Cikitsasarasangraha (Vangasena) 53
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 53
- Language
- Sanskrit
53.1
atha galagaṇḍanidānamāha
nibaddhaḥ śvayathuryasya muṣkavallambate gale
mahān vā yadi hrasvo galagaṇḍaṃ tamādiśet
53.2
vātaṃ kaphaścāpi gale praduṣṭau madhye samāśritya tathaiva medaḥ
kurvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ marmānvitaṃ taṃ galagaṇḍamāhuḥ
53.3
todānvitaḥ kṛṣṇaśirāvanaddhaḥ śyāvāruṇo vā pavanātmakastu
pāruṣyayuktaściravṛddhipāko yadṛcchayā pākamiyāt kadācit
53.4
vairasya māsyasya ca tasya jantorbhavet tathā tālugalapraśoṣaḥ
sthiraḥ savarṇo gurumugrakaṇḍūḥ śīto mahāṃścāpi kaphātmakastu
53.5
cirācca vṛddhiṃ bhajate cirādvā prapacyate mandarujaḥ kadācit
mādhuryyamāsyasya ca tasya jantorbhavet tathā tālugalapralepaḥ
53.6
snigdho mṛduḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medoyutaḥ kaṇḍuyuto rujaśca
pralambate'lābuvadalpamūlo dehānurūpakṣayavṛddhiyuktaḥ
53.7
snigdhāsyatā tasya bhavecca jantorgalena śabdaṃ kurute ca nityam
53.8
kṛcchrācchrasantaṃ mṛdusarvvagātraṃ saṃvatsarātītamarocakāttaṃm
kṣīṇañca vaidyo galagaṇḍayuktaṃ bhinnasvarañcāpi vivarjayet tam
53.9
svedo'nilotye galagaṇḍakādau nādyānilaghnaiṣadhapatrabhaṅgaiḥ
svedopanāhaiḥ kaphasambhave tu saṃsvedya visrāvaṇameva kuryyāt
53.10
medaḥ samutthe tu yathopadiṣṭa vidhyecchirā snigdhatanornarasya
śyāmāsudhālohapurīṣadantī rasāñjanaiścāpi hitaḥ pralepaḥ
mūtreṇa vā loḍhya hitāya kālakaṃ prātaḥ pivetsāramahīruhāṇām
53.11
niculaṃ śigrubījāni daśamūlamathāpi vā
ālepanaṃ vātagaṇḍe sukhoṣṇa saṃpraśasyate
53.12
devadāruviśālā ca kaphagaṇḍe pralepanam
charddanaṃ śaurṣarekaśca sarvo recaniko hitaḥ
53.13
sarpapān śigrubījāni śaṇabījātasīyavān
mūlakasya ca bījāni takreṇāmlena peṣayet
53.14
gaṇḍāni granthayaścaiva gaṇḍamālāḥ sudāruṇāḥ
ālepādeva naśyanti vilayaṃ yānti cācirāt
53.15
rakṣoghnatailayuktena jalakumbhīkabhasmanā
lepana galagaṇḍasya cirotthasyāpi śasyate
53.16
dagdha varāhapucchāgraṃ kaṭutailasamanvitam
nasyena hanti tarugaṃ galagaṇḍamasaṃśayam
53.17
taṇḍulodakapiṣṭena mūlena parittepataḥ
hastikarṇapalāśasya galagaṇḍaḥ praśāmyati
53.18
śvetāparājitāmūla prātaḥ piṣṭvā pivennaraḥ
sarpiṣā niyatāhāro galagaṇḍapraśāntaye
53.18-2
tiktālavuphale pakke saptāhamuṣitaṃ jalam
madyaṃ vā galagaṇḍaghnaṃ pānātpathyānnasevinaḥ
53.20
karṇayugmavahiḥ sandhimadhyābhyāse sthitañca yat
uparyupari tacchindyādgalagaṇḍe śirālayam
53.21
hiṃstrā vacā guḍūcī triphalānaladārupippalīkalkaiḥ
śṛṅgarasaiḥ siddha taila galagaṇḍajit madhunā
53.22
tailaṃ piveccāmṛtavalli nimba hiṃsrāhvayā vṛkṣakapipyalībhiḥ
siddhaṃ balābhyāñca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍarogī
53.23
priyaṅgayaṣṭīmadhukaṃ sakuṣṭhaṃ sapippalīcandanamustanimbam
kalkaṃ vinirkṣipya vipācya taila caturguṇe nasyavidhiprayuktam
śākhoṭavalkasvarase ca siddha hanyāt pravṛddha galagaṇḍarogam
53.24
triphalāyāḥ trayo bhāgā vyoṣastadviguṇo mataḥ
tasmācca dviguṇa deya kāñcanārasya valkalam
53.25
ekīkṛte tu cūrṇe'smin samo deyo'tha gugguluḥ
kṣaudrasya tu tato dadyāt daśabhāgān vicakṣaṇaḥ
53.26
nāḍīvraṇeṣu sarveṣu galagaṇḍe tathaiva ca
sarvāsu gaṇḍamālāsu guṭikeyaṃ praśasyate
53.27
yavamudgapaṭolādi kaṭurūkṣañca bhojanam
charddiśca raktamuktiśca galagaṇḍe prayojayet
Linked texts (10)
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit