Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 60

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 60

Language
Sanskrit

Contents

60.1

atha āgantuvraṇanidānamāha
nānādhārāmukhaiḥ śastraiḥ nānāsthānanipātitaiḥ
bhavanti nānākṛtayo vraṇāstāstāṃ nibodha me

60.2

chinnaṃ bhinnaṃ tathā viddhaṃ kṣata picchitameva ca
ghṛṣṭamāhustathā ṣaṣṭhaṃ teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam

60.3

tiryak chinna ṛjurvāpi vraṇo yastvāyato bhavet
gātrasya pāṭanaṃ taddhi chinnamityabhidhīyate

60.4

śaktikunteṣuruḍgādya viṣāṇairāśayo hataḥ
yatkiñcit sravettaddhi bhinnalakṣaṇamucyate

60.5

sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca
hṛdundukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate

60.6

tasmin bhinne raktapūrṇe jvaro dāhaśca jāyate
mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇācca gacchati

60.7

mūrcchāśvāsatṛṣādhmāna sabhaktacchanda eva ca
viṇmūtravātasaṅgaśca svedāsrāvo'kṣiraktatā

60.8

lohagandhitvamāsyasya gātradaurgandhyameva ca
hṛcchūlaṃ pārśvayoścāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu

60.6-2

āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayatyapi
ādhmānamatimātrañca śūlañca bhṛśadāruṇam

60.10

pakvāśayagate cāpi rujā gauravameva ca
adhaḥkāye viśeṣeṇa śītatā ca bhavediha

60.11

sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅgantu śaraiḥ sutam
uttuṇḍitaṃ nirgata vā tadviddhamiti nirdiśet

60.12

nāticchinna nātibhinna mubhayorlakṣaṇānvitam
viṣamaṃ vraṇamaṅgeṣu taccatantu vinirdiśet

60.13

prahārapīḍanābhyāñca yadaṅgaṃ pṛthutāṃ gatam
sāsthi tatpicchita vidyānmajjāraktapariplutam

60.14

gharṣaṇādabhighātādvā yadaṅga vigatatvacaḥ
ūṣāsrāvānvitantattu ghṛṣṭamiti vinirdiśet

60.15

śyāva saśopha piṭikācita ca muhurmuhuḥ śoṇitavāhinañca
mṛdvanta budbudatulyamāsa vraṇaṃ saśalyaṃ sarujaṃ vadanti

60.16

tvaco'tītya śirādīni bhittvā vā parikṛtya vā
koṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryyāduktānupadravān

60.17

tatrāntarlohitaṃ pāṇḍu śītapādakarānanam
śītocchvāsaṃ raktanetra mānaddhañca vivarjayet

60.18

bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoho viceṣṭanaṃ glānirathoṣṇatā ca
srastāṅgatā mūrcchanamūrddha vāta stīvrā rujo vātakṛtāśca tāstāḥ

60.18-2

māṃsodakābhaṃ rudhirañca gacchetsarvendriyārtho paramastathaiva
daśārddhasaṃkhyeṣṣathavā kṣateṣu sāmānyato marmasu liṅgamuktam

60.21

surendragopapratimaṃ prabhūtaṃ raktaṃ sravet tatkṣatajaśca vāyuḥ
karoti rogān vividhān yathoktāñchirāsu viddhāsvathavā kṣatāsu 20
kaubjaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ kriyāsvaśaktistumulā rujaśca
cirādvraṇo rohati yasya cāpi taṃ snāyuviddhaṃ puruṣaṃ vyavasyet

60.22

śothābhivṛddhistumulā rujaśca balakṣayaḥ sarvvata eva śothaḥ
kṣateṣu sandhiṣvacalācaleṣu syātsarvvakarmmoparamaśca liṅgam

60.23

ghorārujo yasya niśādineṣu sarvvāsvavasthāsu ca naiti śāntim
bhiṣagvipaścidviditāththsūtraḥ tamasthividdhaṃ puruṣaṃ vyavasyet

60.25

yathāsvametāni vibhāvayecca liṅgāni marmmasvabhitāḍiteṣu
pāṇḍurvivarṇaḥ spṛśata navetti yo māṃsamarmmākhyabhitāḍitaḥ syāt 24
marmmāñcitaṃ vraṇaṃ prāpya vāyurhi sarvvadehagaḥ
vegairāyāmayeddehaṃ vraṇāyāmantu taccajet

60.26

visarpaḥ pakṣaghātaśca śira stambho'patānakaḥ
mohonmādavraṇarujo jvarastṛṣṇāhanugrahaḥ

60.27

kāsaḥ, chardiratīsāro hikkāśvāsaḥ savepathuḥ
ṣoḍaśopadravāḥ proktāḥ vraṇānāṃ vraṇacintakaiḥ

60.28

buddhāgantuvraṇaṃ vaidyo ghṛtakṣaudrasamanvitā
śītakriyā prayoktavyā raktapittoṣṇanāśinī

60.29

kruddhe sadyovraṇe yuñjyā dūrddhaṃ cādhaśca śodhanam
laṅghanañca balaṃ jñātvā bhojanaṃ cāsramokṣaṇam

60.30

ghṛṣṭe vidārite caiva sutarāmikhyate vidhiḥ
yatohyalpa sravatyasraṃ pākastenāśu jāyate

60.31

chinne bhinne tathā viddhe kṣate vāsṛgatisravet
raktakṣayāttatra rujaḥ karoti pavano bhṛśam

60.32

snehapānaparīṣeka lepasvedopanāhanam
kurvīta snehavastiñca mārutaghnauṣadhaiḥ śṛtaiḥ

60.33

chinne bhinne tathā viddhe kṣate sadyo bhiṣagvaraḥ
paṭasūtreṇa saṃvedhya vraṇa vraṇaviśāradaḥ

60.34

muhurmuhu tathā duḥkhaṃ na prāpnoti bhiṣagvaraḥ
tathā karma prakurvīta sarvataśca sukhapradam

60.35

athavā dīpyalavaṇa poṭalyā svedayenmuhuḥ
mantaptayā taptaloṣṭapātrasayogataḥ kramāt
duṣṭaṃ rakta sthita cāpi śṛṅgyalāvvādibhirharet

60.36

sadyaḥkṣate vraṇe vaidyaḥ samūle pariṣecayet
yaṣṭīmadhukamiśreṇa nātiśītena sarpiṣā

60.37

kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kriyāḥ sarvāstu yojayet

60.38

āmāśayasthe rudhire vidadhyādvamanaṃ naraḥ
tasmin pakvāśayasthe tu prakurvīta virecanam

60.39

kvātho vaṃśatvageraṇḍa śvadaṃṣṭrāśmabhidā kṛtaḥ
hiṅgusaindhavasaṃyuktaḥ koṣṭhasthaṃ srāvayedasṛk

60.40

khaṅgādichinnagātrasya tatkāle pūrito vraṇaḥ
gāṅgerukīmūlarasaiḥ sadyaḥ syādgatavedanaḥ

60.41

yavakolakulatthānāṃ niḥsnehena rasena ca
bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā pivetsaindhavasaṃyutām

60.42

apāmārgasya sasiktā patrotthena rasena vā
sadyo vraṇeṣu raktantu pravṛttaṃ paritiṣṭhati

60.43

karpūrapūritaṃ baddhaṃ saghṛtaṃ saṃprarohati
sadyaḥ śastrakṣata tantu vyathāpākavivarjitaḥ

60.44

śunojihvākṣatacūrṇaḥ sadyaḥkṣatavirohaṇaḥ
cukratailaṃ kṣate viddhe ropaṇaṃ paramaṃ matam

60.45

mānuṣaśiraḥkapālaṃ tadasthi lepanaṃ mūtreṇa
ropaṇamidaṃ kṣatānāṃ yogaśatairapyasādhyānām

60.46

snehapānaṃ parīṣekaṃ snehalepopanāhanam
snehavastiṃ ca kurvīta vātaghnauṣadhasādhitām

60.46.p1

iti saptāhikaḥ proktaḥ sadyo vraṇahito vidhiḥ

Linked texts (11)