Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 51

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 51

Language
Sanskrit

51.1

atha antravṛddhinidānamāha
kruddho'nū gatirvāyuḥ śophaśūlakaraścaran
kukṣau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakoṣābhivāhinauḥ
prapīḍya dhamanīḥ vṛddhi karoti phalakoṣayoḥ

51.2

doṣāsramedo mūnnāntraiḥ savṛddhiḥ saptadhā gadaḥ
mūtrāntrajāvapyanilā hetubhedastu kevalam

51.3

vātapūrṇaṃ dṛti sparśo rūkṣo vātādaheturuk
pakkodumbarasaṅgāśaḥ pittāddāhoṣmapākavān

51.4

kaphācchīto guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhino'lparuk

51.5

kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ pittavṛddhiliṅgastu raktajaḥ
kaphavān medasā vṛddhimṛdustālaphalopamaḥ

51.6

mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ sa tu gacchataḥ
ambhobhiḥ pūrṇadṛtivat kṣobha yāti saruṅmṛduḥ
mūtrakṛcchramadhastācca calayan kaphakoṣayoḥ

51.7

vātakopibhirāhāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ
dhāraṇe raṇabhārāśca viṣamāṅgapravarttanaiḥ

51.8

kṣobhanai kṣubhito'nyaiśca kṣudrāntrāvayavaṃ yadā
pavano viguṇīkṛtya svaniveśādadho nayet

51.6-2

kuryādvaṅkhaṇasandhisyo granyagrabhaṃ śvayathu tadā

51.10

upekṣyamāṇasya ca muṣkavṛddimādhmānaruk stambhamatīva kuryyāt
prapīḍito'ntaḥsvanavān prayāti pradhmāpayanneti punaśca muṣkam

51.11

kṣudrāntrāvayavāśleṣo muṣkayorvātasañcayāt
antravṛddhi asādhyeyaṃ vātavṛddhisamākṛtiḥ

51.12

vegāghātaṃ pṛṣṭhayānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā
atyaśanamathādhvānamupavāsaṃ parityajet

51.13

atha cikitsāmāha
vātavṛddhau pivet snigdhaiḥ yathānyāyaṃ virecanam
sacīrañca pivettailaṃ māsamairaṇḍasambhavam

51.14

guggulveraṇḍajaṃ tailaṃ gomūtreṇa pivennaraḥ
vātavṛddhi jayatyāśu cirakālānubandhinaum

51.15

antravṛddhiṃmadīptāgnervastibhiḥ samupācaret
taila nārāyaṇaṃ yojyaṃ pānābhyañjanavastibhiḥ

51.16

jalaukābhiharedraktaṃ vṛddhau pittabhave tathā
pittagranthikramaṇeva pittavṛddhimupācaret

51.17

candanaṃ madhuka padmaṃ cośīraṃ nīlamutpalam
cīrapiṣṭaiḥ pradehaḥ syāddāhaśoyarujāpahaḥ

51.18

pañcavalkalakalkena saghṛtena pralepanam
eṣāmeva kaṣāyeṇa śītena pariṣecanam

51.16-2

nyagrodhodumbarāśvatthāḥ sapippalakapautanāḥ
cīravṛcāstu pañcaiṣāṃ valkala pañcavalkalam

51.20

kvacitkapautanasthāne śirīṣo vetasaḥ kvacit

51.21

kaphavṛddhau mūtrasampiṣṭairuṣṇavīryai pralepanam
pātavyo mūtrasaṃyuktaḥ kaṣāyaḥ pītadāruṇaḥ

51.22

trikaṭu triphalākkāthaṃ sacāralavaṇaṃ pivet
kaphavātaprakope'pi virekaḥ kaphavṛddhinut

51.23

triphalākkāthagomūtraṃ pivedbhātaratandritaḥ
kaphavātodbhava hanti śvayathuṃ vṛṣaṇodbhavam

51.24

lepanaḥ kaṭutaukṣṇoṣṇaiḥ svedanaṃ rūkṣameva ca
pariṣekopanāhau ca sarvamuṣṇamiheṣyate

51.25

vacāsarṣapakalkena pralepaḥ śothanāśanaḥ
śigrutvak sarpiṣaiḥ piṣṭaiḥ śothaḥ śleṣmānilāpahaḥ

51.26

saralāgarukuṣṭhāni devadārumahauṣadham
mūtrāranālasampiṣṭaṃ śothaghnaṃ kaphavātajit

51.27

harītakīṃ mūtrasiddhā satailalavaṇānvitām
prātaḥ prātaśca seveta kaphavātāmayāpahām

51.28

avidāhi ca karttavya bheṣajaṃ raktapaittike
sarvaṃ pittaharaṃ kāryyaṃ raktaje raktamokṣaṇam

51.26-2

śītamālepana kāryyaṃ pāko rakṣyūḥ prayatnataḥ
muhurmuhurjalaukābhi. śoṇita raktaje haret

51.30

piveddhirecanaṃ vāpi śarkarā kṣaudrasayutam
pittavṛddhikrama kuryyā dāme pakke ca raktaje

51.31

svinna medaḥ samutthantu lepayet surasādinā
śirovirecanadravyaiḥ sukhoṣṇairmūtrasaṃyutaiḥ

51.32

sasvedya mūtraprabhava vastrapaṭṭena veṣṭayet
sīvanyāḥ pārśvato'dhastādvidhyet vrīhimukhena vai

51.32-2

muṣkakośamagacchantyāmantravṛddhau vicakṣaṇaḥ
vātavṛddhikrama kuryyāddāhastatrāgninā hita

51.33

śaṅkhasyoparikarṇānte tyaktvā sevanīsādarāt
vyatyāsādvā śirā vidhyedantravṛddhinivṛttaye

51.34

tailamairaṇḍaja pītvā balāsiddha payonvitam
ādhmānaśūlopacitāmantravṛddhi jayennaraḥ

51.35

rāstrā yaṣṭyamṛtairaṇḍa balāgokṣurasādhitaḥ
kvātho'ntravṛddhi hantyāśu ruvutailena miśritaḥ

51.36

vidagdhāsu ca sarvāsu yojyaṃ karma vraṇāpaham
aṅguṣṭhamadhye tvak chitvā dahedvāyuṃ vivarjayet
anenaiva vidhānena kuryyādātakaphātmaje

51.37

vṛṣaṇaṃ pippalīmūla devadāruphalatrikam
kaṣāya pācayet teṣā sakṣāralavaṇatrayam

51.38

tribhirbhāsaiḥ praśāmyeta vṛddhirvātakaphātmajā

51.39

rāsnāyaṣṭyamṛtaraṇḍa paṭolāreṇukā valā
vṛṣaśca kathito vṛddhi nihanyāccitratailavān

51.40

gandharvvatailasaṃmiśraṃ viśālāmūlaja rajaḥ
kṣīreṇa pīta saptāhāt vṛddhi hanti na saṃśaya.

51.41

atha kuraṇḍa lakṣaṇamāha
atyabhiṣyandi gurvvannasevanānnicaya gataḥ
karoti granthivacchophaṃ doṣo baṅgaṇasandhiṣu

51.42

atha cikitsāmāha
yavāmbunā tu sapiṣṭaṃ mūla bhāgryāḥ pralepanāt
kuraṇḍa gaṇḍamālāñca hantyavaśya na saṃśayaḥ

51.43

śambūkodaranihita gavya saptāhamrātape sarpiḥ
sthitamapaharati kuraṇḍa saindhavacūrṣṇānvita lepāt

51.44

sasaindhava ghṛtābhyakta tāmrabhājanamātape
prataptaṃ cūrṇanirghṛṣṭa tanmalaṃ samupāharet

51.45

mrakṣayettena kauraṇḍamanudvigno divāniśam
pravṛddhaṃ tena kauraṇḍaṃ naśyatyāha punarvvasuḥ

51.46

lajjālumūlagṭadhrasya viṭpralepaḥ prayojitaḥ
kuraṇḍaṃ yonirogañca nāśayedavikalpataḥ

51.47

satailalavaṇa bhasma pāradaṃ lepamātrataḥ
api tālaphalākārā vṛddhi jayati vegataḥ

51.48

śatapuṣyāmmṛtādārucandana rajanaudvayam
jīrake dve vacānāga triphalā guggulutvacam

51.46-2

māsī kuṣṭha patrakailā rāsnā śṛṅgī ca citrakam
kṛmighnamaśvagandhā ca śaileyaṃ kaṭurohiṇī

51.50

saindhava tagarañcaiva kuṣṭhajātiviṣaiḥ samaiḥ
etaiśca kārṣikaiḥ kalkairghṛtaprastha vipācayet

51.51

vṛṣamuṇḍitikairaṇḍanimbapatrabhavo rasaḥ
kaṇṭakāryāstathā kṣīraṃ prasthaṃ prasthaṃ viniikṣipet

51.52

siddhametadghṛta pītamantravṛddhiṃ vyapohati
vātavṛddhiṃ pittavṛddhiṃ medovṛddhimathāpi vā

51.53

mūtravṛddhiṃ ślīpadañca yakṛtplīhānameva ca
śatapuṣpādyata caitad hanyādetanna saṃśayaḥ

51.54

śatamairaṇḍamūlasya pala śaśaṭhaśrā yavāḍhakam
jaladroṇe vipaktavyaṃ yāvatpādāmvaśeṣitam

51.55

tena pādāvaśeṣeṇa payasā tatsamena ca
prasthamairaṇḍatailasya tanmūlācca catuṣpalam

51.56

dvipala śṛṅgaverasya garbhaṃ dattvā vipācayet
tatpibenniyataṃ śuddho naraḥ kṣīrānnabhuk sadā

51.57

antravṛddhiṃ jayatyāśu tailaṃ gandharvahastakam

51.58

taila nārāyaṇaṃ yojya pānābhyañjanavastiṣu
ghṛtaṃ soreśvarañcaiva hyantravṛddhinivṛttaye
ārdrakaṃ ṣaṭpala vāpi cavyādyaṃ ca prayojayet

Linked texts (9)