Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 71

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 71

Language
Sanskrit

71.1

atha visarpanidānamāha
lavaṇāmlakaṭūṣṇādi sevanāddoṣakoṣataḥ
visarpaḥ saptadhā jñeyaḥ sarvataḥ parisarpaṇāt

71.2

pṛthak trayastribhiścaiko visarpā dvandvajāstrayaḥ
vātikaḥ paittikaścaiva kaphajaḥ sānnipātikaḥ
catvāra ete vīsarpā vacyante dvandvajāstrayaḥ

71.3

āgneyo vātapittābhyā granthākhyaḥ kaphavātajaḥ
yastu kardamako ghoraḥ sa pittakaphasambhavaḥ

71.4

rakta lasīkā tvaṅmāsa dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ
visarpāṇā samutpattau vijñeyāḥ sapta dhātavaḥ

71.5

tatra vātātsavīsarpo vātajvarasamavyathaḥ
śophasphuraṇanistodabhedāyāmārtti harṣavān

71.6

pittāddrutagati. pittajvaraliṅgo'tilohitaḥ
kaphāt kaṇḍuyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk

71.7

sannipātasamutthaśca sarvarūpasamanvitaḥ

71.8

vātapittāt jvaraccharddi mūrcchātīsārahṛdbhramaiḥ
asthibhedo'gnisadana tamakārocakairyutaḥ

71.6-2

karoti sarvadehañca dīptāṅgārāvakīrṇavat
yaṃ yaṃ deśa visarpaśca visarpati bhavettu saḥ

71.10

śāntāṅgārāsito nīlo rakto vāśūpacīyate
agnidagdha iva sphoṭaiḥ śīghragatvāt drutaṃ sa ca

71.11

marmānusārī vīsarpaḥ syāttato'tibalastataḥ
vyathetāṅgaṃ haretsaṃjñāṃ nidrāñca śvāsamīrayet

71.12

hikkāñca sa gato'vasthā mīdṛśīṃ labhate naraḥ
kvacicchamārtiyasto bhūmiśayyāśanādiṣu

71.13

ceṣṭamānastataḥ kliṣṭo manodehasamudbhavaḥ
duṣprabodho'mṛ te nidrāṃ so'gnivisarpa ucyate

71.14

kaphena ruddhaḥ pavano bhittvā taṃ bahudhā kapham
raktaṃ vā vṛddharaktasya tvaksirāsnāyumāṃsagam

71.15

dūṣayitvā tu dīrghāṇuvṛttasthūlakharātmanām
granthīnāṃ kurute mālāṃ raktānāṃ tīvrarug jvarām

71.16

śvāsakāsātisārāśca śoṣahikkāvamibhramaiḥ
mohavaivarṇyamūrcchāṅga bhaṅgāgnisadanairyutaḥ
ityayaṃ granthivīsarpaḥ kaphamārutakopajaḥ

71.17

kaphapittājjvarastambho nidrātandrā śirorujāḥ
aṅgāvasādavikṣepa pralāpārocakabhramāḥ

71.18

mūrcchāgnihānirbhedo'sthnāṃ pipāsendriyagauravam
āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ ca visarpati

71.19

prāyeṇāmāśayaṃ gṛhvannekadeśe na cātiruk
piḍakairavakīrṇo'tipītalohitapāṇḍuraiḥ

71.20

snigdho'sito mecakābho malinaḥ śophavān guruḥ
gambhīrapākaḥ prājyoṣmāspṛṣṭaḥ klinno'vadīryate

71.21

paṅkavacchīrṇamāṃsaśca sṛṣṭasnāyuśirāgaṇaḥ
śavagandhī ca vīsarpaḥ kardamākhyamuśanti tam

71.22

bāhyahetoḥ kṣatāt kruddhaḥ saraktaṃ pittamīrayan
vīsarpaṃ mārutaḥ kuryyāt kulatthasadṛśaiścitam
sphoṭaiḥ śothajvararujā dāhāḍhya śyāvaśoṇitam

71.23

jvarātisārau vamathustvaṅgaṅgāsadaruṃ klamaḥ
arocakāvipākau ca visarpāṇāmupadravāḥ

71.24

sidhyanti vātakaphapittakṛtā visarpāḥ
sarvātmakaḥ kṣatakṛtaśca na siddhimeti
pittātmako'ñjanavapuśca bhavedasādhyaḥ
kṛcchāśca marmasu bhavanti hi sarva eva

71.25

tathāca granthāntarāt
ṭaṭ śvāsamāsasaṅgoca dāhahikkāmadajvarāḥ
visarpā marmasarodhā steṣā proktā hyupadravāḥ

71.26

atha cikitsāmāha
sarveṣveva visarpeṣu kuryyāllaṅghanarūkṣaṇam
virekavamanālepa secanāsṛgvimokṣaṇaiḥ
upācaredyathādoṣa visarpānavidāhibhiḥ

71.27

paṭolapicumardābhyāṃ pippalyā madanena vā
visarpe vamana śasta tathā cendrayavaiḥ saha

71.28

triphalārasasaṃyuktaṃ sarpistrivṛtayā saha
prayoktavya virekārthaṃ vīsarpajvaraśāntaye

71.26-2

rāsnā nīlotpala dāru candanaṃ madhukaṃ balā
ghṛtakṣaurayuto lepo vātavīsarpanāśanaḥ

71.30

śakradrasa payo mūtraṃ pañcamūlaṃ ca tatsamam
etatsukhoṣṇakaṃ kāryaṃ visarpe'nilasambhave

71.31

tṛṇavarjya vidhātavyaṃ pañcamūlacatuṣṭayam
pradehasekau sarpirbhiḥ visarpe vātasambhave

71.32

kuṣṭhaṃ śatāhvā suradāru mustā vārāhikustumburukaṣṇāgandhāḥ
vāte'rkavaṃśārttagalāśca yojyāḥ seke pralepeṣu tathā ghṛteṣu

71.33

drākṣāragvadhakāśmaryyatriphalairaṇḍapīlubhiḥ
trivṛddharītakībhiśca visarpe śodhanaṃ hitam

71.34

nyagrodhodumbarāśvattha plakṣavenasapīlubhiḥ
candanadvayamañjiṣṭhā padmośīragairikaiḥ

71.35

śatadhautaghṛtonmiśrairlepo raktaprasādanaḥ
dāhapāka rujāsrāvaśoṣanirvāpaṇaḥ paraḥ

71.36

śirīṣayaṣṭī natacandanailāmāṃsīharidrāiyakuṣṭhabālaiḥ
lepo daśāṅgaḥ saghṛtaḥ prayojyo visarpakuṣṭhajvaraśothahārī

71.37

prapauṇḍarīkaṃ mañjiṣṭhā padmośīracandanaiḥ
sayaṣṭīnhauvaraiḥ paitte kṣīrapiṣṭaiḥ pralepanam

71.38

kaśeruśṛṅgāṭakapadmagundrā saśaivalāḥ sotpalakardamāśca
vastrāntarāḥ pittakṛte visarpe lepo vidheyaḥ saghṛtaḥ suśītaḥ

71.36-2

mṛṇālacandanaṃ lodhramuśīra kamalotpalam
śārivā śallakī pathyā pradehāḥ pittamudgarāḥ

71.40

pradehā. pariṣekāśca śasyante pañcavalkalaiḥ
padmakośīramadhuka candanairvā praśasyate

71.41

nyagrodhapādā gundrā ca kadalīgarbha eva ca
viṣagranthikalepaḥ syācchatadhautaghṛtaplutaḥ

71.42

māsīsarjaṃrasaṃ rodhraṃ madhukaṃ saha reṇubhiḥ
hareṇavo masūrāśca mudgāścaiva saśālayaḥ
pṛthak lepāḥ visarpaghnāḥ sarve vā sarpiṣā saha

71.43

ślaiṣmike vamanaṃ pūrvaṃ recanaṃ ca kaphāpaham

71.44

madana madhuka nimbaṃ vatsakasya phalāni ca
vamanañca vidhātavya visarpe kaphasambhave

71.45

gāyatrīsaptaparṇābda vāsāragvadhadārubhiḥ
kuṭannaṭairbhavellepo visarpe śleṣmasambhave

71.46

ajāśvagandhā saralātha kālasekaiḥ śivā vāpyathavājaśṛṅgī
gomūtrapiṣṭairvihitaḥ pradeho hanyādvisarpaṃ kaphajaṃ ca śīghram

71.47

triphalāpadmakośīra samaṅgā karavīrakam
nalamūlamanantā ca lepaḥ śleṣmavisarpahā

71.48

kākajaṅghā śirīṣasya puṣpa śleṣmātakatvacam
kṛtamālakapatrāṇi cāśvagandhā priyaṅgavaḥ
pradehaḥ kaphavīsarpe kaṭūṣṇaḥ suprayojitaḥ

71.46-2

āragvadhasya patrāṇi tvacaḥ śleṣmātakodbhavāḥ
śirīṣapuṣpasahitā hitā lepāvacūrṇanaiḥ

71.50

mustāriṣṭapaṭolānā kvāthaḥ sarvavisarpanut
dhātrīpaṭolamuṅgānāmathavā ghṛtasayutaḥ

71.51

amṛtaghanapaṭola nimbakalkerupesam
triphalakhadirasāra vyādhighātaśca tulyam
kvathitamidamaśeṣaṃ gugguloḥ pādayuktam
harati viṣavisarpān kuṣṭhasaṅghātamāśu

71.52

bhūnimbavāsākaṭukāpaṭolaṃ phalatrikaṃ candananimbasiddhaḥ
visarpadāhajvaraśoṣakaṇḍūvisphoṭatṛṣṇāvaminutkaṣāyaḥ

71.53

paṭola picumardañca dārbī kaṭukarohiṇīm
yaṣṭyāhna lāyamāṇāñca dadyādvīsarpaśāntaye

71.54

trāyantīnimbadāru kuṇḍalīdhātrīpaṭolakaṭukābhiḥ
kvātho hanti visarpānmakarandayuto baddhamūlān

71.55

tridoṣajāṃ kriyā kuryā dvisarpe dvandvasambhave
sakaphe raktapitte ca triphalā yojayet puraiḥ

71.56

durālabhāṃ parpaṭakaṃ paṭolaṃ kaṭukāṃ tathā
koṣṇa guggulusamiśraṃ pivedvā khadirāṣṭakam

71.57

vātapittapraśamanamagnivīsarparohaṇam
kaphapittapraśamana prāya' kardamasañjñake

71.58

vātapittahara karma granthivausarpiṇe hitaḥ
masūrisphoṭakuṣṭhaghnī kriyā yojyā visarpiṇām

71.59

kuṣṭhāmayasphoṭamasūrikokta cikitsayāpyāśu haredvisarpān
sarvāṃstu pakvān pariśodhya dhīmān vraṇakrameṇopacaredyathoktam

71.60

yacca sarpirmahātiktaṃ pittakuṣṭhanivarhaṇam
nirdiṣṭa tadapi prājño dadyādvosarpaśāntaye

71.61

vṛṣakhadirapaṭolanimbapatra tvagamṛtasuśivākaṣāyakalkaiḥ
ghṛtamabhinavametadāśu pakka jayati khalu visarpakuṣṭhagulmān

71.62

iti vṛṣādya ghṛtam
dve haridre sthirā mūrvā śārivā candanadvayam
madhukaṃ madhuparṇī ca padmakra padmakesaram

71.63

uśīramutpala medā triphalā pañcavalkalam
kalkairakṣasamairebhighṛtaprastha vipācayet

71.64

viṣavīsarpavisphoṭa kīṭalūtavraṇāpaham
gauravādyamiti khyātaṃ sarpiḥ śreṣṭhamanuttamam

71.65

iti gauravādya ghṛtam
kuṣṭheṣu yāni sarpīṃ'ṣi vraṇeṣu vividheṣu ca
visarpeṣu prayojyāni sekālepanabhojanaiḥ

71.66

karañjasaptacchada lāṅgalīkasnuhyarkadugdhānalabhṛṅgarājaiḥ
tailaṃ niśāmūtraviṣairvipakkaṃ visarpavisphoṭavicarcikāghnam

Linked texts (15)