Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 59

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 59

Language
Sanskrit

59.1

iti vaṅgasena saṅkalita vidradhinidānacikitsādhikāra samāpta
atha vraṇaśothanidānamāha
ekadeśotthite śothe vraṇānāṃ pūrvarakṣaṇam
ṣaḍvidhaḥ syāt pṛthak sarvairaktāgantusamudbhavaḥ

59.2

śothāḥ ṣaḍete vijñeyāḥ prāguktaiḥ śothalakṣaṇaiḥ
viśeṣaḥ kathyate teṣāṃ pakvāpakvādiniścaye

59.3

viṣamaṃ pacyate vātāt pittotthaścāciraṃ ciram
kaphajaḥ pittavacchotho raktāgantusamudbhavaḥ

59.4

mandoṣmatālpaśothatvaṃ kāṭhinyaṃ tvak savarṇatā
mandavedanatā caiva śothānāmāmalakṣaṇam

59.5

dahyate dahanenaiva kṣāreṇaiva prapacyate
pipīlikāgaṇenaiva daśyate chidyate tathā

59.6

bhidyate caiva śastreṇa daṇḍenaiva ca tāḍyate
pīḍyate pāṇinevāntaḥsūcībhiriva tudyate

59.7

soṣacoṣau vivarṇaḥ syādaṅgulyevāvaghaṭṭyate
āsane śayane sthāne śāntiṃ vṛścikaviddhavat

59.8

na gacchedāyataḥ śotho bhavedādhmānavastivat
jvarastṛṇārucistvaṃ tat pacyamānasya lakṣaṇam

59.6-2

vedanopaśamaḥ śotho lohito'lpo na connataḥ
prādurbhāvo valīnāñca todaḥ kaṇḍūrmuhurmuhuḥ

59.10

upadravāṇāṃ praśamo nimnatā sphuṭanaṃ tvacaḥ
vastāvivāmbusañcāraḥ śothe'ṅgulinipīḍite

59.11

pūyasya pīḍayatyekamantamante ca pīḍite
bhaktākāṅkṣā bhaveccaiva śothānāṃ pakva lakṣaṇam

59.12

kaphajeṣu tu śotheṣu gambhīra pākamelyasṛk
pakva liṅgañca tat spaṣṭa yanna syātkrāntaśophatā

59.13

tvak sāvācca rujo'lpatvaṃ yanna sparśatvamaśmavat
raktapākamiti brūyāt tat prājño muktasaṃśayaḥ

59.14

ṛte'nilādrugna vinā ca pittaṃ pākaḥ kaphāccāpi vinā na pūyaḥ
tasmāddhi sarve paripākakāle pacanti śothāṃstribhireva doṣaiḥ

59.15

kālāntareṇābhyudita tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasadya
pacatyataḥ śoṇitameṣapāko mataḥ pareṣā viduṣāṃ dvitīyaḥ

59.16

kakṣaṃ samāsādya yathaiva vahnirvāteritaḥ sandahati prasadya
tathaiva pūyo hyaviniḥsṛto hi māsa śirāḥ snāyu ca khādatīha

59.17

āmaṃ vidahyamāna hi samyak pakvañca yo bhiṣak
jānīyātsa bhavedvaidyaḥ śeṣāstaskaravṛttayaḥ

59.18

atha vraṇaroganidānamāha
dvidhā vraṇaḥ sa vijñeyaḥ śarīrā gantubhedataḥ
doṣairādyastayoranya śastrādikṣatasambhavaḥ

59.19

stabdhaḥ kaṭhinasaṃsparśī mandasrāvo mahārujaḥ
tudyate sphurati śyāvo vraṇo mārutasambhavaḥ

59.20

tṛṣṇāmohajvarakleda dāhapākāvadāraṇaiḥ
vraṇa pittakṛta vidyādgandhaiḥ srāvaiśca pūtikaiḥ

59.21

bahupiccho gurusnigdhaḥ stimito mandavedanaḥ
pāṇḍuvarṇo'lpasakleda ścirapākī kaphavraṇaḥ

59.22

rakto raktasrutīraktāhillijaḥ syāttadanvayaiḥ

59.23

tvaṅmāṃsaja' sukhe deśe taruṇāsyānupadravaḥ
dhīmato'bhinavaḥ kāle sukhe sādhyaḥ sukhaṃ vraṇaḥ

59.24

guṇairanyatamairhīna stataḥ kṛcchro vraṇa' smṛtaḥ
sarvairvihīno vijñeya stvasādhyo nirupakramaḥ

59.25

pūtipūyātiduṣṭāsṛk snāvyutsaṅgī cirasthitiḥ
duṣṭavraṇo'tigandhāvyaḥ śuddhaliṅgaviparyyayaḥ

59.26

jihvātalābho'timṛduḥ ślakṣṇaḥ snigdho'lpavedanaḥ
suvyavastho nirāsrāvaḥ śuddho vraṇa iti smṛtaḥ

59.27

vraṇaḥ śuṣyati gandhena mṛdutvañcopagacchati
rohatyapariniḥsaṅgastasmādbandhaḥ praśasyate

59.28

kapotavarṇapratimā yasyānataḥ kledavarjitāḥ
sthirāśca piṭhikāvantoṃ rohatīti tamādiśet

59.29

doṣaprakopādrāyāmā dabhighātādajīrṇataḥ
harṣāt krodhādbhayāccaiva vraṇo rūr̤ho'pi dīryyate

59.30

kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānā śoṣiṇā madhumehinām
vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ cāpi vraṇe vraṇāḥ

59.31

vasāṃ medo'tha majjānaṃ mastuluṅgañca yaḥ sravet
āgantujo vraṇaḥ sidhyennasidhyeddoṣasambhavaḥ

59.32

madyāgurvājya sumanaḥ padmacandanacampakaiḥ
sugandhā divyagandhāśca mumūrṣūṇā vraṇāḥ smṛtāḥ

59.33

ye ca marmasu sambhūtā bhavantyatyarthavedanāḥ
dahyante cāntaratyarthaṃ bahiḥ śītāśca ye vraṇāḥ

59.34

dahyante bahiratyarthaṃ bhavantyantaśca śītalāḥ
prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ

59.35

pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāñca marmasu
kriyābhiḥ samyagārabdhā na sidhyanti ca ye vraṇāḥ

59.36

varjayedapi tān vaidyaḥ saṃrakṣannātmano yaśaḥ
ādau vimlāpanaṃ kuryyādvitīyamavasecanam
tṛtīyamupanāhantu caturthaṃ pāṭanakriyām

59.37

pañcamaṃ śodhanaṃ kuryyāt ṣaṣṭha ropaṇamiṣyate
ete kramā vraṇasyoktāḥ saptamaṃ ca kṣatāpaham

59.38

mātuluṅgāgnimanthau ca suradāru mahauṣadham
ahiṃsā caiva rāsnā ca pralepo vātaśothanut

59.39

kalkaḥ kāñjikasampiṣṭaḥ snigdhaḥ śākhoṭakatvacaḥ
suparṇa iva nāgānā vātaśothavināśanaḥ

59.40

śirīṣonmattavījāni histrākālā sudarśanaḥ
taṇḍulīyaka mūlañca pralepaḥ śothanāśanaḥ

59.41

dūrvā ca nalamūlañca madhukaṃ candanaṃ tathā
śītalāśca gaṇāḥ sarve pralepaḥ pittaśothahā

59.42

nyagrodhodumbarāśvattha plakṣavetasaśailubhiḥ
candanadvayamañjiṣṭhā yaṣṭīśūraṇagairikaiḥ

59.43

śatadhautaghṛtonmiśrai rlepo raktaprasādanaḥ
dāhapākarujāsrāva śothanirvāpaṇaḥ paraḥ

59.44

vidhirviṣaghno viṣaje pittaghno vihito vidhiḥ

59.45

ajagandhā'jaśṛṅgīca kālā saralameva ca
ekāṃṣṭhikāśvagandhā ca pralepaḥ śleṣmaśothahā

