Cikitsasarasangraha (Vangasena) 59
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 59
- Language
- Sanskrit
59.1
iti vaṅgasena saṅkalita vidradhinidānacikitsādhikāra samāpta
atha vraṇaśothanidānamāha
ekadeśotthite śothe vraṇānāṃ pūrvarakṣaṇam
ṣaḍvidhaḥ syāt pṛthak sarvairaktāgantusamudbhavaḥ
59.2
śothāḥ ṣaḍete vijñeyāḥ prāguktaiḥ śothalakṣaṇaiḥ
viśeṣaḥ kathyate teṣāṃ pakvāpakvādiniścaye
59.3
viṣamaṃ pacyate vātāt pittotthaścāciraṃ ciram
kaphajaḥ pittavacchotho raktāgantusamudbhavaḥ
59.4
mandoṣmatālpaśothatvaṃ kāṭhinyaṃ tvak savarṇatā
mandavedanatā caiva śothānāmāmalakṣaṇam
59.5
dahyate dahanenaiva kṣāreṇaiva prapacyate
pipīlikāgaṇenaiva daśyate chidyate tathā
59.6
bhidyate caiva śastreṇa daṇḍenaiva ca tāḍyate
pīḍyate pāṇinevāntaḥsūcībhiriva tudyate
59.7
soṣacoṣau vivarṇaḥ syādaṅgulyevāvaghaṭṭyate
āsane śayane sthāne śāntiṃ vṛścikaviddhavat
59.8
na gacchedāyataḥ śotho bhavedādhmānavastivat
jvarastṛṇārucistvaṃ tat pacyamānasya lakṣaṇam
59.6-2
vedanopaśamaḥ śotho lohito'lpo na connataḥ
prādurbhāvo valīnāñca todaḥ kaṇḍūrmuhurmuhuḥ
59.10
upadravāṇāṃ praśamo nimnatā sphuṭanaṃ tvacaḥ
vastāvivāmbusañcāraḥ śothe'ṅgulinipīḍite
59.11
pūyasya pīḍayatyekamantamante ca pīḍite
bhaktākāṅkṣā bhaveccaiva śothānāṃ pakva lakṣaṇam
59.12
kaphajeṣu tu śotheṣu gambhīra pākamelyasṛk
pakva liṅgañca tat spaṣṭa yanna syātkrāntaśophatā
59.13
tvak sāvācca rujo'lpatvaṃ yanna sparśatvamaśmavat
raktapākamiti brūyāt tat prājño muktasaṃśayaḥ
59.14
ṛte'nilādrugna vinā ca pittaṃ pākaḥ kaphāccāpi vinā na pūyaḥ
tasmāddhi sarve paripākakāle pacanti śothāṃstribhireva doṣaiḥ
59.15
kālāntareṇābhyudita tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasadya
pacatyataḥ śoṇitameṣapāko mataḥ pareṣā viduṣāṃ dvitīyaḥ
59.16
kakṣaṃ samāsādya yathaiva vahnirvāteritaḥ sandahati prasadya
tathaiva pūyo hyaviniḥsṛto hi māsa śirāḥ snāyu ca khādatīha
59.17
āmaṃ vidahyamāna hi samyak pakvañca yo bhiṣak
jānīyātsa bhavedvaidyaḥ śeṣāstaskaravṛttayaḥ
59.18
atha vraṇaroganidānamāha
dvidhā vraṇaḥ sa vijñeyaḥ śarīrā gantubhedataḥ
doṣairādyastayoranya śastrādikṣatasambhavaḥ
59.19
stabdhaḥ kaṭhinasaṃsparśī mandasrāvo mahārujaḥ
tudyate sphurati śyāvo vraṇo mārutasambhavaḥ
59.20
tṛṣṇāmohajvarakleda dāhapākāvadāraṇaiḥ
vraṇa pittakṛta vidyādgandhaiḥ srāvaiśca pūtikaiḥ
59.21
bahupiccho gurusnigdhaḥ stimito mandavedanaḥ
pāṇḍuvarṇo'lpasakleda ścirapākī kaphavraṇaḥ
59.22
rakto raktasrutīraktāhillijaḥ syāttadanvayaiḥ
59.23
tvaṅmāṃsaja' sukhe deśe taruṇāsyānupadravaḥ
dhīmato'bhinavaḥ kāle sukhe sādhyaḥ sukhaṃ vraṇaḥ
59.24
guṇairanyatamairhīna stataḥ kṛcchro vraṇa' smṛtaḥ
sarvairvihīno vijñeya stvasādhyo nirupakramaḥ
59.25
pūtipūyātiduṣṭāsṛk snāvyutsaṅgī cirasthitiḥ
duṣṭavraṇo'tigandhāvyaḥ śuddhaliṅgaviparyyayaḥ
59.26
jihvātalābho'timṛduḥ ślakṣṇaḥ snigdho'lpavedanaḥ
suvyavastho nirāsrāvaḥ śuddho vraṇa iti smṛtaḥ
59.27
vraṇaḥ śuṣyati gandhena mṛdutvañcopagacchati
rohatyapariniḥsaṅgastasmādbandhaḥ praśasyate
59.28
kapotavarṇapratimā yasyānataḥ kledavarjitāḥ
sthirāśca piṭhikāvantoṃ rohatīti tamādiśet
59.29
doṣaprakopādrāyāmā dabhighātādajīrṇataḥ
harṣāt krodhādbhayāccaiva vraṇo rūr̤ho'pi dīryyate
59.30
kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānā śoṣiṇā madhumehinām
vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ cāpi vraṇe vraṇāḥ
59.31
vasāṃ medo'tha majjānaṃ mastuluṅgañca yaḥ sravet
āgantujo vraṇaḥ sidhyennasidhyeddoṣasambhavaḥ
59.32
madyāgurvājya sumanaḥ padmacandanacampakaiḥ
sugandhā divyagandhāśca mumūrṣūṇā vraṇāḥ smṛtāḥ
59.33
ye ca marmasu sambhūtā bhavantyatyarthavedanāḥ
dahyante cāntaratyarthaṃ bahiḥ śītāśca ye vraṇāḥ
59.34
dahyante bahiratyarthaṃ bhavantyantaśca śītalāḥ
prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ
59.35
pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāñca marmasu
kriyābhiḥ samyagārabdhā na sidhyanti ca ye vraṇāḥ
59.36
varjayedapi tān vaidyaḥ saṃrakṣannātmano yaśaḥ
ādau vimlāpanaṃ kuryyādvitīyamavasecanam
tṛtīyamupanāhantu caturthaṃ pāṭanakriyām
59.37
pañcamaṃ śodhanaṃ kuryyāt ṣaṣṭha ropaṇamiṣyate
ete kramā vraṇasyoktāḥ saptamaṃ ca kṣatāpaham
59.38
mātuluṅgāgnimanthau ca suradāru mahauṣadham
ahiṃsā caiva rāsnā ca pralepo vātaśothanut
59.39
kalkaḥ kāñjikasampiṣṭaḥ snigdhaḥ śākhoṭakatvacaḥ
suparṇa iva nāgānā vātaśothavināśanaḥ
59.40
śirīṣonmattavījāni histrākālā sudarśanaḥ
taṇḍulīyaka mūlañca pralepaḥ śothanāśanaḥ
59.41
dūrvā ca nalamūlañca madhukaṃ candanaṃ tathā
śītalāśca gaṇāḥ sarve pralepaḥ pittaśothahā
59.42
nyagrodhodumbarāśvattha plakṣavetasaśailubhiḥ
candanadvayamañjiṣṭhā yaṣṭīśūraṇagairikaiḥ
59.43
śatadhautaghṛtonmiśrai rlepo raktaprasādanaḥ
dāhapākarujāsrāva śothanirvāpaṇaḥ paraḥ
59.44
vidhirviṣaghno viṣaje pittaghno vihito vidhiḥ
59.45
ajagandhā'jaśṛṅgīca kālā saralameva ca
ekāṃṣṭhikāśvagandhā ca pralepaḥ śleṣmaśothahā
59.46
punarnavādāruśigru daśamūlamahauṣadhaiḥ
kaphavātakṛte śothe lepaḥ koṣṇo vidhīyate
59.47
piṇḍītakātrayaṃ lodhraṃ pūrvvajaiśca prakīrttitāḥ
vargāstrayaḥ pralepena śothe sarvvakṛte hitaḥ
59.48
snigdhāmlalavaṇairvāte snigdhaḥ śītaḥ payonvitaḥ
pitte koṣṇaḥ kaphe kṣāra mūtrāvyastat praśāntaye
59.46-2
na rātrau lepana kuryyādṛttañca patitaṃ tathā
na ca paryuṣitaṃ caiva śuṣyamāṇa na dhārayet
59.50
na praśāsyati yaḥ śothaḥ pralepādividhānataḥ
dravyāṇi pācanīyāni dadyāttatropanāhane
59.51
śothayo rūpanāhantu kuryyādāvidigdhayoḥ
praśāmyatya vidagdhastu vidagdhaḥ pākameti ca
59.52
kaṭutailānvitairlepāt sarpanirmokabhasmabhiḥ
cayaḥ śāmyati gaṇḍasya prakopaḥ sphuṭati dhruvam
59.53
daṇḍotpalakamūlena piṭikā sampralepitā
taṇḍulodakapiṣṭena nāśamāyātyasaṃśayam
59.54
satilā sātasī vījā dadhyamlā saktupiṇḍikā
sakiṇvakuṣṭhalavaṇā śastā syādupanāhane
59.55
śaṇamūlakaśigrūṇāṃ phalāni tilasarṣapāḥ
saktavaḥ kiṇvamatasī pradehaḥ pācanaḥ smṛtaḥ
59.56
saṃpūraṇaiḥ snehapānaiḥ sandigdhaiścopanāhanaiḥ
pradehapariṣekaiśca vātavraṇamupācaret
59.57
śītalairmadhurasnigdhaiḥ pradehapariṣecanaiḥ
annapānāśanaiḥ sarvaiḥ pittavraṇamupācaret
59.58
rūkṣaiḥ kaṭubhiruṣṇaiśca pradehapariṣecanaiḥ
kaphavraṇaṃ praśamayettathā laṅghanapācanaiḥ
59.58-2
rujāvatā dāruṇānāṃ kaṭhinānāṃ tathaiva ca
śothānāṃ svedanaṃ kāryyaṃ ye cāpyevagvidhā vraṇāḥ
59.60
vedanopaśamādvāpi tathā pākabhayādapi
sucirotpatite śothe kāryyaṃ śoṇitamokṣaṇam
59.61
saśothe kaṭhine śyāme sarakte vedanāvati
saṃrabdhe viṣame vāpi vraṇe visrāvaṇa hitam
59.62
vātapittapraduṣṭeṣu dīrghakālānubandhiṣu
virecanaṃ praśaśanti vraṇeṣu vraṇakovidaiḥ
59.63
antaḥ pūyiṣṭha vaktreṣu sadaivotsaṅgavatsvapi
gatimatsu ca rogeṣu bhedanaṃ prāptamucyate
59.64
bālavṛddhāsahakṣīṇa bhīrūṇā yoṣitāmapi
marmopari ca jāteṣu pakvadoṣeṣu dāraṇam
59.65
cirabilvāgniko dantī citrako hyayamārakaḥ
kapotakākagṛdhrāṇā purīṣāṇi ca dāraṇam
59.66
atyarthakaṭhinā yānti śothāḥ pācanabhedanam
dravyāṇāṃ picchilānāṃ tvaṅgalena paripīḍitāḥ
59.67
yavagodhūmamāṣāṇā cūrṇāni ca samāsataḥ
śuṣyamāṇamupeceta pradehaṃ pīr̤anaṃ prati
na cāpi sukhamālampyetatathā doṣaḥ prasicyati
59.68
tataḥ prakṣālane kvāthaḥ paṭolanimbapatrajaḥ
aviśuddhe viśuddhe tu nyagrodhāditvagudbhavaḥ
59.66-2
pañcamūlīdbhava vāte nyagrodhādiśca paittike
āragvadhādiko yojyaḥ kaphaje sarvakarmasu
59.70
triphalā khadiro dārvī nyagrodhādi balākuśāḥ
nimbakolakapatrāṇi kaṣāyāḥ śodhane hitāḥ
59.71
gṛhadhūmaḥ salavaṇaḥ sakikhatilacitrakaḥ
medo duṣṭavraṇānyāśu śoṣayenmadhumiśritaḥ
59.72
tilasaindhavayaṣṭyāhva nimbapatraniśāyugaiḥ
trivṛddhṛtayutaiḥ piṣṭaiḥ pralepo vraṇaśodhanaḥ
59.73
ekaṃ vā śārivāmūlaṃ sarvavraṇaviśodhanam
nimbapatratilaiḥ kalko madhunā kṣataśodhanaḥ
ropaṇaḥ sarpiṣā yukto yavakalko'pyayaṃ vidhiḥ
59.74
vraṇān viśodhayedvartyā sūkṣmāṃśca sannivartmajān
abhayā trivṛtā dantī lāṅgalī madhusaindhavaiḥ
59.75
apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasyānamarohatām
kalpastu ropaṇo deya stilajo madhusaṃyutaḥ
59.76
nimbapatramadhubhyāntu yuktaḥ saṃśoborder: paraḥ
pūrvābhyāṃ sarpiṣā vāpi yuktaḥ saṃropaṇaḥ paraḥ
59.77
nimbapatraghṛtakṣaudra dārvīmadhukasaṃyutā
varttistilānāṃ kalko vā śodhayedropayed vraṇān
59.78
aśvagandhāruhālodhra kaṭphala madhupaṣṭikā
samaṅgādhātakīpuṣpa paramaṃ vraṇaropaṇam
59.79
prapauṇḍarīkaṃ jīvantī gojihvā dhātakī balā
ropaṇa satilaṃ dadyāt pralepa saghṛta vraṇe
59.80
yaṣṭī tilāḥ supiṣṭā vā saghṛtā vraṇaropaṇe
dhātakīcandanabalā samaṅgāmadhukotpalaiḥ
dārvīmedātilairlepaḥ sasarpirvraṇaropaṇaḥ
59.81
nimbapatratilādantī trivṛtsaindhavamākṣikam
duṣṭavraṇapraśamano lepaḥ śodhanakeśarī
59.82
vasukārjunavikrāntā māṃsīlodhraniśāyugaiḥ
tilabarhiśikhāriṣṭairlepo duṣṭavraṇāpahaḥ
59.83
kaṭphaladāḍimarajanī priyaṅguphalatāmrapuṣpaiḥ
dhātrīrasasampiṣṭairduṣṭavraṇaropaṇaḥ kalkaḥ
59.84
sarṣapatailavimiśro ravikarasaṃśodhitastu saptāham
viṣaniścayoḥ samabhāgo duṣṭavraṇanāśanaḥ kathitaḥ
59.85
gambhīre śuṣkamāṃse ca vraṇe cotsādana matam
apāmārgo'śvagandhā ca tālapatrī tathaiva ca
utsādane praśasyante kākolyādiścayo gaṇaḥ
59.86
suṣavīpatradhattūra karṇamoṭakuṭherakāḥ
pṛthagete pralepena gambhīravraṇaropaṇāḥ
59.87
kakubhodumbarāśvattha jambūkaphalalodhrajaiḥ
tvakcūrṇaiśvūrṇitāḥ kṣipraṃ saṃrohanti vraṇā dhruvam
59.88
madāhā vedanāvanto ye vraṇā mārutottarāḥ
teṣā tilāṃnumāścaiva bhṛṣṭān payasi nirvṛtān
tenaiva payasā piṣṭvā dadyādālepanaṃ bhiṣak
59.86-2
dvipañcamūlakalkena kvathitenāmbhasāpi vā
sarpiṣā sahatailena koṣṇena pariṣecayet
59.60-2
yavacūrṇaṃ samadhuka saha tailena sarpiṣā
dadyāvalepanaṃ koṣṇa dāhaśūlopaśāntaye
59.61-2
ucchūnamadhu māṃsānāṃ vraṇānāmavasādanam
jātīpuṣpaṃ manīhlā ca snuhīkālamacitrakaiḥ
59.62-2
māṃsotthitāṃścirotthāṃśca duḥśothakaṭhinān vraṇān
daṇḍoddhatasamāyuktāñchodhayet kṣārakarmaṇā
59.63-2
vātādibhūtān sasrāvāndhūpayedugravedanān
yavājyabhūrjamadana śrauveṣṭakasurāhvayaiḥ
59.64-2
śrīvāsaguggulvaguru sālaniryāsadhūpitāḥ
kaṭhinatvaṃ vraṇā yānti naśyantyāsrāvavedanāḥ
59.65-2
raktapittaviṣāgantugambhīrān soṣmaṇān vraṇān
kṣīraropaṇabhaiṣajya śṛtenājyena ropayet
59.96
nirvāpanaghṛtaṃ kṣaudraṃ tailaṃ madhukacandanam
lepanaṃ śotharugdāha raktaṃ nirvāpayedvraṇāt
59.97
karañjāriṣṭanirguṇḍī raso hanyād vraṇakṛmīn
kalāyavidalīpatnaṃ kośāmrāsthi ca pūraṇāt
surasādi rasaiḥ seko lepana laśunena vā
59.98
nimbapatravacāhiṅgu sarpirlavaṇasarṣapaiḥ
dhūpanaṃ syādvraṇe deya kṛmikaṇḍūrujāpaham
59.99
romākīrṇo vraṇo yastu na samyaguparohati
kṣurakarttarisandaṃśai stasya romāṇi nirharet
59.100
romasthāne yadā roma vraṇaśānte ca no bhavet
tatra vaidyena karttavyo romasañcayano vidhiḥ
59.101
kapotavaṅgālaśunaṃ saśaurṣaṃ sasaindhava citrakamūlamiśram
tadaśvaleṇḍrasya rasena piṣṭa vraṇe pralepo bhavate hi romṇām
59.102
ye kledapākassrutigandhavanto vraṇāścirotthāḥ sarujaḥ saśothāḥ
prayānti te guggulumiśritena pītena śāntiṃ triphalārasena
59.103
paṭolanimbāsanasāradhātrī pathyākṣaniryyūhamaharmukheṣu
naraḥ pivedguggulunā visarpavisphoṭaduṣṭavraṇaśāntimicchan
59.104
manaḥśilā samañjiṣṭhā salākṣā rajanīdvayam
pralepātsaghṛtaḥ kṣaudrastvagviśuddhikaraḥ paraḥ
59.105
pūtigandhivivarṇāṃśca mahāsrāvān mahārujaḥ
vraṇānaśuddhān vijñāya śodhanaiḥ samupācaret
59.106
jīrṇaśālyodana snigdha malpamuṣṇaṃ dravottaram
bhuñjāno jāṅgalairmāṃsaiḥ śīghraṃ vraṇamapohati
59.107
taṇḍulīyakabhīvantī suniṣaṇṇakavāstukaiḥ
kālamūlakavārttāku paṭolaiḥ kāravellakaiḥ
59.108
sadār̤imaiḥ sāmalakai ghṛtabhṛṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ
anyairevaṃ guṇairvāpi mudgādīnāṃ rasena vā
59.109
amlaṃ dadhi ca śākañca māṃsamānūpamodakam
kṣīraṃ gurūṇi cānnāni vraṇe ca parivarjayet
59.110
divānidrāvihīnaśca nirvātagṛhasevakaḥ
vraṇī vaidyavaśe tiṣṭhan śīghraṃ vraṇamapohati
59.111
vraṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt
tau ca ruk ca divāsvāpāt teca mṛtyuśca maithunāt
59.112
yaśchinattyāmamajñānāt yaśca pakvamupekṣate
śvapacāviva mantavyau tāvaniścitakāriṇau
Linked texts (19)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Basavarājīya — Nīlakaṇṭhakoṭṭūru Basavarāja 1500, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
- Siddhisāra — Sanskrit
- Siddhasāra — Ravigupta, Sanskrit
- Parahitasaṃhitā — Śrīnātha Paṇḍita, Sanskrit
- Arkaprakāśa (Rāvaṇapaṇḍita) — Rāvaṇapaṇḍita 1600, Sanskrit
- Arkaprakāśa — Mādhava Bhaṭṭa 1700, Sanskrit
- Arkaprakāśa (Laṅkeśvara Rāvaṇa) — Laṅkeśvara Rāvaṇa, Sanskrit
- Arkacikitsā (Laṅkeśvara Rāvaṇa) — Laṅkeśvara Rāvaṇa, Sanskrit