Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 63

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 63

Language
Sanskrit

63.1

atha nār̤īvraṇanidānamāha
yaḥ śophamāmamiti pakvamupekṣate'jño
yo vā vraṇaṃ pracurapūyamasādhuvṛttaḥ
abhyantaraṃ viśati pravidāryya tasya
sthānāni pūrvvavihitāni tataḥ sapūyaḥ

63.2

tasyātimātragamanādgatiriṣyate tu
nāḍīva yadvahati tena matā ca nār̤ī

63.3

doṣaistribhirbhavati sā pṛthagekaśaśca
saṃmūrcchitairapi ca śalyanimittato'nyā

63.4

tatrānilātyaruṇasūkṣmamukhī saśūlā
phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāsu
pittācca tṛṭ‌jvarakarī paridāhayuktā
pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥsu cāpi

63.5

jñeyā kaphādbahughanā sitapicchilāstrā
stabdhā sakaṇḍūrujā rajanīpravṛddhā
doṣadvayābhihitalakṣaṇadarśanena
tisro gativyatikaraprabhavāstu vidyāt

63.6

dāhajvaraśvasanamūrcchanavaktraśoṣā
yasyā bhavantyabhihitāni ca lakṣaṇāni
tāmādiśetpavanapittakaphaprakopād
ghorāmasukṣayakarīmiva kālarātrim

63.7

naṣṭaṃ kathañcidanumārgamudīriteṣu
sthāneṣu śalyamacireṇa gatiṃ karoti
sā phenilaṃ mathitamuṣṇamasṛgvimiśraṃ
srāva karoti sahasā sarujañca nityam

63.8

nāḍī tridoṣaprabhavā na sidhyeccheṣāścatasraḥ khalu yatnasādhyāḥ

63.8-2

atha cikitsāmāha
tatrānilotyāmupanāhya pūrvamaśeṣataḥ pūyagatiṃ vidāryya
phalairapāmārgabhavaiḥ supiṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ saparipūryya bandhet
prakṣālane vāpi sadā vraṇasya yojyaṃ mahadyat khalu pañcamūlam

63.10

hiṃsrā haridrā kaṭukīṃ vacāñca gojihvikāñcāpi sabilvamūlam
saṃhṛtya taila vipacedvraṇasya saśodhanaṃ pūraṇaropaṇañca

63.11

iti hiṃsrādyaṃ tailam
pittātmikāṃ prāgupanāhya dhīmā ntvārikābhiḥ sapayoghṛtābhiḥ
nipātya śastraṃ tilanāgadantīmañjiṣṭhakalkaiḥ paripūrayecca
prakṣālane cāpi haridrasomanimbāḥ prayojyāḥ kuśalena nityam

63.12

śyāmātribhaṅgītriphalāsu siddhaṃ haridrayā tilvakavṛkṣakeṇa
ghṛta sadigdhaṃ vraṇatarpaṇena hanyādgati koṣṭhagatāpi yā syāt

63.13

iti śyāmāghṛtam
nāḍīṃ kaphotthāmupanāhya pūrvaṃ kulatthasiddhārthakaśaktubilvaiḥ
mṛdūkṛtāmekagati viditvā nipātayecchastramaśeṣakāri

63.14

dadyāt vraṇe nimbatilāgnidantīsurāṣṭrajāḥ saindhavasaṃprayuktāḥ
prakṣālane cāpi karañjanimbajātyarkapīlusvarasāḥ prayojyāḥ

63.15

svarjikāsindhudantyagni yūthikā jalanīlikā
kharamañjaribījeṣu tailaṃ gomūtrasādhitam
duṣṭavraṇapraśamanaṃ kaphanāḍīvraṇāpaham

63.16

iti svarjikādyaṃ tailam
saindhavākṣamaricajvalanākhyaiḥ kāravellarajanīdvayasiddham
tailametadacireṇa nihanyād dūragāmapi kaphānilanāḍīm

63.17

iti saindhavādyaṃ tailam
nāḍīntu śalyaprabhavāṃ vidāryya niṣkṛṣya śalyaṃ praviśodhya mārgam
bandhveṇa kṣaudraghṛtapragāḍhaṃ nimbāṃ stilān śodhyaca ropayecca

63.18

kumbhīkakharjūrakapitthabilva vanaspatīnāñca śalāṭuvarge
kṛtvā kaṣāyaṃ vipacettu tailamavāpya mustaṃ sarala priyaṅgum

63.19

saugandhika mocarasāhipuṣpaṃ lodhrāṇi dattvā khalu dhātakīṃ ca
etena śalyaprabhavā hi nāḍī rohedvraṇī vā sukhamāśu caiva

63.20

iti kumbhikādyaṃ tailam
snuhyarkadugdhadārvīṇāṃ varttiṃ kṛtvā prapūrayet
eṣa sarvaśarīrasthā nāḍīṃ hanyātprayogarāṭ

63.21

āragvadha niśākālaṃ cūrṇayet kṣaudrasaṃyuktam
sūtravarttirvraṇe yojyā śodhinī gatināśinī

63.22

varttīkṛtaṃ mākṣikasaprayuktaṃ nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamaṃ vā
duṣṭavraṇe yadihita tu tailaṃ tatsevyamāna gatimāśu hanti

63.23

jātyarka śampākakarañjadantī sindhūttha sauvarcalayāvaśūkaiḥ
varttiḥ kṛtā hantyacireṇa nāḍīṃ snukūkṣīrapiṣṭā saha citrakeṇa
vibhītakāsthyāsthi vaṭapravālahareṇukā śaṅkhinī vījamiśrā
varāhaviṭ sūkṣmamasī pradeyā nāḍīṣu tailena vimiśrayitvā

63.24

meṣaromamasītumbīkaṭutaila vipācitam
nāḍīvraṇa cirodbhūtaṃ jayettūlakasaṅgamāt

63.25

karpūrasya rasenaiva kaṭutailaṃ vipācayet
sindūrakalti nār̤i duṣṭavraṇavisarpanut

63.26

svarjikāsaindhavaṃ dantī nīlīmūlaṃ phalaṃ tathā
mūtre caturguṇe siddha tailaṃ nāḍīvraṇāpaham

63.27

sarvo vraṇakramaḥ kāryyo śodhanāropaṇādikaḥ
guggulutriphalāvyoṣaiḥ samāṃśairājyayojitaiḥ
akṣapramāṇā guṭikā khādedekāmatandritaḥ

63.28

nāḍīṃ duṣṭavraṇaṃ śūla mudāvarttaṃ bhagandaram
gulmañca gudajān hanyāt pakṣirāṭ pannagāniva

63.30

yā dvivraṇīye vihitāstu varttya stāḥ sarvanāḍīṣu bhiṣagviddhyāt29
kṛśadurbalabhīrūṇā nāḍīṃ marmāśritāmapi
kṣārasūtreṇa tāṃ chindyā na śastreṇa kadācana

63.31

eṣaṇyā gatimanviṣya kṣārasūtrānusāriṇīm
sūcīṃ vidadhyā nāḍyante pronnāmyāśu vinirharet

63.32

sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍha bandhaṃ samācaret
tataḥ kṣārabalaṃ vīkṣya sūtramanyatpraveśayet

63.33

kṣārāktaṃ matimān vaidyo yāvanna chidyate gatiḥ
bhagandare pyeṣa vidhiḥ kāryo vaidyena jānatā

63.34

arbudādiṣu cotkṣipya mūle sūtraṃ nidhāpayet
sūcibhiryavavaktrābhi rācitaṃ vā samantataḥ
mūle sūtreṇa badhnīyācchinne copacaredvraṇam

Linked texts (11)