Cikitsasarasangraha (Vangasena) 58
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 58
- Language
- Sanskrit
58.1
atha vidradhinidānamāha
tvagraktamāṃsamedāṃsi pradūṣyāsthisamāśritāḥ
doṣāḥ śothaṃ śanairghoraṃ janayantyucchritā bhṛśam
58.2
mahāmūla rujāvantaṃ vṛttaṃ vāpyathavā''yatam
sa vidradhiriti khyāto vijñeyaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ
58.3
pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca kṣatenāpyasṛjā tathā
ṣaṇṇāmapi hi teṣāṃ tu lakṣaṇaṃ sampracakṣate
58.4
kṛṣṇo'ruṇo vā viṣamo bhṛśamatyarthavedanaḥ
cirotthānaprapākaśca vidradhirvātasambhavaḥ
58.5
pakkoḍumbarasaṅkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān
kṣiprotthānaprapākaśca vidradhiḥ pittasambhavaḥ
58.6
śarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ snigdho'lpavedanaḥ
cirotthānaprapākaśca vidradhiḥkaphasambhavaḥ
58.7
tanupītasitāścaiṣā sāsrāvāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ
58.8
nānāvarṇarujāsrāvo ghaṭālī viṣamo mahān
viṣamaṃ pacyate vāpi vidradhiḥ sānnipātikaḥ
58.9
taistairbhāvairabhihate kṣate vā pathyakāriṇaḥ
kṣatoṣmāvāyuvisṛtaḥ saraktaṃ pittamīrayet
58.10
jvarastṛṣṇā ca dāhaśca jāyate tasya dehinaḥ
āganturvidradhirjñeyaḥ pittavidradhilakṣaṇaḥ
58.11
kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāva stīvradāharujākaraḥ
pittavidradhiliṅgastu raktavidradhirucyate
58.12
uktā vidradhayo hyete teṣvasādhyastridoṣajaḥ
ābhyantarānataścorddhaṃ vidradhīn paricakṣmahe
58.13
pṛthak saṃbhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam
valmīkavatsamunnaddha mantaḥ kurvanti vidradhim
58.14
gude vasti mukhe nābhyāṃ kukṣau vaṅkṣaṇayostathā
vṛkkayoḥ plīhni yakṛttika hṛdaye klomni cāpyatha
58.15
teṣāmuktāni liṅgāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ
adhiṣṭhānaviśeṣeṇa lakṣaṇāni nibodha me
58.16
gude vātanirodhastu vastau kṛcchrālpamūtratā
nābhyāṃ hikkā tathāṭopaḥ kukṣau mārutavedanā
58.17
kaṭopṛṣṭhagrahastīvro laṅghanotthe tu vidradhau
vṛkkayoḥ pārśvasaṅkocaḥ plīhnucchvāsāvarodhanam
58.18
sarvāṅgagrahastīvro hṛdi kāsaśca jāyate
śvāso yakṛti hikkā ca pipāsā klomaje'dhikā
58.19
nābhiruparijā pakvā yāntyūrddhamitaretvadhaḥ
adhaḥsruteṣu jīvettu sruteṣūrddhaṃ na jīvati
58.20
hṛnnābhivastivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ
jīvet kadācit puruṣo netareṣu kathañcana
58.21
sādhyā vidradhayaḥ pañca vivarjyaḥ sānnipātikaḥ
āmapakvāvidagdhatvaṃ teṣāṃ śothavadādiśet
58.22
ādhmānaṃ baddhaniḥspandaṃ chardihikkātṛṣānvitam
rujāśvāsasamāyuktaṃ vidradhirnāśayennaram
58.23
āmo vā yadi vā pakvo mahāṃvvā yadi cetaraḥ
sarvo marmotthitaścātra vidradhiḥ kaṣṭa ucyate
58.24
hṛnnābhivastijaḥ pakvo varjyo yaśca tridoṣajaḥ
muṣṭipramāṇo raktastu vidradhistu tataḥ paraḥ
58.25
gulmastiṣṭhati doṣeṣu vidradhirmāṃsaśoṇite
vidradhiḥ pacyate tasmāt gulmaścāpi na pacyate
58.26
pavanena stanaśirāḥ vikṛtāḥ prāpya yoṣitām
sūtānāṃ garbhiṇīnāñca sambhave cchvayathurghanaḥ
58.27
stane sadugdhe vā bāhyo vidradherlakṣaṇānvitaḥ
nāḍīnāṃ sūkṣmavaktratvāt kanyānāṃ na tu jāyate
58.28
jalaukāpātanaṃ śastaṃ sarvasminneva vidradhau
mṛdurvireko laghvannaṃ svedaṃ pittottaraṃ vinā
58.29
apakke vidradhau yuñjyādvraṇaśothavadauṣadham
vātaghnamūlakalkaistu vasātailaghṛtaplutaiḥ
58.30
sukhoṣṇo bahuśo lepaḥ prayojyo vātavidradhau
svedopanāhaḥ kartavyaḥ śigrumūlasamanvitaḥ
58.31
yavāgodhūmamudgaiśca sarpiḥ piṣṭaiḥ pralepayet
vilīyate kṣaṇenaiva sa vidagdhastu vidradhiḥ
58.32
punarnavādāruvilva daśamūlabhavāmbhasā
guggulveraṇḍataila vā pivenmārutavidradhau
58.33
daśamūlīcchinnaruhā pathyādārupunarnavāḥ
jvaravidradhiśopheṣu śigruviśvayutā hitāḥ
58.34
paittika sārivā lājā madhukaiḥ śarkaroyutaiḥ
pradihyāt kṣārapiṣṭairvā payasyośīracandanaiḥ
58.35
trivṛddharītakīnāñca cūrṇaṃ madhuyutaṃ pibet
pibedvā triphalākvātha trivṛtkalkākṣasaṃyutam
58.36
pañcavalkalakalkena ghṛtamiśreṇa lepanam
sarpiṣā śatadhautena navanītena vā gavām
58.37
iṣṭakāsikatāloha gośakṛttuṣapāṃśubhiḥ
mūtrairuṣṇaiśca satataṃ svedayet śleṣmavidradhim
58.38
daśamūlīkaṣāyeṇa sasnehena rasena vā
śothaṃ vraṇaṃ vā koṣṇena samūlaṃ pariṣecayet
58.39
triphalāśigruvaruṇaṃ daśamūlāmbhasā pibet
gugguluṃ mūtrayuktaṃ vā vidradhau kaphasambhave
58.40
śirā yathoktā bidhyecca kaphaje vidradhau bhiṣak
raktapittānilottheṣu kecidvāhyā bhavanti hi
58.41
pittavidradhivatsarvvā kriyāniravaśeṣataḥ
vidradhyoḥ kuśalaḥ kuryāī draktāṅgantu nimittayoḥ
58.42
pibedābhyantare pathyāṃ sa ca śobhāñjanādrasam
nārācamathavā sarpistailaṃ vādyāddūbūkajam
58.43
kṛṣṇājājīviśālā ca hyapāmārgaphalaṃ tathā
pīta hyetannihantyāśu vidradhiṃ koṣṭhasambhavam
58.44
śigrumūlaṃ jale dhautaṃ darapiṣṭaṃ pragālayet
tadrasaṃ madhunā pītvā hantantarvidradhiṃ naraḥ
58.45
śvetavarṣobhuvo mūlaṃ mūlaṃ varuṇakasya ca
jalena kathitaṃ pīta mapakva vidradhiṃ jayet
58.46
śobhāñjanakaniryūho hiṅgusaindhavasaṃyutaḥ
acirādvidradhiṃ hanti prātaḥ prātaḥniṣevitaḥ
58.47
śamayati pāṭhāmūlaṃ kṣaudrayutaṃ taṇḍulāmbunā pītam
antarbhūtaṃ vidradhimudgatamāśveva manujasya
58.48
kāśīsasaindhavaśilājatu hiṅgucūrṇamiśrīkṛto varuṇavalkalajaḥ kaṣāyaḥ
abhyantarotthitamapakvamatipramāṇaṃ
nṛṇāmayaṃ jayati vidradhimugravīryyam
58.49
dantīcitrakagodanta ciravilvāśmamārakān
āntare vitaredvidvāna'pakve śothavidradhau
58.50
varuṇādigaṇakvātha mapakve'bhyantarotthite
uṣakādipratīvāpaṃ pibetsaṃśamanāya vai
58.51
apakve tvetaduddiṣṭaṃ pakve tu vraṇavat kriyā
58.52
srute'pyūrddhamadhaścāpi maireyāmlasurāsavaiḥ
peyo varuṇādistu madhuśigruraso'thavā
58.53
madhuśigrustu mūlena yavāgūṃ sādhusādhitām
yavakolakulatthānāṃ rasairbhuñjīta mānavaḥ
58.54
bhūnimbārddhapalaṃ niśāpalayutaṃ dāvvryā pale dve tathāḥ
mūrvvārddhena punarnnavāṃ kurusamāṃ dārvvyāḥ samaḥ pragrahaḥ
vāsādarddhayutaṃ palantu kaṭukā yojyā tadarddhena vai
aśvāhvaṃ niśayā samānamamṛtā karṣāṃstu pañcaiva tu
58.55
sarvaṃ vatsaka samakarṣasahita suślakṣṇacūrṇīkṛtam
vāsāyāḥ svarasena bhāvitamida trīn pañca vai vāsarān
58.56
bhūyastadguḍavāriṇā pratidinaṃ pītaṃ purasthe ravau
puṃsāṃ vidradhināśanañca kathita tathyaṃ svaya brahmaṇā
58.57
siddha varuṇādigaṇe vidhinā tatkvāthakalpitaṃ sarpiḥ
śuddhatanostatpītaṃ bhiṣajā sadyo'gnija prathitam
58.58
śirasāṃ śūlamaśeṣa vidradhimantaḥsthamugramapaharati
pañcavidha gulmagada śamayati vāri bahubhuktānnam
58.56-2
naktamālasya patrāṇi varuṇādiphalāni ca
sumanāyāśca patrāṇi paṭolāriṣṭayostathā
58.60
dve haridre madhūcchiṣṭaṃ madhukaṃ tikkarohiṇī
priyaṅkukuśamūlañca niculasya tvageva ca
58.61
eteṣā kārṣikairbhāgai ghṛtaprasthaṃ vipācayet
duṣṭavraṇapraśamanaṃ tathā nār̤īviśodhanam
58.62
sadyaḥ klinna vraṇānāñca karañjādyamidaṃ śubham
58.63
tiktakaṭphalakaṃ sarpi rmahātiktamathāpi vā
dhānvantara vā naimbaṃ vā vidradhau yojayetsadā
58.64
priyaṅgudhātakīlodhraṃ kaṭphalaṃ dviniśānvitam
etattailaṃ vipaktavyaṃ vidradhau vraṇaropaṇam
58.65
iti priyaṅgvādya tailam
dvipañcamūlītriphalā kulatthaviṅgacchanaiḥ mūlakaśigruyuktaiḥ
tailaṃ tilairaṇḍajametadebhiḥ siddhaṃ hitaṃ vidradhigulmaśūle
Linked texts (14)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Hārītasaṃhitā — Hārīta, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Hastyāyurveda — Pālakāpya, Sanskrit
- Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit