Cikitsasarasangraha (Vangasena) 55
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 55
- Language
- Sanskrit
55.1
atha granthinidānamāha
vātādayo māṃsamasṛkpraduṣṭā' saṃdūṣya medaśca tathā śirāśca
vṛttonnataṃ vigrathitaṃ tu śothaṃ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ
55.2
āyamyate kṛṣyati tudyate ca prabhraśyate mathyati bhidyate ca
kṛṣṇo mṛdurvastirivātataśca bhinnaḥ sraveccānilajo'sramaccham
55.3
dandahyate dhūpyati cūṣyate ca pāpacyate prajjvalatīva cāpi
raktaḥ sapīto'pyathavāpi pittādbhinnaḥ sravedūṣṇamatīva cāsram
55.4
śīto vivarṇo'lparujo'tikaṇḍūḥ pāṣāṇavatsaṃhananopapannaḥ
cirābhivṛddhiśca kaphaprakopādbhinnaḥ sravecchuklaghanaṃ ca pūyam
55.5
śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahān kaṇḍuyuto'rujaśca
medaḥ kṛto gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥ pratimantu meda'
55.6
vyāyāmajātairabalasya taistairākṣipya vāyuśca śirāpratānam
saṅkocya sampīḍya viśoṣya cāpi granthi' karotyunnataṃmāśu vṛttam
55.7
granthiḥ śirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhavedyadi syāt sarujaścalaśca
aruk sa evāpyacalo mahāṃśca marmotthitaścāpi vivarjanīyaḥ
55.8
atha cikitsāmāha
granthiṣvathāmeṣu bhiṣagviddhyācchothakriyā vistarato vidhijñaḥ
raktaṃ balaṃ cāsya narasya nityaṃ tadrakṣitaṃ vyādhibalaṃ nihanti
55.6-2
hiṃsā sarohiṇyamṛtātha bhārgī śyonākabilvāgurulakṣṇagandhāḥ
gopittapiṣṭāḥ saha tālapatryā granthervidheyo'nilaje pralepaḥ
55.10
kuryāt svedopanāhāṃśca tathānyān siddhalepanān
55.11
vidāryya vā pakvamapohya pūyaṃ prakṣālya bilvārkanarendratoyaiḥ
tilaiśca pañcāṅgulapatramiśraiḥ saṃsvedayet saindhavasaṃprayuktaiḥ
55.12
śuddhaṃ vraṇañcāpyuparohayettu tailena rākṣāsaralānvitena
viḍaṅgayaṣṭīmadhukāsṛtābhiḥ siddhena vā kṣīrasanvitena
55.13
jalāyukāḥ pittakṛte hitāstu kṣīrodakābhyāṃ pariṣecanañca
kākolivargasya tu śītanāni pitte kaṣāyāṇi saśarkarāṇi
55.14
drākṣārasenekṣurasena cāpi cūrṇaṃ pibedvāpi harītakīnām
55.15
madhūkajambvarjunavetasānā tvagbhiḥ pradehānavadhārayecca
saśarkarairvā tṛṇamūlakalkairddihyādabhīkṣṇa sucukundajairvā
55.16
vidāryya cāpakkamapohya pūya dhauta kaṣāyeṇa vanaspatīnām
tailaiḥ sayaṣṭīmadhukairviśodhya sarpiḥprayojyaṃ madhukairvipakkam
55.17
hṛteṣu doṣeṣu yathānupūrvyā granthau bhiṣak śleṣmasamutthite ca
svinnasya vimlāvanameva kuryyādaṅguṣṭhalohopalaveṇudaṇḍaiḥ
55.18
vikaṅkatāragvadha kākaṇantī kākādanītāpasavṛkṣamūlaiḥ
ālepayedenamalābhubhārgī karañjakālāmadanaiśca vidvān
55.19
medaḥ samutthitaṃ granthi tilakalkkaiḥ pradihya ca
saṃchādya vastrapaṭṭena svedayettaptalohakaiḥ
pāṭayitvā tu śastreṇa hṛtvā medo'gninā dahet
55.20
granthīnamarmmaprabhavānapakkānuddhṛtya cāgniṃ vidadhīta vaidyaḥ
kṣāreṇa caitān pratisārayecca salikhya saṃlikhya yathopadeśam
55.21
lepana śaṅkhacūrṇena saha mūlasya bhasmanā
kaphārbudāpaha kuryyād granthyādiṣu viśeṣataḥ
55.22
granthīnuddhṛtya vā pakka vahnikarma prayojayet
paścāt kṣāreṇa saśodhya vraṇavat samupācaret
55.23
śirāgranthi parityajya śeṣa yatnena sādhayet
55.24
dantīcitrakamūlatvak sudhārkapayasīguḍaḥ
bhallātakāsthi kāśīsaṃ lepo bhinyācchilāmapi
55.25
svarjikāmūlakakṣāraḥ śaṅkhacūrṇasamanvitaḥ
pralepe vihitaḥ ślakṣṇo hanti granthyarbudādikān
Linked texts (11)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit