Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 72

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 72

Language
Sanskrit

72.1

iti karañjatailam
iti vaṅgasena saṅkalita visarpanidānacikitsādhikāra samāpta
atha visphoṭanidānamāha
kaṭvamlatīkṣṇoṣṇavidāhirukṣakṣārairajīrṇādhyaśanātapaiśca
tathartudoṣeṇa viparyyayeṇa kupyanti doṣāḥ pavanādayastu

72.2

tvacamāśritya te raktaṃ māṃsāsthīni prardūṣya ca
ghorān kurvanti visphoṭān sarvān jvarapuraḥsarān

72.3

agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarā raktapittajāḥ
kvacit sarvatra vā dehe sphoṭaka iti smṛtaḥ

72.4

śiroruk śūlabhūyiṣṭha jvarastṛṭ parvabhedanam
sakṛṣṇāvarṇatā ceti vātavisphoṭalakṣaṇam

72.5

jvaradāharujāstrāvapākatṛṣṇābhiranvitam
pītalohitavarṇañca pittavisphoṭalakṣaṇam

72.6

chardyarocakajāḍyāni kaṇḍūkāṭhinyapāṇḍutā
avedanaścirātpākī sa visphoṭaḥ kaphātmakaḥ

72.7

vātapittātmako yastu kurute tīvravedanām
kaṇḍū staimityagurubhi rjānīyāt kaphavātikam

72.8

madhye nimnonnato'nte ca kaṭhino'lpaprapākavān
dāharāgatṛṣāmo haccharddimūrcchārujo jvaraḥ
pralāpo vepathu standrā so'sādhyaḥ syāttridoṣajaḥ

72.6-2

raktaraktasamutthānā guñjāphalanibhāstathā
veditavyāstu raktena paittikena ca hetunā
na te siddhaṃ samāyānti sarvairyyogavarairapi

72.10

ekadoṣotthitaḥ sādhyaḥ kṛcchrasādhyo dvidoṣajaḥ
sarvarūpānvito ghora svasādhyo bhūryupadravaḥ

72.11

hikkāśvāso'rucistṛṣṇā cāṅgamardo hṛdi vyathā
visarpajvarahṛllāsā visphoṭānāmurupadravāḥ

72.12

atha cikitsāmāha
tatrādau laṅghanaṃ kāryaṃ vamanaṃ pathyabhojanam
yathāyuktaṃ balaṃ vīkṣya yuktamuktaṃ virecanam

72.13

patolendrayavāriṣṭa vacāmadanasādhitam
vamanaṃ tatradātavya visphoṭa kaphapaittike

72.14

kṣudhitaṃ laṅghite vānte jīrṇaśāliyavādibhiḥ
mudgāḍhakaumasūrāṇāṃ rasairvā viśvasaṃyutaiḥ

72.15

suniṣaṇṇakavetrāgrataṇḍulīyakamaketakaiḥ
kulakābhīrukairaibhiḥ saparpaṭakatīnakaiḥ

72.16

karkoṭakāravellaiśca kusumairnimbbabilvajai
tiktadravyasamāyuktaṃ bhojanaṃ saṃprayojayet

72.17

dvipañcamūlaṃ rāstrā ca dārvīśīraṃ durālabhā
amṛtā dhānyakaṃ mustaṃ jayedvātasamudbhavān

72.18

drākṣākāśmaryyakharjūraṃ paṭolāriṣṭavāsakaiḥ
kaṭukālājaduḥsparśaiḥ sitāyuktā tu paittike

72.16-2

bhūnimbanimbavāsā ca triphalendrayavāsakaiḥ
picumardaṃ paṭolañca sakṣaudraṃ kaphajiddhitam

72.20

kirātatiktakāriṣṭa yaṣṭyāhvāmbudavāsakam
paṭolaparpaṭośīratriphalākoṭajānvitam
dvādaśāṅgaṃ tathaivaitatsarvvavisphoṭanāśanam

72.21

paṭolāmṛtabhūnimmba vāsakāriṣṭaparpaṭaiḥ
khadirāṣṭayutai kvātho visphoṭajvaraśāntaye

72.22

kuṇḍalīpicumardāmbu khadirendrayavāmbunā
visphoṭaṃ nāśayatyāśu vāyurjaladharāniva

72.23

amṛtavṛṣapaṭolaṃ mustakaṃ saptaparṇaṃ
khadiramasitavetraṃ nimbapatraṃ haridre
vividhaviṣavisarpaṃ kuṣṭhavisphoṭakaṇḍūrapanayati masūrīṃ śītapittaṃ jvarañca

72.24

paṭolatriphalāriṣṭa guḍūcīmustacandanaiḥ
samūrvā rohiṇī pāṭhā rajanī sadurālabhā

72.25

kaṣāya yojayedetat pittaśleṣmajvarāpaham
kaṇḍūtvagdoṣavisphoṭa viṣavīsarpanāśanam

72.26

śirīṣayaṣṭī natacandanailāmāṃsīharidrāiyakuṣṭhabālaiḥ
lepo daśāṅgaḥ saghṛtaḥ prayojyo visarpavisphoṭakakaṇḍūhārī

72.27

candanaṃ nāgapuṣpañca taṇḍulīyakaśārive
śirīṣavalkala jātīlepaḥ syāddāhanāśanaḥ

72.28

visphoṭavyādhināśāya taṇḍulāmbuprapeṣitaiḥ
bījaiḥ kuṭajavṛkṣasya lepaḥ kāryo vijānatā

72.29

utpalaṃ candana lodhra muśīra śārivāiyam
jalena piṣṭvā limpetta sphoṭadāhārttināśanam

72.30

śirīṣośīranāgāhva histrābhirlepanād drutam
visarpaviṣavisphoṭāḥ praśāmyanti na saṃśayaḥ

72.31

śirīṣacandanānantā tintiḍīvalkapūrakaiḥ
pralepaḥ saghṛtaḥ kāryyo visphoṭaśleṣmanāśanaḥ

72.32

śirīṣodumbarau jambu sekālepanayorhitāḥ
śleṣmātakatvaco vāpi pralepāścyotane hitāḥ

72.33

śirīṣapūgamañjiṣṭhā cavyāmalakayaṣṭikāḥ
sajātipallavakṣaudrā visphoṭa kavalagrahāḥ

72.34

padmaka madhuka lodhra nāgapuṣpañca keśaram
dve haridre viḍaṅgāni sūkṣmailā tagaraṃ tathā

72.35

kuṣṭhaṃ lākṣāpalakañca sindhūtthaṃ tutthameva ca
toyenāloya tatsarvaṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet

72.36

yāṃśca rogāṃnnihanyetat tānnibodha mahāmune
sarpakīṭādidaṣṭeṣu lūtāmūtrakṛteṣu ca

72.37

vividheṣu ca sphoṭeṣu tathā kuṣṭhavisarpiṣu
nāḍīṣu gaṇḍamālāsu prabhinnāsu viśeṣataḥ

72.38

agastivihitaṃ dhanya padma̱kaṃ tu mahāghṛtam

72.36-2

paṭolasaptacchadanim‍bavāsā phalatrikacchinnaruhāvipakvam
tatpañcatiktaṃ ghṛtamāśu hanti tridoṣavisphoṭavisarpakaṇḍūḥ

72.40

kampillakaṃ viḍaṅgāni vatsakaṃ triphalāṃ balām
paṭolaṃ picumardañca lodhraṃ mustaṃ priyaṅgukam

72.41

dhātakīṃ khadiraṃ sarjamelāṃ cāgurucandanam
piṣṭvā tailaṃ bhavettsvādhya tattailaṃ vraṇaropaṇam

72.42

pītvā ghṛtaṃ mahātiktaṃ kauśikena ca sādhitam
kadācidraktamokṣañca jñātvā doṣa prayojayet

Linked texts (13)