuśaḥ prakṣipedbudhaḥ

48.45

supidhānaṃ tataḥ kṛtvā yavapalle nidhāpayet
māsāṃstrīṃścaturo vāpi yāvadālohasaṃcayāt

48.46

tato jātarasaṃ jantuḥ prātaḥ prātaryathā balam
upayuñjītayathā yogamāhāraṃ cāsya kalpayet

48.47

eṣa sthūlaṃ kṛśenūnaṃ naṣṭasyāgneḥ prasādhanam
śothaghnaḥ kuṣṭhamehaghno gulmapāṇḍvāmayāpahaḥ

48.48

plīhodaraharaḥ śīghraṃ viṣamajvaranāśanam
abhiṣyandāpaharaṇo lohāriṣṭo mahāguṇaḥ

48.49

vyoṣacitrakaśigrūṇi triphalāṃ kaṭurohiṇīm
bṛhtyau dve haridre dve pāṭhāmativiṣāṃ sthirām

48.50

hiṅgukevūkasūlāni yavānī dhānyacitrakam
sauvarcalamajājī ca hapuṣā ceti cūrṇayet

48.51

cūrṇaṃ tailaghṛtakṣaudra bhāgā syurmānataḥ samāḥ
śaktūnā ṣoḍaśaguṇo bhāgaḥ santarpaṇaṃ pivet

48.52

prayogāt tvasya śāmyanti rogāḥ santarpaṇotthitāḥ
pramehā mūr̤havātāśca kuṣṭhānyarśāṃsi kāmalāḥ

48.53

pāṇḍuḥ plīhāmayaḥ śotho mūtrakṛcchramarocakam
hṛdrogo rājayakṣmā ca kāsaśvāsau galagrahaḥ

48.54

kṣayayo grahaṇīdoṣaḥ śvaitraṃ sthaulyamatīva ca
narāṇāṃ dīyate vahniḥ smṛtirbuddhiśca varddhate

48.55

iti vyoṣādya śaktuprayoga.
triphalātiviṣāsūrvā trivṛccitrakavāsakaiḥ
nimbāregvadhaṣaḍgranthā saptaparṇāniśāhvayaiḥ

48.56

guḍūcīndrāsurau kṛṣṇā kuṣṭhasarṣapanāgaraiḥ
tailamebhiḥ samaiḥ pakva surasādirasaplutam

48.57

pānābhyañjanagaṇḍūṣa nasyavastiṣu yojitam
sthūlatālasya pāṇḍādīn jayet kaphakṛtān gadān

48.58

iti triphalādya tailam
candanaṃ kuṅkumośīra priyaṅgutruṭirocanāḥ
turuṣkāgurukastūrī karpūro jātipavikā

48.59

jātīkaṅkolapūgānāṃ lavaṅgasya phalāni ca
nalikā nalada kuṣṭhaṃ hareṇu tagara plavam

48.60

nakha vyāghranakha spṛkkā volodamanakaṃ tathā
sthauṇeyaka corakañca śaileyaṃ śailavālukam

48.61

sarala saptaparṇañca lākṣā tāmalakī tathā
lāmajjaka padmamcca dhātakyāḥ kusumāni ca

48.62

prapauṇḍarīka karpūra samāśaiḥ śāṇamātrakaiḥ
mahāsugandhamityetattailaprasthena sādhayet

48.63

prasvedamaladaurgandhya kaṇḍū kuṣṭhaharaṃ param
anenābhyaktagātrastu vṛddhaḥ saptatiko'pi vā

48.64

yuvā bhavati śukrāḍhyaḥ strīṇāmatyantavallabhaḥ
subhago darśanīyaśca gacchecca pramadā śatam

48.65

bandhyāpi labhate garbhaṃ ṣaṇḍo'pi puruṣāyate
aputraḥ putramāpnoti jīvecca śaradāṃ śatam

48.66

iti mahāsugandhitailam
vāsādalaraso lepācchaṅkhacūrṇena saṃyutaḥ
vilvapaplaraso vāpi gātradaurgandhyanāśanaḥ

48.67

alambuṣābhavaṃ cūrṇaṃ pīta kāñjikasaṃyutam
daurgandhya nāśayatyāśu dṛṣṭaṃ medo bhavaṃ nṛṇām

48.68

vilvaśivā samabhāgā lepādbhujamūlagandhamapaharati
pariṇata tintiḍikānvitapūtikarañjotthavīja vā

48.69

ciñcāpatrasvarasaṃ srañcitaṃ katnādi yojitaṃ jayati
dagdhaharidrodvarttanamacirācciradehadaurgandhyam

48.70

śirīṣalāmajjakahemalodhraistvagdoṣasasvedaharaḥ pragharṣaḥ
padmāmbulodhrābhayacandanāni śarīradaurgandhyaharaḥ pradehaḥ

48.71

hilamociraso yukta ścūrṇairudadhiphenajaiḥ
pralepena haratyāśu dehadaurgandhyamutkaṭam

48.72

harītakīntu sapiṣya gātramudvarttayennaraḥ
paścāt snānaṃ prakurvīta dehaprasve daśāntaye

48.73

vavūlasya dalaiḥ samyagvāriṇā paripeṣitaiḥ
gātramudvarttayet paścāddharitakyā supiṣṭayā

48.74

bhūya udvarttanaṃ kṛtvā paścāt snānaṃ samācaret
prasvedānmucyate śīghraṃ tatastve vaṃ samācaret

48.75

candrāṃśu salila lodhra śirīṣośīrakesaraiḥ
udvarttanaṃ bhavedgrīṣme svedakarmanivāraṇam

48.76

surayā samamabhayāphala cūrṇaṃ madhunā vilihya pratyūṣe
svedān hṛtvā labhate puruṣo'pyatyantasaurabhyam

48.77

mallīkusumābhayakarilepo gharmaṃ vinihanti sadāham
vicakilapatraharidre karkaṭipatra sadūrvayā sahitam
sampiṣya gātralepāt ghamaṃ vividha śamaṃ yāti

48.78

hastapādasrutau yojya guggulupañcatiktakam
aśaktau pañcatiktaṃ vā paktvā khādedatandritaḥ

Linked texts (13)