Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 58

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 58

Language
Sanskrit

58.1

atha vidradhinidānamāha
tvagraktamāṃsamedāṃsi pradūṣyāsthisamāśritāḥ
doṣāḥ śothaṃ śanairghoraṃ janayantyucchritā bhṛśam

58.2

mahāmūla rujāvantaṃ vṛttaṃ vāpyathavā''yatam
sa vidradhiriti khyāto vijñeyaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ

58.3

pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca kṣatenāpyasṛjā tathā
ṣaṇṇāmapi hi teṣāṃ tu lakṣaṇaṃ sampracakṣate

58.4

kṛṣṇo'ruṇo vā viṣamo bhṛśamatyarthavedanaḥ
cirotthānaprapākaśca vidradhirvātasambhavaḥ

58.5

pakkoḍumbarasaṅkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān
kṣiprotthānaprapākaśca vidradhiḥ pittasambhavaḥ

58.6

śarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ snigdho'lpavedanaḥ
cirotthānaprapākaśca vidradhiḥkaphasambhavaḥ

58.7

tanupītasitāścaiṣā sāsrāvāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ

58.8

nānāvarṇarujāsrāvo ghaṭālī viṣamo mahān
viṣamaṃ pacyate vāpi vidradhiḥ sānnipātikaḥ

58.9

taistairbhāvairabhihate kṣate vā pathyakāriṇaḥ
kṣatoṣmāvāyuvisṛtaḥ saraktaṃ pittamīrayet

58.10

jvarastṛṣṇā ca dāhaśca jāyate tasya dehinaḥ
āganturvidradhirjñeyaḥ pittavidradhilakṣaṇaḥ

58.11

kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāva stīvradāharujākaraḥ
pittavidradhiliṅgastu raktavidradhirucyate

58.12

uktā vidradhayo hyete teṣvasādhyastridoṣajaḥ
ābhyantarānataścorddhaṃ vidradhīn paricakṣmahe

58.13

pṛthak saṃbhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam
valmīkavatsamunnaddha mantaḥ kurvanti vidradhim

58.14

gude vasti mukhe nābhyāṃ kukṣau vaṅkṣaṇayostathā
vṛkkayoḥ plīhni yakṛttika hṛdaye klomni cāpyatha

58.15

teṣāmuktāni liṅgāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ
adhiṣṭhānaviśeṣeṇa lakṣaṇāni nibodha me

58.16

gude vātanirodhastu vastau kṛcchrālpamūtratā
nābhyāṃ hikkā tathāṭopaḥ kukṣau mārutavedanā

58.17

kaṭopṛṣṭhagrahastīvro laṅghanotthe tu vidradhau
vṛkkayoḥ pārśvasaṅkocaḥ plīhnucchvāsāvarodhanam

58.18

sarvāṅgagrahastīvro hṛdi kāsaśca jāyate
śvāso yakṛti hikkā ca pipāsā klomaje'dhikā

58.19

nābhiruparijā pakvā yāntyūrddhamitaretvadhaḥ
adhaḥsruteṣu jīvettu sruteṣūrddhaṃ na jīvati

58.20

hṛnnābhivastivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ
jīvet kadācit puruṣo netareṣu kathañcana

58.21

sādhyā vidradhayaḥ pañca vivarjyaḥ sānnipātikaḥ
āmapakvāvidagdhatvaṃ teṣāṃ śothavadādiśet

58.22

ādhmānaṃ baddhaniḥspandaṃ chardihikkātṛṣānvitam
rujāśvāsasamāyuktaṃ vidradhirnāśayennaram

58.23

āmo vā yadi vā pakvo mahāṃvvā yadi cetaraḥ
sarvo marmotthitaścātra vidradhiḥ kaṣṭa ucyate

58.24

hṛnnābhivastijaḥ pakvo varjyo yaśca tridoṣajaḥ
muṣṭipramāṇo raktastu vidradhistu tataḥ paraḥ

58.25

gulmastiṣṭhati doṣeṣu vidradhirmāṃsaśoṇite
vidradhiḥ pacyate tasmāt gulmaścāpi na pacyate

58.26

pavanena stanaśirāḥ vikṛtāḥ prāpya yoṣitām
sūtānāṃ garbhiṇīnāñca sambhave cchvayathurghanaḥ

58.27

stane sadugdhe vā bāhyo vidradherlakṣaṇānvitaḥ
nāḍīnāṃ sūkṣmavaktratvāt kanyānāṃ na tu jāyate

58.28

jalaukāpātanaṃ śastaṃ sarvasminneva vidradhau
mṛdurvireko laghvannaṃ svedaṃ pittottaraṃ vinā

58.29

apakke vidradhau yuñjyādvraṇaśothavadauṣadham
vātaghnamūlakalkaistu vasātailaghṛtaplutaiḥ

58.30

sukhoṣṇo bahuśo lepaḥ prayojyo vātavidradhau
svedopanāhaḥ kartavyaḥ śigrumūlasamanvitaḥ

58.31

yavāgodhūmamudgaiśca sarpiḥ piṣṭaiḥ pralepayet
vilīyate kṣaṇenaiva sa vidagdhastu vidradhiḥ

58.32

punarnavādāruvilva daśamūlabhavāmbhasā
guggulveraṇḍataila vā pivenmārutavidradhau

58.33

daśamūlīcchinnaruhā pathyādārupunarnavāḥ
jvaravidradhiśopheṣu śigruviśvayutā hitāḥ

58.34

paittika sārivā lājā madhukaiḥ śarkaroyutaiḥ
pradihyāt kṣārapiṣṭairvā payasyośīracandanaiḥ

58.35

trivṛddharītakīnāñca cūrṇaṃ madhuyutaṃ pibet
pibedvā triphalākvātha trivṛtkalkākṣasaṃyutam

58.36

pañcavalkalakalkena ghṛtamiśreṇa lepanam
sarpiṣā śatadhautena navanītena vā gavām

58.37

iṣṭakāsikatāloha gośakṛttuṣapāṃśubhiḥ
mūtrairuṣṇaiśca satataṃ svedayet śleṣmavidradhim

58.38

daśamūlīkaṣāyeṇa sasnehena rasena vā
śothaṃ vraṇaṃ vā koṣṇena samūlaṃ pariṣecayet

58.39

triphalāśigruvaruṇaṃ daśamūlāmbhasā pibet
gugguluṃ mūtrayuktaṃ vā vidradhau kaphasambhave

58.40

śirā yathoktā bidhyecca kaphaje vidradhau bhiṣak
raktapittānilottheṣu kecidvāhyā bhavanti hi

58.41

pittavidradhivatsarvvā kriyāniravaśeṣataḥ
vidradhyoḥ kuśalaḥ kuryāī draktāṅgantu nimittayoḥ

58.42

pibedābhyantare pathyāṃ sa ca śobhāñjanādrasam
nārācamathavā sarpistailaṃ vādyāddūbūkajam

58.43

kṛṣṇājājīviśālā ca hyapāmārgaphalaṃ tathā
pīta hyetannihantyāśu vidradhiṃ koṣṭhasambhavam

58.44

śigrumūlaṃ jale dhautaṃ darapiṣṭaṃ pragālayet
tadrasaṃ madhunā pītvā hantantarvidradhiṃ naraḥ

58.45

śvetavarṣobhuvo mūlaṃ mūlaṃ varuṇakasya ca
jalena kathitaṃ pīta mapakva vidradhiṃ jayet

58.46

śobhāñjanakaniryūho hiṅgusaindhavasaṃyutaḥ
acirādvidradhiṃ hanti prātaḥ prātaḥniṣevitaḥ

58.47

śamayati pāṭhāmūlaṃ kṣaudrayutaṃ taṇḍulāmbunā pītam
antarbhūtaṃ vidradhimudgatamāśveva manujasya

58.48

kāśīsasaindhavaśilājatu hiṅgucūrṇamiśrīkṛto varuṇavalkalajaḥ kaṣāyaḥ
abhyantarotthitamapakvamatipramāṇaṃ
nṛṇāmayaṃ jayati vidradhimugravīryyam

58.49

dantīcitrakagodanta ciravilvāśmamārakān
āntare vitaredvidvāna'pakve śothavidradhau

58.50

varuṇādigaṇakvātha mapakve'bhyantarotthite
uṣakādipratīvāpaṃ pibetsaṃśamanāya vai

58.51

apakve tvetaduddiṣṭaṃ pakve tu vraṇavat kriyā

58.52

srute'pyūrddhamadhaścāpi maireyāmlasurāsavaiḥ
peyo varuṇādistu madhuśigruraso'thavā

58.53

madhuśigrustu mūlena yavāgūṃ sādhusādhitām
yavakolakulatthānāṃ rasairbhuñjīta mānavaḥ

58.54

bhūnimbārddhapalaṃ niśāpalayutaṃ dāvvryā pale dve tathāḥ
mūrvvārddhena punarnnavāṃ kurusamāṃ dārvvyāḥ samaḥ pragrahaḥ
vāsādarddhayutaṃ palantu kaṭukā yojyā tadarddhena vai
aśvāhvaṃ niśayā samānamamṛtā karṣāṃstu pañcaiva tu

58.55

sarvaṃ vatsaka samakarṣasahita suślakṣṇacūrṇīkṛtam
vāsāyāḥ svarasena bhāvitamida trīn pañca vai vāsarān

58.56

bhūyastadguḍavāriṇā pratidinaṃ pītaṃ purasthe ravau
puṃsāṃ vidradhināśanañca kathita tathyaṃ svaya brahmaṇā

58.57

siddha varuṇādigaṇe vidhinā tatkvāthakalpitaṃ sarpiḥ
śuddhatanostatpītaṃ bhiṣajā sadyo'gnija prathitam

58.58

śirasāṃ śūlamaśeṣa vidradhimantaḥsthamugramapaharati
pañcavidha gulmagada śamayati vāri bahubhuktānnam

58.56-2

naktamālasya patrāṇi varuṇādiphalāni ca
sumanāyāśca patrāṇi paṭolāriṣṭayostathā

58.60

dve haridre madhūcchiṣṭaṃ madhukaṃ tikkarohiṇī
priyaṅkukuśamūlañca niculasya tvageva ca

58.61

eteṣā kārṣikairbhāgai ghṛtaprasthaṃ vipācayet
duṣṭavraṇapraśamanaṃ tathā nār̤īviśodhanam

58.62

sadyaḥ klinna vraṇānāñca karañjādyamidaṃ śubham

58.63

tiktakaṭphalakaṃ sarpi rmahātiktamathāpi vā
dhānvantara vā naimbaṃ vā vidradhau yojayetsadā

58.64

priyaṅgudhātakīlodhraṃ kaṭphalaṃ dviniśānvitam
etattailaṃ vipaktavyaṃ vidradhau vraṇaropaṇam

58.65

iti priyaṅgvādya tailam
dvipañcamūlītriphalā kulatthaviṅgacchanaiḥ mūlakaśigruyuktaiḥ
tailaṃ tilairaṇḍajametadebhiḥ siddhaṃ hitaṃ vidradhigulmaśūle

Linked texts (14)