Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 57

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 57

Language
Sanskrit

57.1

iti vaṅgasena saṅkalita. arbudanidānacikitsādhikāra. samāpta.
atha ślīpadanidānamāha
yaḥ sajjaro vaṅkaṇajo bhṛśārttiḥ śotho nṛṇāṃ pādagataḥ krameṇa
tat ślīpadaṃ syāt karakarṇanetraśiśnoṣṭhanāsāṣvapi kecidāhuḥ

57.2

vātajaṃ kṛṣṇarucañca sphuṭitaṃ tīvravedanam
animittarujaṃ tasya bahuśo jvara eva ca

57.3

pittaja pītasaṅkāśaṃ dāhajvarayutaṃ mṛdu
ślaiṣmikaṃ snigdhavarṇañca śvetaṃ pāṇḍu guru sthiram

57.4

valmīkamiva sañjātaṃ kaṇṭakairupacīyate
abdātmakaṃ mahatttacca varjanīya viśeṣataḥ

57.5

trīṇyapyetāni jānīyāt ślīpadāmi kaphocchrayāt
gurutvañca mahattvañca yasmānnāsti vinā kaphāt

57.6

yat śleṣmalāhāravihārajātaṃ puṃsaḥ prakṛtyāpi kaphātmakasya
sāsrāvamatyunnatasarvvaliṅgaṃ sakaṇḍuraṃ śleṣmayutaṃ vivarjyam

57.7

purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvvartuṣu ca śītalāḥ
ye deśāsteṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ

57.8

śāmyati picchilaguṭikā sarṣapakalkopanāhataḥ sapadi
śailavalābhyā lepaḥ karacaraṇaśothatāmapi ca

57.6-2

laṅghanālepanasvedarecanaiḥ raktamokṣaṇaiḥ
prāyaḥ śleṣmaharairuṣṇaiḥ ślīpadaṃ samupācaret

57.10

māsamairaṇḍajaṃ taila pivenmūtreṇa mānavaḥ
kāsamarddaśiphākalkaṃ gavyenājyena yaḥ pivet
ślīpadaṃ vātaja tasya nāśamāyāti satvaram

57.11

mahauṣadhavipakvena payasā cānnamādiśet

57.12

gulphasyādhaḥśirā bidhyet ślīpade pittasambhave
pittaghnīñca kriyā kuryyāt pittārbudavisarpavān

57.13

mañjiṣṭhā madhukaṃ rāsnā sahisrā sapunarnavā
piṣṭāraṇālāllepo'ya pittaślīpadaśāntaye

57.14

śirā suviditā vidhyedaṅguṣṭhe śleṣmaślīpade
piveddhātryabhayākalkaṃ mūtreṇānyatamena vai

57.15

pivedeva guḍūcīṃ vā nāgaraṃ bhadradāru ca
pivetsarṣapatailena ślīpadānāṃ nivṛttaye

57.16

hitaṃ vā lepane nityaṃ citraka devadāru ca
siddhārthaśigrukalko vā sukhoṣṇo mūtrapeṣitaḥ

57.17

siddhārthaśobhāñjanadevadāru viśvauṣadhairmūtrayutaiḥ pralepaḥ
punarnavānāgarasarṣapāṇā kalkena vā kāñjikamiśritena

57.18

dhattūrairaṇḍanirguṇḍī varṣābhūśigrusarṣapaiḥ
pralepaḥ ślīpadaṃ hanti cirotthamapi dāruṇam

57.16-2

asādhyamapi yātyastaṃ ślīpadaṃ cirakālajam
mūlena sahadevāyāstālamiśreṇa lepitam

57.20

niṣpiṣṭamāraṇālena rūpikāmūlavalkalam
pralepāt ślīpadaṃ hanti baddhamūlamapi sthiram

57.21

śākhoṭavalkalamiśraṃ toyaṃ gomūtrasayutaṃ pītvā
hanyācchlaupadamugra śleṣmabhava ślīpadaṃ puṃsām

57.22

piṇḍārakatarusambhavavandākaśiphā jayati sarpiṣā pītā
ślīpadamugra niyataṃ baddhā sūtreṇa jaṅghāyām

57.23

dhattūrakasya bījāni pippalīvarddhamānavat
śītodakena pītāni ślīpadaṃ ghnanti dāruṇam

57.24

pibetsarṣapatailena ślīpadānāṃ nivṛttaye
pūtīkarañjachadajaṃ rasa vāpi yathā balam

57.25

anenaiva vidhānena putrajīvakajaṃ rasam
prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasāmyavibhāgavit

57.26

saptatāmbūlapatrāṇāṃ kalkaṃ taptena vāriṇā
saṃsṛṣṭalavaṇopeta ślīpadaṃ hanti sevitam

57.27

rajanīguḍasaṃyukta gomūtreṇa pibennaraḥ
varṣottha ślīpada hanti kaṇḍū kuṣṭha viśeṣataḥ

57.28

varṣābhūtriphalācūrṇaṃ pippalyā saha yojitam
sakṣaudraṃ vilihellehaṃ cirotthaṃ ślīpadaṃ jayet

57.29

vṛddhadārukacūrṇantu mūtasauvīrakādibhiḥ
śolitaṃ ślīpada hanti kṛcchraṃ saṃvatsarotthitam

57.30

kṣīreṇa prātarutthāya pibedyastu balādvayam
sacīraṃ ślīpadājjantu rasādhyādapi mucyate

57.31

dhānyāmlaṃ tailasaṃyuktaṃ kaphavātavināśanam
dīpana cāmadoṣaghnametat ślīpadanāśanam

57.32

upoṣva piṣṭvā cīreṇa pibedvṛkṣakasaṃ śuciḥ
kaucakasya ca vījasya saptaparṇatvacastathā

57.33

nāḍī ca vījaśasyāpi vātajvarapraśāntaye
pītvā ca jāṅgalika dvi ślīpadaṃ nāśyet dhruvam

57.34

jiṅgikālyu dbhavaiḥ samyak tuṣāmbuparipeṣitaiḥ
svedaḥ ślīpadanāśāya kartavyaḥ samyajānatā

57.35

gandharvatailagrigdāṃ harītakīṃ gosalena yaḥ pivati
ślīpadabandhanamukto bhavatyasau saptarātreṇa

57.36

kṛṣṇācitrakadantīnāṃ karṣamarddhapalaṃ palam
viṃśatistu harītasyo guḍasya tu paladvayam

57.37

madhunā saha saṃyuktā ślīpada hanti dāruṇam
pippalī citrakā dāru nāgaraṃ sapunarnavam
bhāgairdvipalikaireṣāṃ tatsamaṃ vṛddhadārakam

57.38

kāñjikena hi taccūrṇaṃ pivetkarṣapramāṇataḥ
jīrṇe vā parihāra syādbhojanaṃ sārvakāsikam

57.39

ślīpada vātarogāṃśca hanyāt plīhānameva ca
agniñca kurute ghoraṃ bhasmamañca prayacchati

57.40

trikaṭu triphalā cavyaṃ dārvīvaruṇagokṣuram
alambuṣā guḍūcī ca samabhāgāni cūrṇayet

57.41

sarveṣāṃ cūrṇamāhṛtya vṛddhadārukavatsamam
kāñjikena ca tatpeya makṣamātraṃ pramāṇataḥ

57.42

jīrṇe cāparihāraṃ syādbhojana sārvakāmikam
nāśayet ślīpada sthaulyamāmavātañca dāruṇam

57.43

gulmakuṣṭhāruciharaṃ vātaśleṣmarujāpaham
nirguṇḍītintiḍikā śikhimanthadala punarnavāmūlam
bhettā pāṣāṇānāṃ gokṣurakaḥ pāribhadrakatvak

57.44

etaiḥ pañcāmeśai rāśistataḥ syādviguṇaḥ khaliḥ
tailena sarṣapāṇāntu tadekīkṛtya buddhimān

57.45

śālermaṇḍena sandadhyāt saptarātraṃ nave ghaṭe
tataḥ sarṣapatailena pivetkarṣapramāṇataḥ

57.46

jīrṇe bhuñjīta śāktyanaṃ muṅgānāṃ pakṣiṇā rasaiḥ
pañcāśadvarṣajātañca jātāṅkuramapi dhruvam
trisaptāhājjayatyeṣa ślīpada nātra saṃśayaḥ

57.47

pippalī triphalā dāru nāgaraṃ sapunarnavam
pratyekaṃ ṣoḍaśapalaṃ gṛhītvā cātra cūrṇayet

57.48

vṛddhadārukacūrṇena samabhāgena miśrayet
tataścūrṇaṃ pivetkarṣaṃ mānavaḥ kāñjikādibhiḥ

57.49

jīrṇe tvaparihāraṃ syādbhojanaṃ sārvakāmikam
nāśayecchlīpadaṃ gulmaṃ śūlaṃ plīhānameva ca

57.50

agniñca kurute dīptaṃ sevyamānantu bhaktakam
udāvarttamajīrṇañca hanyāmānilapāṇḍutām
pippalyādirayaṃ khyāto viśeṣācchlīpade hitaḥ

57.51

kākādanī kākajaṅghā bṛhatī kaṇṭakārikā
kadambapuṣpī mandāro lavā śukanasī tathā

57.52

dagdhvā mūtreṇa tadbhasma srāvayet kṣārakalpavat
tatra dadyāt pratīvāpaṃ kākoḍumbarikārasa m

57.53

madanānā palakvātha śukākhyāyā rasastathā
eṣaḥ kṣārastu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitaḥ

57.54

apacīṃ gaṇḍamālāñca grahaṇīdoṣameva ca
abhakte rocanañcaiva hanyāt sarvvaviṣāṇi ca

57.55

eṣveva taila sasiddha yasyābhyaṅgeṣu yojitam
etattānāmayān hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇām

57.56

surasā devakāṣṭhañca trikaṭu triphalā tathā
lavaṇāni ca sarvvāṇi viḍaṅgānyatha citrakam

57.57

cavikā pippalīmūlaṃ guggulurhapuṣā vacā
yavāgrajañca pāṭhā ca śṛṅge le vṛddhadārukam

57.58

kalkaiśca kārṣikairetairddha tamaprastha vipācayet
daśamūlotkaṣāyeṇa dhānyayūṣadraveṇa ca

57.56-2

dadhimaṇḍasamāyukta prasthaṃ prastha pṛthak pṛthak
pakvaṃ taduddhṛtaṃ kalkāt pivet karṣadvayaṃ haviḥ

57.60

ślīpadaṃ kaphavātotthaṃ māṃmasraktāśritañca yat
medaḥ śritañca pittottha hanyādeva na saṃśayaḥ

57.61

apacīṃ gaṇḍamālāñca antravṛddhiṃ tathārbudam
nāśayed grahaṇīdoṣaṃ śvayathuṃ gudajānyapi

57.62

paramagnikaraṃ hṛdya koṣṭhakṛmivināśanam

57.63

ghṛtaṃ saureśvaraṃ nāma ślīpadaṃ hanti dāruṇam
jīvakena kṛtaṃ hyetadrogānīkavināśanam

57.64

dantīmūlapalaṃ dadyāccitramūlapalaṃ tathā
triphalātiviṣācitraviḍaṅgārddhapalonmitam

57.65

suhauttārasamāyukta ghṛtasya kuḍavaṃ pacet
vindumātropayogena vegaḥ samupajāyate

57.66

durvāraṃ ślīpadaṃ hanti vṛkṣamindrāśaniryathā
ghṛtaprasthaṃ vipaktavyaṃ savyoṣairvṛddhadārakaiḥ
kalkeḥ sauvīrasiddhaṃ syācchlī padānāṃ nivṛttaye

57.67

agniñca kurute nṛṇāmāmavāte ca śasyate
ebhiḥ kaṭu pacettailaṃ pānācchlīpadanāśanam

57.68

viḍaṅgamaricārkeṣu nāgaraṃ citrakaṃ tathā
bhadradārvevalākhye ca sarveṣu lavaṇepu ca

57.66-2

tailaṃ pakkā pivedvāpi ślīpadānāṃ nivṛttaye
yavānna kaṭutailena kūrmamāṃsañca yojayet
ślī padānāṃ praśāntyarthamaśāntau dāhamagninā

Linked texts (12)