59.46

punarnavādāruśigru daśamūlamahauṣadhaiḥ
kaphavātakṛte śothe lepaḥ koṣṇo vidhīyate

59.47

piṇḍītakātrayaṃ lodhraṃ pūrvvajaiśca prakīrttitāḥ
vargāstrayaḥ pralepena śothe sarvvakṛte hitaḥ

59.48

snigdhāmlalavaṇairvāte snigdhaḥ śītaḥ payonvitaḥ
pitte koṣṇaḥ kaphe kṣāra mūtrāvyastat praśāntaye

59.46-2

na rātrau lepana kuryyādṛttañca patitaṃ tathā
na ca paryuṣitaṃ caiva śuṣyamāṇa na dhārayet

59.50

na praśāsyati yaḥ śothaḥ pralepādividhānataḥ
dravyāṇi pācanīyāni dadyāttatropanāhane

59.51

śothayo rūpanāhantu kuryyādāvidigdhayoḥ
praśāmyatya vidagdhastu vidagdhaḥ pākameti ca

59.52

kaṭutailānvitairlepāt sarpanirmokabhasmabhiḥ
cayaḥ śāmyati gaṇḍasya prakopaḥ sphuṭati dhruvam

59.53

daṇḍotpalakamūlena piṭikā sampralepitā
taṇḍulodakapiṣṭena nāśamāyātyasaṃśayam

59.54

satilā sātasī vījā dadhyamlā saktupiṇḍikā
sakiṇvakuṣṭhalavaṇā śastā syādupanāhane

59.55

śaṇamūlakaśigrūṇāṃ phalāni tilasarṣapāḥ
saktavaḥ kiṇvamatasī pradehaḥ pācanaḥ smṛtaḥ

59.56

saṃpūraṇaiḥ snehapānaiḥ sandigdhaiścopanāhanaiḥ
pradehapariṣekaiśca vātavraṇamupācaret

59.57

śītalairmadhurasnigdhaiḥ pradehapariṣecanaiḥ
annapānāśanaiḥ sarvaiḥ pittavraṇamupācaret

59.58

rūkṣaiḥ kaṭubhiruṣṇaiśca pradehapariṣecanaiḥ
kaphavraṇaṃ praśamayettathā laṅghanapācanaiḥ

59.58-2

rujāvatā dāruṇānāṃ kaṭhinānāṃ tathaiva ca
śothānāṃ svedanaṃ kāryyaṃ ye cāpyevagvidhā vraṇāḥ

59.60

vedanopaśamādvāpi tathā pākabhayādapi
sucirotpatite śothe kāryyaṃ śoṇitamokṣaṇam

59.61

saśothe kaṭhine śyāme sarakte vedanāvati
saṃrabdhe viṣame vāpi vraṇe visrāvaṇa hitam

59.62

vātapittapraduṣṭeṣu dīrghakālānubandhiṣu
virecanaṃ praśaśanti vraṇeṣu vraṇakovidaiḥ

59.63

antaḥ pūyiṣṭha vaktreṣu sadaivotsaṅgavatsvapi
gatimatsu ca rogeṣu bhedanaṃ prāptamucyate

59.64

bālavṛddhāsahakṣīṇa bhīrūṇā yoṣitāmapi
marmopari ca jāteṣu pakvadoṣeṣu dāraṇam

59.65

cirabilvāgniko dantī citrako hyayamārakaḥ
kapotakākagṛdhrāṇā purīṣāṇi ca dāraṇam

59.66

atyarthakaṭhinā yānti śothāḥ pācanabhedanam
dravyāṇāṃ picchilānāṃ tvaṅgalena paripīḍitāḥ

59.67

yavagodhūmamāṣāṇā cūrṇāni ca samāsataḥ
śuṣyamāṇamupeceta pradehaṃ pīr̤anaṃ prati
na cāpi sukhamālampyetatathā doṣaḥ prasicyati

59.68

tataḥ prakṣālane kvāthaḥ paṭolanimbapatrajaḥ
aviśuddhe viśuddhe tu nyagrodhāditvagudbhavaḥ

59.66-2

pañcamūlīdbhava vāte nyagrodhādiśca paittike
āragvadhādiko yojyaḥ kaphaje sarvakarmasu

59.70

triphalā khadiro dārvī nyagrodhādi balākuśāḥ
nimbakolakapatrāṇi kaṣāyāḥ śodhane hitāḥ

59.71

gṛhadhūmaḥ salavaṇaḥ sakikhatilacitrakaḥ
medo duṣṭavraṇānyāśu śoṣayenmadhumiśritaḥ

59.72

tilasaindhavayaṣṭyāhva nimbapatraniśāyugaiḥ
trivṛddhṛtayutaiḥ piṣṭaiḥ pralepo vraṇaśodhanaḥ

59.73

ekaṃ vā śārivāmūlaṃ sarvavraṇaviśodhanam
nimbapatratilaiḥ kalko madhunā kṣataśodhanaḥ
ropaṇaḥ sarpiṣā yukto yavakalko'pyayaṃ vidhiḥ

59.74

vraṇān viśodhayedvartyā sūkṣmāṃśca sannivartmajān
abhayā trivṛtā dantī lāṅgalī madhusaindhavaiḥ

59.75

apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasyānamarohatām
kalpastu ropaṇo deya stilajo madhusaṃyutaḥ

59.76

nimbapatramadhubhyāntu yuktaḥ saṃśoborder: paraḥ
pūrvābhyāṃ sarpiṣā vāpi yuktaḥ saṃropaṇaḥ paraḥ

59.77

nimbapatraghṛtakṣaudra dārvīmadhukasaṃyutā
varttistilānāṃ kalko vā śodhayedropayed vraṇān

59.78

aśvagandhāruhālodhra kaṭphala madhupaṣṭikā
samaṅgādhātakīpuṣpa paramaṃ vraṇaropaṇam

59.79

prapauṇḍarīkaṃ jīvantī gojihvā dhātakī balā
ropaṇa satilaṃ dadyāt pralepa saghṛta vraṇe

59.80

yaṣṭī tilāḥ supiṣṭā vā saghṛtā vraṇaropaṇe
dhātakīcandanabalā samaṅgāmadhukotpalaiḥ
dārvīmedātilairlepaḥ sasarpirvraṇaropaṇaḥ

59.81

nimbapatratilādantī trivṛtsaindhavamākṣikam
duṣṭavraṇapraśamano lepaḥ śodhanakeśarī

59.82

vasukārjunavikrāntā māṃsīlodhraniśāyugaiḥ
tilabarhiśikhāriṣṭairlepo duṣṭavraṇāpahaḥ

59.83

kaṭphaladāḍimarajanī priyaṅguphalatāmrapuṣpaiḥ
dhātrīrasasampiṣṭairduṣṭavraṇaropaṇaḥ kalkaḥ

59.84

sarṣapatailavimiśro ravikarasaṃśodhitastu saptāham
viṣaniścayoḥ samabhāgo duṣṭavraṇanāśanaḥ kathitaḥ

59.85

gambhīre śuṣkamāṃse ca vraṇe cotsādana matam
apāmārgo'śvagandhā ca tālapatrī tathaiva ca
utsādane praśasyante kākolyādiścayo gaṇaḥ

59.86

suṣavīpatradhattūra karṇamoṭakuṭherakāḥ
pṛthagete pralepena gambhīravraṇaropaṇāḥ

59.87

kakubhodumbarāśvattha jambūkaphalalodhrajaiḥ
tvakcūrṇaiśvūrṇitāḥ kṣipraṃ saṃrohanti vraṇā dhruvam

59.88

madāhā vedanāvanto ye vraṇā mārutottarāḥ
teṣā tilāṃnumāścaiva bhṛṣṭān payasi nirvṛtān
tenaiva payasā piṣṭvā dadyādālepanaṃ bhiṣak

59.86-2

dvipañcamūlakalkena kvathitenāmbhasāpi vā
sarpiṣā sahatailena koṣṇena pariṣecayet

59.60-2

yavacūrṇaṃ samadhuka saha tailena sarpiṣā
dadyāvalepanaṃ koṣṇa dāhaśūlopaśāntaye

59.61-2

ucchūnamadhu māṃsānāṃ vraṇānāmavasādanam
jātīpuṣpaṃ manīhlā ca snuhīkālamacitrakaiḥ

59.62-2

māṃsotthitāṃścirotthāṃśca duḥśothakaṭhinān vraṇān
daṇḍoddhatasamāyuktāñchodhayet kṣārakarmaṇā

59.63-2

vātādibhūtān sasrāvāndhūpayedugravedanān
yavājyabhūrjamadana śrauveṣṭakasurāhvayaiḥ

59.64-2

śrīvāsaguggulvaguru sālaniryāsadhūpitāḥ
kaṭhinatvaṃ vraṇā yānti naśyantyāsrāvavedanāḥ

59.65-2

raktapittaviṣāgantugambhīrān soṣmaṇān vraṇān
kṣīraropaṇabhaiṣajya śṛtenājyena ropayet

59.96

nirvāpanaghṛtaṃ kṣaudraṃ tailaṃ madhukacandanam
lepanaṃ śotharugdāha raktaṃ nirvāpayedvraṇāt

59.97

karañjāriṣṭanirguṇḍī raso hanyād vraṇakṛmīn
kalāyavidalīpatnaṃ kośāmrāsthi ca pūraṇāt
surasādi rasaiḥ seko lepana laśunena vā

59.98

nimbapatravacāhiṅgu sarpirlavaṇasarṣapaiḥ
dhūpanaṃ syādvraṇe deya kṛmikaṇḍūrujāpaham

59.99

romākīrṇo vraṇo yastu na samyaguparohati
kṣurakarttarisandaṃśai stasya romāṇi nirharet

59.100

romasthāne yadā roma vraṇaśānte ca no bhavet
tatra vaidyena karttavyo romasañcayano vidhiḥ

59.101

kapotavaṅgālaśunaṃ saśaurṣaṃ sasaindhava citrakamūlamiśram
tadaśvaleṇḍrasya rasena piṣṭa vraṇe pralepo bhavate hi romṇām

59.102

ye kledapākassrutigandhavanto vraṇāścirotthāḥ sarujaḥ saśothāḥ
prayānti te guggulumiśritena pītena śāntiṃ triphalārasena

59.103

paṭolanimbāsanasāradhātrī pathyākṣaniryyūhamaharmukheṣu
naraḥ pivedguggulunā visarpavisphoṭaduṣṭavraṇaśāntimicchan

59.104

manaḥśilā samañjiṣṭhā salākṣā rajanīdvayam
pralepātsaghṛtaḥ kṣaudrastvagviśuddhikaraḥ paraḥ

59.105

pūtigandhivivarṇāṃśca mahāsrāvān mahārujaḥ
vraṇānaśuddhān vijñāya śodhanaiḥ samupācaret

59.106

jīrṇaśālyodana snigdha malpamuṣṇaṃ dravottaram
bhuñjāno jāṅgalairmāṃsaiḥ śīghraṃ vraṇamapohati

59.107

taṇḍulīyakabhīvantī suniṣaṇṇakavāstukaiḥ
kālamūlakavārttāku paṭolaiḥ kāravellakaiḥ

59.108

sadār̤imaiḥ sāmalakai ghṛtabhṛṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ
anyairevaṃ guṇairvāpi mudgādīnāṃ rasena vā

59.109

amlaṃ dadhi ca śākañca māṃsamānūpamodakam
kṣīraṃ gurūṇi cānnāni vraṇe ca parivarjayet

59.110

divānidrāvihīnaśca nirvātagṛhasevakaḥ
vraṇī vaidyavaśe tiṣṭhan śīghraṃ vraṇamapohati

59.111

vraṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt
tau ca ruk ca divāsvāpāt teca mṛtyuśca maithunāt

59.112

yaśchinattyāmamajñānāt yaśca pakvamupekṣate
śvapacāviva mantavyau tāvaniścitakāriṇau

Linked texts (19)