Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 62

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 62

Language
Sanskrit

62.1

atha bhagnanidānamāha
bhagnaṃ samāsāddividhaṃ hutāśakāṇḍe ca sandhāviha tatra sandhau
utpiṣṭaviśliṣṭavivarttitañca tiryyaggataṃ kṣiptamadhaśca ṣaṭkam

62.2

prasāraṇākuñcanavarttanoyā ruk sparśavidveṣaṇametaduktam
sāmānyataḥ sandhigatasya liṅgamutpiṣṭasandhaḥ śvayathuḥ samantāt
viśeṣato rātrimavārujā ca viśliṣṭaketau ca rujā ca nityam

62.3

vivarttite pārśvarujaśca tīvrāstiryyaggate tīvrarujo bhavanti
kṣipte'ti śūla viṣamā rugasthnoḥ kṣipte tvadho rugvighaṭaśca sandhaḥ

62.4

kāṇḍe tvataḥ karkaṭakākhya karṇāvicūrṇṇitaṃ picchitamasthi khallitam
kāṇḍe ca bhagnaṃ hyatipātitaṃ ca majjāgatañca sphuṭitañca vakram

62.5

chinna dvidhā dvādaśadhā ca kāṇḍe srastāṅgatā śopharujātivṛddhiḥ
sampīḍyamāno bhavatīha śabdaḥ sparśasahaḥ spandanatodaśūlāḥ

62.6

sarvāsvavasthāsu na śarmalābho bhagnasya kāṇḍe khalu cihnametat
bhagnantu kāṇḍe bahudhā prayāti samāsato nāmabhireva tulyam

62.7

alpāśino'nātmavato jantorvātātmakasya ca
upadravairvā juṣṭasya bhagnaṃ kṛcchreṇa sidhyati

62.8

bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāntu sandhimuktaṃ tathācyutam
jaghanaṃ pratipiṣṭañca varjayettu vicakṣaṇaḥ

62.8-2

asaṃśliṣṭa kapālañca lalāṭe cūrṇitañca yat
bhagnaṃ stanāntare śaṅkhe pṛṣṭhe mūrdhni tu varjayet

62.10

samyak saṃhitamapyasthi durnnikṣepanibandhanāt
sakṣobhādvāpi yadgacchedvikriyā tacca varjayet

62.11

taruṇāsthīni namyante bhidyante nalakāni ca
kapālāni vibhajyante sphuṭanti rucakāni ca

62.12

ādau bhagnaṃ viditvā tu secayecchītalāmbunā
paṅkenālepanaṃ kāryaṃ bandhanaṃ ca kuśānvitam

62.13

avanāmitamunnamyedunnataṃ cāvapīḍayet
āñche datikṣiptamadhogatañcoparivarttayet

62.14

palāśodumbarāśvattha kadambaniculatvaca.
vaṃśasarjārjunānāñca kuśādyairupasaṃharet
paṭasyopari baghnīyānna gāḍhaṃ śithila na vā

62.15

saptasaptadinācchaute gharme muñcettryahāt tryahāt
samāne pañcapañcāhādbhagnaṃ doṣavaśena ca

62.16

ālepanārthaṃ mañjiṣṭhā madhukaṃ cāmbupeṣitam
śatadhautaghṛtonmiśraṃ śālipiṣṭañca lepanam

62.17

sadyo'bhighātajanitā rāgantujāḥ śvayathavaḥ praśāmyanti
piṣṭakalavaṇalepādambaukāphalarasābhyāṃ vā

62.18

nyagrodhādikaṣāyantu suśītaṃ pariṣecane
pañcamūlīvipakkantu kṣīraṃ dadyātsvavedane

62.19

sukhoṣṇamavacāryyaṃ vā cakrataila vijānatā
avidāhibhirannaiśca pauṣṭikaiḥ samupācaret

62.20

glānihiṃ na hitā tasya sandhiviśleṣakārikā

62.21

māsa māṃsarasaḥ kṣīra sarpiryūṣaḥ satīnajaḥ
bṛṃhaṇaṃ cānnapānañca deyaṃ bhagnāya jānatā

62.22

yaṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam
śītalaṃ lākṣayā yuktaṃ prātarbhagnaḥ pibennaraḥ

62.23

saghṛtenāsthisaṃhāraṃ lākṣāgodhūmamarjunam
sandhisukte'sthibhagne pivet kṣīreṇa vā punaḥ

62.24

cūrṇaṃ puṭena sayojya ghṛtenārjunalākṣayoḥ
bhagnaḥ sandhānamāyāti līdvā kṣīraghṛtāśanaḥ

62.25

mūlaṃ sṛgālavinnāyāḥ pītvā māṃsarasena tu
cūrṇīkṛtya trisaptāhā dasthibhagnamapohati

62.26

ābhācūrṇaṃ madhu yuta masthibhagne trāhaṃ pivet
pītvāpyasthi bhavet samyag vajrasāranibha dṛḍham

62.27

ambaukāphalakalkaḥ sauvīrastailavimiśritaḥ svedād
bhagnābhihatarujārtte rathavauṣadhasādhitaṃ kṣayayau

62.28

ābhāphalatrikavyoṣaiḥ sarvairetaiḥ samāṃśakaiḥ
tulyaṃ guggulunā yojya bhagnasandhiprasādhanam

62.26-2

lākṣāsthisaṃhṛt kakubho'śvagandhācūrṇīkṛto nāgavalā puraśca
sambhagnamuktāsthirūja nihanyādaṅgāni kuryyāt kuliśopamāni

62.30

rātrau rātrau tilān kṛṣṇān vāsayedasthire jale
divā divā śoṣayitvā gavā kṣīreṇa bhāvayet

62.31

tṛtīyaṃ saptarātrantu bhāvayenmadhurāmbunā
tataḥ kṣīra punaḥ pītān śuṣkān sūkṣmānvicūrṇayet

62.32

kākolyādi ṣaḍaṅgāṣṭaṃ mañjiṣṭhā śārivāṃ tathā
kuṣṭha sarjarasaṃ māṃsīṃ suradāru sacandanam

62.33

śatapuṣpāñca sacūrṇaṃ tilacūrṇena yojayet
pīḍanārthe tu karttavya sarvagandhaiḥ śṛtaṃ payaḥ

62.34

caturguṇena payasā tattailaṃ pācayet punaḥ
elāmaṃśumatīpatraṃ jīvantī tagaraṃ tathā

62.35

lodhraṃ prapauṇḍarīkañca tathā kālānusārivām
śaileyakaṃ kṣīraśuklāmanantā samadhūlikām

62.36

piṣṭvā śṛṅgāṭakaṃ caiva prāguktānyauṣadhāni ca
ebhirvā vipacettailaṃ śāstravinmṛdunāgninā

62.37

etattailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvakarmasu
ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathārdite

62.38

manyāstambhe śiroroge karṇaroge hanugrahe
bādhiryye timire caiva ye ca strīṣu kṣaya gatāḥ

62.39

pathya pāne tathābhyaṅge nasye vastiṣu bhojane
grīvāskandhorasāṃ vṛddhiretenaiva prajāyate

62.40

mukhañca padmapratimaṃ sasugandhi samīraṇam
gandhatailamidaṃ nāmnā sarvavātavikāranut

62.41

rājārhametatkarttavyaṃ rājñāmeva cikitsakaiḥ
tilacūrṇasamaṃ tatra militaṃ cūrṇamiṣyate

62.42

pūrve vayasi jāta hi bhagnaṃ sukaramādiśet
alpadoṣasya jantośca kāle tu samaśītale

62.43

prathame vayasi tvevaṃ māsātsandhisyiro bhavet
madhyame dviguṇāt kālādantame triguṇāttathā

62.44

naiti pākaṃ yathā bhagnaṃ tayā yatnena rakṣayet
pakvā hi syāccirātsnāyu staṅgi kṛcchreṇa sidhyati

62.45

patanādabhighātādvā śūnamaṅgaṃ yadakṣatam
śītān sekān pradehāśca bhiṣak tasyāvacārayet

62.46

savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarpirmadhūttaraiḥ
pratisādhyai kaṣāyaiśca śeṣa bhagnavadācaret

62.47

vātavyādhivinirdiṣṭān snehāṃstatrāpi yojayet
lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāra mamlamātapamaithunam
vyāyāmaṃ na ca seveta bhagnò rūkṣānnameva ca

62.48

bhagnasandhimanāviddha mahīnāvamulbaṇam
sukhaceṣṭāpracārañca samyak saṃnvitamādiśet

Linked texts (10)