Cikitsasarasangraha (Vangasena) 51
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 51
- Language
- Sanskrit
51.1
atha antravṛddhinidānamāha
kruddho'nū gatirvāyuḥ śophaśūlakaraścaran
kukṣau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakoṣābhivāhinauḥ
prapīḍya dhamanīḥ vṛddhi karoti phalakoṣayoḥ
51.2
doṣāsramedo mūnnāntraiḥ savṛddhiḥ saptadhā gadaḥ
mūtrāntrajāvapyanilā hetubhedastu kevalam
51.3
vātapūrṇaṃ dṛti sparśo rūkṣo vātādaheturuk
pakkodumbarasaṅgāśaḥ pittāddāhoṣmapākavān
51.4
kaphācchīto guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhino'lparuk
51.5
kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ pittavṛddhiliṅgastu raktajaḥ
kaphavān medasā vṛddhimṛdustālaphalopamaḥ
51.6
mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ sa tu gacchataḥ
ambhobhiḥ pūrṇadṛtivat kṣobha yāti saruṅmṛduḥ
mūtrakṛcchramadhastācca calayan kaphakoṣayoḥ
51.7
vātakopibhirāhāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ
dhāraṇe raṇabhārāśca viṣamāṅgapravarttanaiḥ
51.8
kṣobhanai kṣubhito'nyaiśca kṣudrāntrāvayavaṃ yadā
pavano viguṇīkṛtya svaniveśādadho nayet
51.6-2
kuryādvaṅkhaṇasandhisyo granyagrabhaṃ śvayathu tadā
51.10
upekṣyamāṇasya ca muṣkavṛddimādhmānaruk stambhamatīva kuryyāt
prapīḍito'ntaḥsvanavān prayāti pradhmāpayanneti punaśca muṣkam
51.11
kṣudrāntrāvayavāśleṣo muṣkayorvātasañcayāt
antravṛddhi asādhyeyaṃ vātavṛddhisamākṛtiḥ
51.12
vegāghātaṃ pṛṣṭhayānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā
atyaśanamathādhvānamupavāsaṃ parityajet
51.13
atha cikitsāmāha
vātavṛddhau pivet snigdhaiḥ yathānyāyaṃ virecanam
sacīrañca pivettailaṃ māsamairaṇḍasambhavam
51.14
guggulveraṇḍajaṃ tailaṃ gomūtreṇa pivennaraḥ
vātavṛddhi jayatyāśu cirakālānubandhinaum
51.15
antravṛddhiṃmadīptāgnervastibhiḥ samupācaret
taila nārāyaṇaṃ yojyaṃ pānābhyañjanavastibhiḥ
51.16
jalaukābhiharedraktaṃ vṛddhau pittabhave tathā
pittagranthikramaṇeva pittavṛddhimupācaret
51.17
candanaṃ madhuka padmaṃ cośīraṃ nīlamutpalam
cīrapiṣṭaiḥ pradehaḥ syāddāhaśoyarujāpahaḥ
51.18
pañcavalkalakalkena saghṛtena pralepanam
eṣāmeva kaṣāyeṇa śītena pariṣecanam
51.16-2
nyagrodhodumbarāśvatthāḥ sapippalakapautanāḥ
cīravṛcāstu pañcaiṣāṃ valkala pañcavalkalam
51.20
kvacitkapautanasthāne śirīṣo vetasaḥ kvacit
51.21
kaphavṛddhau mūtrasampiṣṭairuṣṇavīryai pralepanam
pātavyo mūtrasaṃyuktaḥ kaṣāyaḥ pītadāruṇaḥ
51.22
trikaṭu triphalākkāthaṃ sacāralavaṇaṃ pivet
kaphavātaprakope'pi virekaḥ kaphavṛddhinut
51.23
triphalākkāthagomūtraṃ pivedbhātaratandritaḥ
kaphavātodbhava hanti śvayathuṃ vṛṣaṇodbhavam
51.24
lepanaḥ kaṭutaukṣṇoṣṇaiḥ svedanaṃ rūkṣameva ca
pariṣekopanāhau ca sarvamuṣṇamiheṣyate
51.25
vacāsarṣapakalkena pralepaḥ śothanāśanaḥ
śigrutvak sarpiṣaiḥ piṣṭaiḥ śothaḥ śleṣmānilāpahaḥ
51.26
saralāgarukuṣṭhāni devadārumahauṣadham
mūtrāranālasampiṣṭaṃ śothaghnaṃ kaphavātajit
51.27
harītakīṃ mūtrasiddhā satailalavaṇānvitām
prātaḥ prātaśca seveta kaphavātāmayāpahām
51.28
avidāhi ca karttavya bheṣajaṃ raktapaittike
sarvaṃ pittaharaṃ kāryyaṃ raktaje raktamokṣaṇam
51.26-2
śītamālepana kāryyaṃ pāko rakṣyūḥ prayatnataḥ
