Cikitsasarasangraha (Vangasena) 63
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 63
- Language
- Sanskrit
63.1
atha nār̤īvraṇanidānamāha
yaḥ śophamāmamiti pakvamupekṣate'jño
yo vā vraṇaṃ pracurapūyamasādhuvṛttaḥ
abhyantaraṃ viśati pravidāryya tasya
sthānāni pūrvvavihitāni tataḥ sapūyaḥ
63.2
tasyātimātragamanādgatiriṣyate tu
nāḍīva yadvahati tena matā ca nār̤ī
63.3
doṣaistribhirbhavati sā pṛthagekaśaśca
saṃmūrcchitairapi ca śalyanimittato'nyā
63.4
tatrānilātyaruṇasūkṣmamukhī saśūlā
phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāsu
pittācca tṛṭjvarakarī paridāhayuktā
pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥsu cāpi
63.5
jñeyā kaphādbahughanā sitapicchilāstrā
stabdhā sakaṇḍūrujā rajanīpravṛddhā
doṣadvayābhihitalakṣaṇadarśanena
tisro gativyatikaraprabhavāstu vidyāt
63.6
dāhajvaraśvasanamūrcchanavaktraśoṣā
yasyā bhavantyabhihitāni ca lakṣaṇāni
tāmādiśetpavanapittakaphaprakopād
ghorāmasukṣayakarīmiva kālarātrim
63.7
naṣṭaṃ kathañcidanumārgamudīriteṣu
sthāneṣu śalyamacireṇa gatiṃ karoti
sā phenilaṃ mathitamuṣṇamasṛgvimiśraṃ
srāva karoti sahasā sarujañca nityam
63.8
nāḍī tridoṣaprabhavā na sidhyeccheṣāścatasraḥ khalu yatnasādhyāḥ
63.8-2
atha cikitsāmāha
tatrānilotyāmupanāhya pūrvamaśeṣataḥ pūyagatiṃ vidāryya
phalairapāmārgabhavaiḥ supiṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ saparipūryya bandhet
prakṣālane vāpi sadā vraṇasya yojyaṃ mahadyat khalu pañcamūlam
63.10
hiṃsrā haridrā kaṭukīṃ vacāñca gojihvikāñcāpi sabilvamūlam
saṃhṛtya taila vipacedvraṇasya saśodhanaṃ pūraṇaropaṇañca
63.11
iti hiṃsrādyaṃ tailam
pittātmikāṃ prāgupanāhya dhīmā ntvārikābhiḥ sapayoghṛtābhiḥ
nipātya śastraṃ tilanāgadantīmañjiṣṭhakalkaiḥ paripūrayecca
prakṣālane cāpi haridrasomanimbāḥ prayojyāḥ kuśalena nityam
63.12
śyāmātribhaṅgītriphalāsu siddhaṃ haridrayā tilvakavṛkṣakeṇa
ghṛta sadigdhaṃ vraṇatarpaṇena hanyādgati koṣṭhagatāpi yā syāt
63.13
iti śyāmāghṛtam
nāḍīṃ kaphotthāmupanāhya pūrvaṃ kulatthasiddhārthakaśaktubilvaiḥ
mṛdūkṛtāmekagati viditvā nipātayecchastramaśeṣakāri
63.14
dadyāt vraṇe nimbatilāgnidantīsurāṣṭrajāḥ saindhavasaṃprayuktāḥ
prakṣālane cāpi karañjanimbajātyarkapīlusvarasāḥ prayojyāḥ
63.15
svarjikāsindhudantyagni yūthikā jalanīlikā
kharamañjaribījeṣu tailaṃ gomūtrasādhitam
duṣṭavraṇapraśamanaṃ kaphanāḍīvraṇāpaham
63.16
iti svarjikādyaṃ tailam
saindhavākṣamaricajvalanākhyaiḥ kāravellarajanīdvayasiddham
tailametadacireṇa nihanyād dūragāmapi kaphānilanāḍīm
63.17
iti saindhavādyaṃ tailam
nāḍīntu śalyaprabhavāṃ vidāryya niṣkṛṣya śalyaṃ praviśodhya mārgam
bandhveṇa kṣaudraghṛtapragāḍhaṃ nimbāṃ stilān śodhyaca ropayecca
63.18
kumbhīkakharjūrakapitthabilva vanaspatīnāñca śalāṭuvarge
kṛtvā kaṣāyaṃ vipacettu tailamavāpya mustaṃ sarala priyaṅgum
63.19
saugandhika mocarasāhipuṣpaṃ lodhrāṇi dattvā khalu dhātakīṃ ca
etena śalyaprabhavā hi nāḍī rohedvraṇī vā sukhamāśu caiva
63.20
iti kumbhikādyaṃ tailam
snuhyarkadugdhadārvīṇāṃ varttiṃ kṛtvā prapūrayet
eṣa sarvaśarīrasthā nāḍīṃ hanyātprayogarāṭ
63.21
āragvadha niśākālaṃ cūrṇayet kṣaudrasaṃyuktam
sūtravarttirvraṇe yojyā śodhinī gatināśinī
63.22
varttīkṛtaṃ mākṣikasaprayuktaṃ nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamaṃ vā
duṣṭavraṇe yadihita tu tailaṃ tatsevyamāna gatimāśu hanti
63.23
jātyarka śampākakarañjadantī sindhūttha sauvarcalayāvaśūkaiḥ
varttiḥ kṛtā hantyacireṇa nāḍīṃ snukūkṣīrapiṣṭā saha citrakeṇa
vibhītakāsthyāsthi vaṭapravālahareṇukā śaṅkhinī vījamiśrā
varāhaviṭ sūkṣmamasī pradeyā nāḍīṣu tailena vimiśrayitvā
63.24
meṣaromamasītumbīkaṭutaila vipācitam
nāḍīvraṇa cirodbhūtaṃ jayettūlakasaṅgamāt
63.25
karpūrasya rasenaiva kaṭutailaṃ vipācayet
sindūrakalti nār̤i duṣṭavraṇavisarpanut
63.26
svarjikāsaindhavaṃ dantī nīlīmūlaṃ phalaṃ tathā
mūtre caturguṇe siddha tailaṃ nāḍīvraṇāpaham
63.27
sarvo vraṇakramaḥ kāryyo śodhanāropaṇādikaḥ
guggulutriphalāvyoṣaiḥ samāṃśairājyayojitaiḥ
akṣapramāṇā guṭikā khādedekāmatandritaḥ
63.28
nāḍīṃ duṣṭavraṇaṃ śūla mudāvarttaṃ bhagandaram
gulmañca gudajān hanyāt pakṣirāṭ pannagāniva
63.30
yā dvivraṇīye vihitāstu varttya stāḥ sarvanāḍīṣu bhiṣagviddhyāt29
kṛśadurbalabhīrūṇā nāḍīṃ marmāśritāmapi
kṣārasūtreṇa tāṃ chindyā na śastreṇa kadācana
63.31
eṣaṇyā gatimanviṣya kṣārasūtrānusāriṇīm
sūcīṃ vidadhyā nāḍyante pronnāmyāśu vinirharet
63.32
sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍha bandhaṃ samācaret
tataḥ kṣārabalaṃ vīkṣya sūtramanyatpraveśayet
63.33
kṣārāktaṃ matimān vaidyo yāvanna chidyate gatiḥ
bhagandare pyeṣa vidhiḥ kāryo vaidyena jānatā
63.34
arbudādiṣu cotkṣipya mūle sūtraṃ nidhāpayet
sūcibhiryavavaktrābhi rācitaṃ vā samantataḥ
mūle sūtreṇa badhnīyācchinne copacaredvraṇam
Linked texts (11)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Basavarājīya — Nīlakaṇṭhakoṭṭūru Basavarāja 1500, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit