Cikitsasarasangraha (Vangasena) 60
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 60
- Language
- Sanskrit
Contents
- 60.46 — 1 part
60.1
atha āgantuvraṇanidānamāha
nānādhārāmukhaiḥ śastraiḥ nānāsthānanipātitaiḥ
bhavanti nānākṛtayo vraṇāstāstāṃ nibodha me
60.2
chinnaṃ bhinnaṃ tathā viddhaṃ kṣata picchitameva ca
ghṛṣṭamāhustathā ṣaṣṭhaṃ teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam
60.3
tiryak chinna ṛjurvāpi vraṇo yastvāyato bhavet
gātrasya pāṭanaṃ taddhi chinnamityabhidhīyate
60.4
śaktikunteṣuruḍgādya viṣāṇairāśayo hataḥ
yatkiñcit sravettaddhi bhinnalakṣaṇamucyate
60.5
sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca
hṛdundukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate
60.6
tasmin bhinne raktapūrṇe jvaro dāhaśca jāyate
mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇācca gacchati
60.7
mūrcchāśvāsatṛṣādhmāna sabhaktacchanda eva ca
viṇmūtravātasaṅgaśca svedāsrāvo'kṣiraktatā
60.8
lohagandhitvamāsyasya gātradaurgandhyameva ca
hṛcchūlaṃ pārśvayoścāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu
60.6-2
āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayatyapi
ādhmānamatimātrañca śūlañca bhṛśadāruṇam
60.10
pakvāśayagate cāpi rujā gauravameva ca
adhaḥkāye viśeṣeṇa śītatā ca bhavediha
60.11
sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅgantu śaraiḥ sutam
uttuṇḍitaṃ nirgata vā tadviddhamiti nirdiśet
60.12
nāticchinna nātibhinna mubhayorlakṣaṇānvitam
viṣamaṃ vraṇamaṅgeṣu taccatantu vinirdiśet
60.13
prahārapīḍanābhyāñca yadaṅgaṃ pṛthutāṃ gatam
sāsthi tatpicchita vidyānmajjāraktapariplutam
60.14
gharṣaṇādabhighātādvā yadaṅga vigatatvacaḥ
ūṣāsrāvānvitantattu ghṛṣṭamiti vinirdiśet
60.15
śyāva saśopha piṭikācita ca muhurmuhuḥ śoṇitavāhinañca
mṛdvanta budbudatulyamāsa vraṇaṃ saśalyaṃ sarujaṃ vadanti
60.16
tvaco'tītya śirādīni bhittvā vā parikṛtya vā
koṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryyāduktānupadravān
60.17
tatrāntarlohitaṃ pāṇḍu śītapādakarānanam
śītocchvāsaṃ raktanetra mānaddhañca vivarjayet
60.18
bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoho viceṣṭanaṃ glānirathoṣṇatā ca
srastāṅgatā mūrcchanamūrddha vāta stīvrā rujo vātakṛtāśca tāstāḥ
60.18-2
māṃsodakābhaṃ rudhirañca gacchetsarvendriyārtho paramastathaiva
daśārddhasaṃkhyeṣṣathavā kṣateṣu sāmānyato marmasu liṅgamuktam
60.21
surendragopapratimaṃ prabhūtaṃ raktaṃ sravet tatkṣatajaśca vāyuḥ
karoti rogān vividhān yathoktāñchirāsu viddhāsvathavā kṣatāsu 20
kaubjaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ kriyāsvaśaktistumulā rujaśca
cirādvraṇo rohati yasya cāpi taṃ snāyuviddhaṃ puruṣaṃ vyavasyet
60.22
śothābhivṛddhistumulā rujaśca balakṣayaḥ sarvvata eva śothaḥ
kṣateṣu sandhiṣvacalācaleṣu syātsarvvakarmmoparamaśca liṅgam
60.23
ghorārujo yasya niśādineṣu sarvvāsvavasthāsu ca naiti śāntim
bhiṣagvipaścidviditāththsūtraḥ tamasthividdhaṃ puruṣaṃ vyavasyet
60.25
yathāsvametāni vibhāvayecca liṅgāni marmmasvabhitāḍiteṣu
pāṇḍurvivarṇaḥ spṛśata navetti yo māṃsamarmmākhyabhitāḍitaḥ syāt 24
marmmāñcitaṃ vraṇaṃ prāpya vāyurhi sarvvadehagaḥ
vegairāyāmayeddehaṃ vraṇāyāmantu taccajet
60.26
visarpaḥ pakṣaghātaśca śira stambho'patānakaḥ
mohonmādavraṇarujo jvarastṛṣṇāhanugrahaḥ
60.27
kāsaḥ, chardiratīsāro hikkāśvāsaḥ savepathuḥ
ṣoḍaśopadravāḥ proktāḥ vraṇānāṃ vraṇacintakaiḥ
60.28
buddhāgantuvraṇaṃ vaidyo ghṛtakṣaudrasamanvitā
śītakriyā prayoktavyā raktapittoṣṇanāśinī
60.29
kruddhe sadyovraṇe yuñjyā dūrddhaṃ cādhaśca śodhanam
laṅghanañca balaṃ jñātvā bhojanaṃ cāsramokṣaṇam
60.30
ghṛṣṭe vidārite caiva sutarāmikhyate vidhiḥ
yatohyalpa sravatyasraṃ pākastenāśu jāyate
60.31
chinne bhinne tathā viddhe kṣate vāsṛgatisravet
raktakṣayāttatra rujaḥ karoti pavano bhṛśam
60.32
snehapānaparīṣeka lepasvedopanāhanam
kurvīta snehavastiñca mārutaghnauṣadhaiḥ śṛtaiḥ
60.33
chinne bhinne tathā viddhe kṣate sadyo bhiṣagvaraḥ
paṭasūtreṇa saṃvedhya vraṇa vraṇaviśāradaḥ
60.34
muhurmuhu tathā duḥkhaṃ na prāpnoti bhiṣagvaraḥ
tathā karma prakurvīta sarvataśca sukhapradam
60.35
athavā dīpyalavaṇa poṭalyā svedayenmuhuḥ
mantaptayā taptaloṣṭapātrasayogataḥ kramāt
duṣṭaṃ rakta sthita cāpi śṛṅgyalāvvādibhirharet
60.36
sadyaḥkṣate vraṇe vaidyaḥ samūle pariṣecayet
yaṣṭīmadhukamiśreṇa nātiśītena sarpiṣā
60.37
kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kriyāḥ sarvāstu yojayet
60.38
āmāśayasthe rudhire vidadhyādvamanaṃ naraḥ
tasmin pakvāśayasthe tu prakurvīta virecanam
60.39
kvātho vaṃśatvageraṇḍa śvadaṃṣṭrāśmabhidā kṛtaḥ
hiṅgusaindhavasaṃyuktaḥ koṣṭhasthaṃ srāvayedasṛk
60.40
khaṅgādichinnagātrasya tatkāle pūrito vraṇaḥ
gāṅgerukīmūlarasaiḥ sadyaḥ syādgatavedanaḥ
60.41
yavakolakulatthānāṃ niḥsnehena rasena ca
bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā pivetsaindhavasaṃyutām
60.42
apāmārgasya sasiktā patrotthena rasena vā
sadyo vraṇeṣu raktantu pravṛttaṃ paritiṣṭhati
60.43
karpūrapūritaṃ baddhaṃ saghṛtaṃ saṃprarohati
sadyaḥ śastrakṣata tantu vyathāpākavivarjitaḥ
60.44
śunojihvākṣatacūrṇaḥ sadyaḥkṣatavirohaṇaḥ
cukratailaṃ kṣate viddhe ropaṇaṃ paramaṃ matam
60.45
mānuṣaśiraḥkapālaṃ tadasthi lepanaṃ mūtreṇa
ropaṇamidaṃ kṣatānāṃ yogaśatairapyasādhyānām
60.46
snehapānaṃ parīṣekaṃ snehalepopanāhanam
snehavastiṃ ca kurvīta vātaghnauṣadhasādhitām
60.46.p1
iti saptāhikaḥ proktaḥ sadyo vraṇahito vidhiḥ
Linked texts (11)
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Basavarājīya — Nīlakaṇṭhakoṭṭūru Basavarāja 1500, Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit