Cikitsasarasangraha (Vangasena) 61
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 61
- Language
- Sanskrit
61.47
saptāhātparato kuryyācchārīravraṇavat kriyām
61.48
triphalācūrṇasaṃyukto guggulurvaṭakīkṛtaḥ
niryantraṇo vibandhaghno vraṇaśodhanaropaṇaḥ
61.49
amṛtāpaṭolamūla triphalātrikaṭukamindrānām
samabhāgānā cūrṇaṃ sarvasamo guggulorbhāgaḥ
61.50
prativāsaramekaikaṃ khādedakṣapramāṇā guṭikām
jetuṃ vraṇānvātāsṛggulmodaraśvayathurogādīn
61.51
jātīnimbapaṭolapatrakaṭukā dārbīninnāsārivā
mañjiṣṭhābhayasikthatutthamadhukainaiktāhvabījaiḥ samaiḥ
sarpiḥ siddhamanena sūkṣmavadanā marmāśritāḥ srāviṇo
gambhīrāḥ sarujo vraṇāḥ sagartakāḥ śuddhyanti rohanti ca
61.52
vṛddhavaidyopadeśena pāramparyopadeśataḥ
jātaughṛte tu saṃsiddhe kṣeptavya sikthaka budhaiḥ
61.53
tiktāsikthaniśāyaṣṭī naktāhvāphalapallavaiḥ
paṭolamālatīnimbapatrairvraṇyaṃ mṛta ghṛtam
61.54
jātinimbapaṭolānāṃ naktamālasya pallavāḥ
sikthaṃ samadhu kaṃ kuṣṭhaṃ dve niśe kaṭurohiṇī
61.55
mañjiṣṭhā padmakaṃ lodhramabhayānīlamutpalam
tutthakaṃ śārivābījaṃ naktamālasya dāpayet
61.56
etāni samabhāgāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet
viṣavraṇe samutpanne sphoṭike kaṅkurogake
61.57
dadruvisarparogeṣu kīṭaduṣṭeṣu sarvathā
sadyaḥ śastraprahāreṣu dagdhaviddheṣu caiva hi
61.58
nakhadantakṣate dehe duṣṭamāṃsāpakarṣaṇe
prokṣaṇārthamidaṃ tailaṃ hitaṃ śodhanaropaṇam
61.59
śarapuṅkhālāṅgalī citrakarāmaṭharasonasindhuvaraiḥ
saviṣāmayaiḥ samāṃśaiḥ kaṭutailasādhita vidhinā
61.60
viparītamallasaṃjñaṃ tailaṃ duṣṭavraṇaṃ tathā nār̤īm
bahubheṣajairasādhyā mapathyabhoktuśca nistudati
61.61
kuṭhārakātpalaśataṃ kvāthayedrulvaṇe'mbhasi
tena pādāvaśeṣeṇa tailaprasthaṃ vipācayet
61.62
kalkaiḥ kuṭhārāpāmārgaproṣṭhikāmakṣikāsu ca
etattailaṃ kuṭhārasya śodhanaṃ vraṇaropaṇam
61.63
nār̤īṣu paramābhyaṅgo nijāstrāgantukeṣu ca
dūrvāsvarasasaṃsiddhaṃ tailaṃ kampillakena vā
dārbītvacaśca kalkena pradhānaṃ vraṇaropaṇam
61.64
alāṃśikharikāmūlaṃ piṣṭvā tailaṃ vipācayet
nūlatailamiti khyāta mabhyaṅgānnūlakānvitaḥ
61.65
ye vraṇāstrivrattāḥ keciccharīrāgantavaḥ sadā
ropaṇārthaṃ bhiṣak teṣā midaṃ tailaṃ prayojayet
61.66
amṛtāgugguluḥ śreṣṭho hitaṃ tailañca vajrakam
61.67
viḍaṅgatriphalāvyoṣa cūrṇaṃ guggulunā samam
sarpiṣā vaṭakī kṛtya khādedvā hitabhojanam
61.68
duṣṭavraṇāpacīmeha kuṣṭhanāḍīviśodhanaḥ
trikaṭutriphalāmusta viḍaṅgāmṛtacitrakam
paṭolapippalīmūlaṃ hapuṣā suradāru ca
61.69
tumbaru puṣkaraṃ cavya viśālā rajanīdvayam
viḍaṃ sauvarcala kṣāra saindhavaṃ gajapippalī
61.70
yāvantyetāni sarvāṇi tāvaddviguṇagugguluḥ
kolapramāṇāṃ guṭikā bhakṣayenmadhunā saha
61.71
kāsa śvāsaṃ tathā śotha marśāṃsi ca bhagandaram
hṛcchūla pāśrvaṃśūlañca kukṣivastigude rujam
61.72
aśmarīmūtrakṛcchrañca hyantravṛddhiṃ tathā kṣamīn
61.73
cirajvaropasṛṣṭānāṃ kṣayopahatacetasām
ānāhañca tathonmādaṃ kuṣṭhānyaṣṭodarāṇi ca
61.74
nāḍīduṣṭavraṇān sarvān pramehān ślīpadaṃ tathā
saptaviṃśatiko nāmnā gugguluḥ prathito mahān
dhanvantarikṛto hyeṣaḥ sarvaroganiṣūdanaḥ
61.75
tatra snigdhaṃ rūkṣaṃ vāśritya dravyamagnirdahati | agnisantapto
hi snehaḥ sūkṣmamārgānusāritvāt tvagādīṃstu praviśyāśu
dahati | tasmāt snehadagdhe'dhikā rujo bhavanti | tatra
pluṣṭaṃ durddagdhaṃ samyagdagdhamatidagdhamiti caturvidhaṃ bhavatyagnidagdham | tatra vivarṇamātraṃ puṣyate tatpluṣṭaṃ yatrottiṣṭhanti sphoṭāstīvradāhavedanāścirādevopaśāmyanti taddurdagdham | samyagdagdhamavagāḍhaṃ tālavarṇaṃ susthitaṃ pūrvalakṣaṇasaṃyuktaṃ ca | atidagdhe
tvaṅmāṃsāvalambanaṃ gātraviśleṣaṇaṃ śirāsnāyusandhyasthi vyāpādanamatimātravedanā jvaradāhapipāsā mūrcchāśvāsopadravā bhavanti
vraṇāścāsya cireṇoparohanti uparūḍhā vivarṇā bhavanti | iti
vraṇaḥ pluṣṭādibhedena vahnidagdhaścaturvidho bhavati
pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kuryāduṣṇaṃ tathauṣadham
śītāmuṣṇāñca durdagdhe kriyāṃ kuryyāttataḥ punaḥ
61.76
ghṛtalepanasekāṃstu śītānevāsya kārayet
61.77
atidagdhe tu śīrṇāni māṃsānyuddhṛtya śītalām
kriyāṃ kuryācca tāṃ kāle śālitaṇḍulacandanaiḥ
tindukyā tvak kaṣāyairvā ghṛtamiśraiḥ pralepayet
61.78
samyagdagdhe tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ
sāmṛtaiḥ sarpiṣā yuktairālepaṃ kārayedbhiṣak
61.79
pathyā karddamajīraka madhu sikthakasarjjamiśritaṃ lepāt
gavyaṃ ghṛtamapaharati pāvakajanitaṃ vraṇaṃ sadyaḥ
61.80
antaradhūmakuṭhārako dahanajaṃ lepānnihanti vraṇam
aśvatthasya ca śuṣkavalkalakṛtaṃ cūrṇaṃ tathā guṇḍanāt
abhyaṅgādvinihanti tailamakhilaṃ gaṇḍūpadaiḥ sādhitam
piṣṭvā śālmalitūlakairjalagatā lepāttathā bālukā
61.81
dagdhayavabhasmacūrṇaṃ tilatailāktaṃ pralepanādacirāt
harati śikhidāhadagdhaṃ bhūyo'bhyaṅgādgaṇāccāśu
61.82
pittavidradhivīsarpaśamanaṃ lepanādikam
agnidagdhe vraṇe samyak prayuñjīta vicakṣaṇaḥ
61.83
śubhrā purātanī daghnā vāriṇā paripeṣitā
lepanaṃ tailadagdhasya visphoṭavyādhināśanam
61.84
akṣijeṣu tu karttavyamidamāścyotanaṃ hitam
śelutvak triphalā dārvī kvātho rocanayā yutaḥ
snuhyarkakṣīrasikte'kṣiṇi gavyaṃ sarpiniṣecayet
61.85
madhūcchiṣṭaṃ samadhukaṃ lodhraṃ sarjarasaṃ tathā
mañjiṣṭhāṃ candanaṃ mūrvvāṃ piṣṭvā sarpirvipācayet
61.86
sarveṣāmagnidagdhānāṃ vraṇaropaṇamuttamam
ubhe haridre mañjiṣṭhā madhukaṃ lodhrakaṭphalam
kampillaṃkasubhe mede lāṅgalīmūlameva ca
61.87
pippalī triphalā caiva nimbapatrañca kārṣikam
kapilāyā ghṛtaprasthaṃ pacettaddviguṇaṃ payaḥ
61.88
paladvayañca sikthasya siddhapūte ca dāpayet
lāṅgalīkaṃ ghṛtaṃ nāma vraṇānāṃ ropaṇaṃ param
61.89
agnidagdhe visarpe ca kīṭalūtā vraṇeṣu ca
cirottheṣu ca duṣṭeṣu nāḍīmarmāśriteṣu ca
61.90
siddhaṃ kaṣāyakalkābhyāṃ paṭolyāḥ kaṭutailakam
dagdhavraṇarujāsrāva dāhavisphoṭanāśanam
61.91
candanaṃ vaṭaśṛṅgāṃśca mañjiṣṭhā madhukaṃ tathā
prapauṇḍarīkaṃ mūrvvāṃ ca pataṅga dhātakī tathā
61.92
etaistaila vipaktavya sarpiḥ kṣīrasamāyutam
agnidagdhe vraṇe śreṣṭhaṃ tatkṣaṇādropaṇaṃ param
61.93
amlaṃ dadhica śākañca māṃsamānūpavārijam
kṣīraṃ gurūṇi cānnāni vraṇinaḥ parivarjayet
61.94
vātāsramasrutaṃ duṣṭaṃ saśotha grathitaṃ vraṇam
kuryyātsadāha kaṇḍvāḍhyaṃ vraṇagranthiriti smṛtaḥ
61.95
kṣārasūtraṃ prayuñjīta duṣṭavraṇaharaṃ vidhim
kampillakaṃ viḍaṅgāni tvaca dārvyāstathaiva ca
piṣṭvā taila vipaktavya vraṇagranthiharaṃ param
Linked texts (9)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit
- Basavarājīya — Nīlakaṇṭhakoṭṭūru Basavarāja 1500, Sanskrit
- Siddhisāra — Sanskrit