muhurmuhurjalaukābhi. śoṇita raktaje haret
51.30
piveddhirecanaṃ vāpi śarkarā kṣaudrasayutam
pittavṛddhikrama kuryyā dāme pakke ca raktaje
51.31
svinna medaḥ samutthantu lepayet surasādinā
śirovirecanadravyaiḥ sukhoṣṇairmūtrasaṃyutaiḥ
51.32
sasvedya mūtraprabhava vastrapaṭṭena veṣṭayet
sīvanyāḥ pārśvato'dhastādvidhyet vrīhimukhena vai
51.32-2
muṣkakośamagacchantyāmantravṛddhau vicakṣaṇaḥ
vātavṛddhikrama kuryyāddāhastatrāgninā hita
51.33
śaṅkhasyoparikarṇānte tyaktvā sevanīsādarāt
vyatyāsādvā śirā vidhyedantravṛddhinivṛttaye
51.34
tailamairaṇḍaja pītvā balāsiddha payonvitam
ādhmānaśūlopacitāmantravṛddhi jayennaraḥ
51.35
rāstrā yaṣṭyamṛtairaṇḍa balāgokṣurasādhitaḥ
kvātho'ntravṛddhi hantyāśu ruvutailena miśritaḥ
51.36
vidagdhāsu ca sarvāsu yojyaṃ karma vraṇāpaham
aṅguṣṭhamadhye tvak chitvā dahedvāyuṃ vivarjayet
anenaiva vidhānena kuryyādātakaphātmaje
51.37
vṛṣaṇaṃ pippalīmūla devadāruphalatrikam
kaṣāya pācayet teṣā sakṣāralavaṇatrayam
51.38
tribhirbhāsaiḥ praśāmyeta vṛddhirvātakaphātmajā
51.39
rāsnāyaṣṭyamṛtaraṇḍa paṭolāreṇukā valā
vṛṣaśca kathito vṛddhi nihanyāccitratailavān
51.40
gandharvvatailasaṃmiśraṃ viśālāmūlaja rajaḥ
kṣīreṇa pīta saptāhāt vṛddhi hanti na saṃśaya.
51.41
atha kuraṇḍa lakṣaṇamāha
atyabhiṣyandi gurvvannasevanānnicaya gataḥ
karoti granthivacchophaṃ doṣo baṅgaṇasandhiṣu
51.42
atha cikitsāmāha
yavāmbunā tu sapiṣṭaṃ mūla bhāgryāḥ pralepanāt
kuraṇḍa gaṇḍamālāñca hantyavaśya na saṃśayaḥ
51.43
śambūkodaranihita gavya saptāhamrātape sarpiḥ
sthitamapaharati kuraṇḍa saindhavacūrṣṇānvita lepāt
51.44
sasaindhava ghṛtābhyakta tāmrabhājanamātape
prataptaṃ cūrṇanirghṛṣṭa tanmalaṃ samupāharet
51.45
mrakṣayettena kauraṇḍamanudvigno divāniśam
pravṛddhaṃ tena kauraṇḍaṃ naśyatyāha punarvvasuḥ
51.46
lajjālumūlagṭadhrasya viṭpralepaḥ prayojitaḥ
kuraṇḍaṃ yonirogañca nāśayedavikalpataḥ
51.47
satailalavaṇa bhasma pāradaṃ lepamātrataḥ
api tālaphalākārā vṛddhi jayati vegataḥ
51.48
śatapuṣyāmmṛtādārucandana rajanaudvayam
jīrake dve vacānāga triphalā guggulutvacam
51.46-2
māsī kuṣṭha patrakailā rāsnā śṛṅgī ca citrakam
kṛmighnamaśvagandhā ca śaileyaṃ kaṭurohiṇī
51.50
saindhava tagarañcaiva kuṣṭhajātiviṣaiḥ samaiḥ
etaiśca kārṣikaiḥ kalkairghṛtaprastha vipācayet
51.51
vṛṣamuṇḍitikairaṇḍanimbapatrabhavo rasaḥ
kaṇṭakāryāstathā kṣīraṃ prasthaṃ prasthaṃ viniikṣipet
51.52
siddhametadghṛta pītamantravṛddhiṃ vyapohati
vātavṛddhiṃ pittavṛddhiṃ medovṛddhimathāpi vā
51.53
mūtravṛddhiṃ ślīpadañca yakṛtplīhānameva ca
śatapuṣpādyata caitad hanyādetanna saṃśayaḥ
51.54
śatamairaṇḍamūlasya pala śaśaṭhaśrā yavāḍhakam
jaladroṇe vipaktavyaṃ yāvatpādāmvaśeṣitam
51.55
tena pādāvaśeṣeṇa payasā tatsamena ca
prasthamairaṇḍatailasya tanmūlācca catuṣpalam
51.56
dvipala śṛṅgaverasya garbhaṃ dattvā vipācayet
tatpibenniyataṃ śuddho naraḥ kṣīrānnabhuk sadā
51.57
antravṛddhiṃ jayatyāśu tailaṃ gandharvahastakam
51.58
taila nārāyaṇaṃ yojya pānābhyañjanavastiṣu
ghṛtaṃ soreśvarañcaiva hyantravṛddhinivṛttaye
ārdrakaṃ ṣaṭpala vāpi cavyādyaṃ ca prayojayet
Linked texts (9)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit