Cikitsasarasangraha (Vangasena) 62
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 62
- Language
- Sanskrit
62.1
atha bhagnanidānamāha
bhagnaṃ samāsāddividhaṃ hutāśakāṇḍe ca sandhāviha tatra sandhau
utpiṣṭaviśliṣṭavivarttitañca tiryyaggataṃ kṣiptamadhaśca ṣaṭkam
62.2
prasāraṇākuñcanavarttanoyā ruk sparśavidveṣaṇametaduktam
sāmānyataḥ sandhigatasya liṅgamutpiṣṭasandhaḥ śvayathuḥ samantāt
viśeṣato rātrimavārujā ca viśliṣṭaketau ca rujā ca nityam
62.3
vivarttite pārśvarujaśca tīvrāstiryyaggate tīvrarujo bhavanti
kṣipte'ti śūla viṣamā rugasthnoḥ kṣipte tvadho rugvighaṭaśca sandhaḥ
62.4
kāṇḍe tvataḥ karkaṭakākhya karṇāvicūrṇṇitaṃ picchitamasthi khallitam
kāṇḍe ca bhagnaṃ hyatipātitaṃ ca majjāgatañca sphuṭitañca vakram
62.5
chinna dvidhā dvādaśadhā ca kāṇḍe srastāṅgatā śopharujātivṛddhiḥ
sampīḍyamāno bhavatīha śabdaḥ sparśasahaḥ spandanatodaśūlāḥ
62.6
sarvāsvavasthāsu na śarmalābho bhagnasya kāṇḍe khalu cihnametat
bhagnantu kāṇḍe bahudhā prayāti samāsato nāmabhireva tulyam
62.7
alpāśino'nātmavato jantorvātātmakasya ca
upadravairvā juṣṭasya bhagnaṃ kṛcchreṇa sidhyati
62.8
bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāntu sandhimuktaṃ tathācyutam
jaghanaṃ pratipiṣṭañca varjayettu vicakṣaṇaḥ
62.8-2
asaṃśliṣṭa kapālañca lalāṭe cūrṇitañca yat
bhagnaṃ stanāntare śaṅkhe pṛṣṭhe mūrdhni tu varjayet
62.10
samyak saṃhitamapyasthi durnnikṣepanibandhanāt
sakṣobhādvāpi yadgacchedvikriyā tacca varjayet
62.11
taruṇāsthīni namyante bhidyante nalakāni ca
kapālāni vibhajyante sphuṭanti rucakāni ca
62.12
ādau bhagnaṃ viditvā tu secayecchītalāmbunā
paṅkenālepanaṃ kāryaṃ bandhanaṃ ca kuśānvitam
62.13
avanāmitamunnamyedunnataṃ cāvapīḍayet
āñche datikṣiptamadhogatañcoparivarttayet
62.14
palāśodumbarāśvattha kadambaniculatvaca.
vaṃśasarjārjunānāñca kuśādyairupasaṃharet
paṭasyopari baghnīyānna gāḍhaṃ śithila na vā
62.15
saptasaptadinācchaute gharme muñcettryahāt tryahāt
samāne pañcapañcāhādbhagnaṃ doṣavaśena ca
62.16
ālepanārthaṃ mañjiṣṭhā madhukaṃ cāmbupeṣitam
śatadhautaghṛtonmiśraṃ śālipiṣṭañca lepanam
62.17
sadyo'bhighātajanitā rāgantujāḥ śvayathavaḥ praśāmyanti
piṣṭakalavaṇalepādambaukāphalarasābhyāṃ vā
62.18
nyagrodhādikaṣāyantu suśītaṃ pariṣecane
pañcamūlīvipakkantu kṣīraṃ dadyātsvavedane
62.19
sukhoṣṇamavacāryyaṃ vā cakrataila vijānatā
avidāhibhirannaiśca pauṣṭikaiḥ samupācaret
62.20
glānihiṃ na hitā tasya sandhiviśleṣakārikā
62.21
māsa māṃsarasaḥ kṣīra sarpiryūṣaḥ satīnajaḥ
bṛṃhaṇaṃ cānnapānañca deyaṃ bhagnāya jānatā
62.22
yaṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam
śītalaṃ lākṣayā yuktaṃ prātarbhagnaḥ pibennaraḥ
62.23
saghṛtenāsthisaṃhāraṃ lākṣāgodhūmamarjunam
sandhisukte'sthibhagne pivet kṣīreṇa vā punaḥ
62.24
cūrṇaṃ puṭena sayojya ghṛtenārjunalākṣayoḥ
bhagnaḥ sandhānamāyāti līdvā kṣīraghṛtāśanaḥ
62.25
mūlaṃ sṛgālavinnāyāḥ pītvā māṃsarasena tu
cūrṇīkṛtya trisaptāhā dasthibhagnamapohati
62.26
ābhācūrṇaṃ madhu yuta masthibhagne trāhaṃ pivet
pītvāpyasthi bhavet samyag vajrasāranibha dṛḍham
62.27
ambaukāphalakalkaḥ sauvīrastailavimiśritaḥ svedād
bhagnābhihatarujārtte rathavauṣadhasādhitaṃ kṣayayau
62.28
ābhāphalatrikavyoṣaiḥ sarvairetaiḥ samāṃśakaiḥ
tulyaṃ guggulunā yojya bhagnasandhiprasādhanam
62.26-2
lākṣāsthisaṃhṛt kakubho'śvagandhācūrṇīkṛto nāgavalā puraśca
sambhagnamuktāsthirūja nihanyādaṅgāni kuryyāt kuliśopamāni
62.30
rātrau rātrau tilān kṛṣṇān vāsayedasthire jale
divā divā śoṣayitvā gavā kṣīreṇa bhāvayet
62.31
tṛtīyaṃ saptarātrantu bhāvayenmadhurāmbunā
tataḥ kṣīra punaḥ pītān śuṣkān sūkṣmānvicūrṇayet
62.32
kākolyādi ṣaḍaṅgāṣṭaṃ mañjiṣṭhā śārivāṃ tathā
kuṣṭha sarjarasaṃ māṃsīṃ suradāru sacandanam
62.33
śatapuṣpāñca sacūrṇaṃ tilacūrṇena yojayet
pīḍanārthe tu karttavya sarvagandhaiḥ śṛtaṃ payaḥ
62.34
caturguṇena payasā tattailaṃ pācayet punaḥ
elāmaṃśumatīpatraṃ jīvantī tagaraṃ tathā
62.35
lodhraṃ prapauṇḍarīkañca tathā kālānusārivām
śaileyakaṃ kṣīraśuklāmanantā samadhūlikām
62.36
piṣṭvā śṛṅgāṭakaṃ caiva prāguktānyauṣadhāni ca
ebhirvā vipacettailaṃ śāstravinmṛdunāgninā
62.37
etattailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvakarmasu
ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathārdite
62.38
manyāstambhe śiroroge karṇaroge hanugrahe
bādhiryye timire caiva ye ca strīṣu kṣaya gatāḥ
62.39
pathya pāne tathābhyaṅge nasye vastiṣu bhojane
grīvāskandhorasāṃ vṛddhiretenaiva prajāyate
62.40
mukhañca padmapratimaṃ sasugandhi samīraṇam
gandhatailamidaṃ nāmnā sarvavātavikāranut
62.41
rājārhametatkarttavyaṃ rājñāmeva cikitsakaiḥ
tilacūrṇasamaṃ tatra militaṃ cūrṇamiṣyate
62.42
pūrve vayasi jāta hi bhagnaṃ sukaramādiśet
alpadoṣasya jantośca kāle tu samaśītale
62.43
prathame vayasi tvevaṃ māsātsandhisyiro bhavet
madhyame dviguṇāt kālādantame triguṇāttathā
62.44
naiti pākaṃ yathā bhagnaṃ tayā yatnena rakṣayet
pakvā hi syāccirātsnāyu staṅgi kṛcchreṇa sidhyati
62.45
patanādabhighātādvā śūnamaṅgaṃ yadakṣatam
śītān sekān pradehāśca bhiṣak tasyāvacārayet
62.46
savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarpirmadhūttaraiḥ
pratisādhyai kaṣāyaiśca śeṣa bhagnavadācaret
62.47
vātavyādhivinirdiṣṭān snehāṃstatrāpi yojayet
lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāra mamlamātapamaithunam
vyāyāmaṃ na ca seveta bhagnò rūkṣānnameva ca
62.48
bhagnasandhimanāviddha mahīnāvamulbaṇam
sukhaceṣṭāpracārañca samyak saṃnvitamādiśet
Linked texts (10)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit