Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 55

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 55

Language
Sanskrit

55.1

atha granthinidānamāha
vātādayo māṃsamasṛkpraduṣṭā' saṃdūṣya medaśca tathā śirāśca
vṛttonnataṃ vigrathitaṃ tu śothaṃ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ

55.2

āyamyate kṛṣyati tudyate ca prabhraśyate mathyati bhidyate ca
kṛṣṇo mṛdurvastirivātataśca bhinnaḥ sraveccānilajo'sramaccham

55.3

dandahyate dhūpyati cūṣyate ca pāpacyate prajjvalatīva cāpi
raktaḥ sapīto'pyathavāpi pittādbhinnaḥ sravedūṣṇamatīva cāsram

55.4

śīto vivarṇo'lparujo'tikaṇḍūḥ pāṣāṇavatsaṃhananopapannaḥ
cirābhivṛddhiśca kaphaprakopādbhinnaḥ sravecchuklaghanaṃ ca pūyam

55.5

śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahān kaṇḍuyuto'rujaśca
medaḥ kṛto gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥ pratimantu meda'

55.6

vyāyāmajātairabalasya taistairākṣipya vāyuśca śirāpratānam
saṅkocya sampīḍya viśoṣya cāpi granthi' karotyunnataṃmāśu vṛttam

55.7

granthiḥ śirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhavedyadi syāt sarujaścalaśca
aruk sa evāpyacalo mahāṃśca marmotthitaścāpi vivarjanīyaḥ

55.8

atha cikitsāmāha
granthiṣvathāmeṣu bhiṣagviddhyācchothakriyā vistarato vidhijñaḥ
raktaṃ balaṃ cāsya narasya nityaṃ tadrakṣitaṃ vyādhibalaṃ nihanti

55.6-2

hiṃsā sarohiṇyamṛtātha bhārgī śyonākabilvāgurulakṣṇagandhāḥ
gopittapiṣṭāḥ saha tālapatryā granthervidheyo'nilaje pralepaḥ

55.10

kuryāt svedopanāhāṃśca tathānyān siddhalepanān

55.11

vidāryya vā pakvamapohya pūyaṃ prakṣālya bilvārkanarendratoyaiḥ
tilaiśca pañcāṅgulapatramiśraiḥ saṃsvedayet saindhavasaṃprayuktaiḥ

55.12

śuddhaṃ vraṇañcāpyuparohayettu tailena rākṣāsaralānvitena
viḍaṅgayaṣṭīmadhukāsṛtābhiḥ siddhena vā kṣīrasanvitena

55.13

jalāyukāḥ pittakṛte hitāstu kṣīrodakābhyāṃ pariṣecanañca
kākolivargasya tu śītanāni pitte kaṣāyāṇi saśarkarāṇi

55.14

drākṣārasenekṣurasena cāpi cūrṇaṃ pibedvāpi harītakīnām

55.15

madhūkajambvarjunavetasānā tvagbhiḥ pradehānavadhārayecca
saśarkarairvā tṛṇamūlakalkairddihyādabhīkṣṇa sucukundajairvā

55.16

vidāryya cāpakkamapohya pūya dhauta kaṣāyeṇa vanaspatīnām
tailaiḥ sayaṣṭīmadhukairviśodhya sarpiḥprayojyaṃ madhukairvipakkam

55.17

hṛteṣu doṣeṣu yathānupūrvyā granthau bhiṣak śleṣmasamutthite ca
svinnasya vimlāvanameva kuryyādaṅguṣṭhalohopalaveṇudaṇḍaiḥ

55.18

vikaṅkatāragvadha kākaṇantī kākādanītāpasavṛkṣamūlaiḥ
ālepayedenamalābhubhārgī karañjakālāmadanaiśca vidvān

55.19

medaḥ samutthitaṃ granthi tilakalkkaiḥ pradihya ca
saṃchādya vastrapaṭṭena svedayettaptalohakaiḥ
pāṭayitvā tu śastreṇa hṛtvā medo'gninā dahet

55.20

granthīnamarmmaprabhavānapakkānuddhṛtya cāgniṃ vidadhīta vaidyaḥ
kṣāreṇa caitān pratisārayecca salikhya saṃlikhya yathopadeśam

55.21

lepana śaṅkhacūrṇena saha mūlasya bhasmanā
kaphārbudāpaha kuryyād granthyādiṣu viśeṣataḥ

55.22

granthīnuddhṛtya vā pakka vahnikarma prayojayet
paścāt kṣāreṇa saśodhya vraṇavat samupācaret

55.23

śirāgranthi parityajya śeṣa yatnena sādhayet

55.24

dantīcitrakamūlatvak sudhārkapayasīguḍaḥ
bhallātakāsthi kāśīsaṃ lepo bhinyācchilāmapi

55.25

svarjikāmūlakakṣāraḥ śaṅkhacūrṇasamanvitaḥ
pralepe vihitaḥ ślakṣṇo hanti granthyarbudādikān

Linked texts (11)