Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 74

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 74

Language
Sanskrit

74.1

atha masūrikānidānamāha
kaṭvamlalavaṇakṣāra viruddhādhyaśanāśanaiḥ
duṣṭaniṣpāvaśākādyaiḥ praduṣṭapavanodakaiḥ

74.3

kruddhagrahai ckṣaṇāccāpi dehe doṣāḥ samuddhatā.
janayanti śarīre'smin duṣṭaraktena saṅgatāḥ
masūrākṛtisaṃsthānāḥ piḍakāḥ syurmasūrikāḥ 2
tāsāṃ pūrvaṃ jvaraḥ kaṇḍūrgātrabhaṅgo'ratirbhramaḥ
tvaci śothaḥ savaivarṇyo netrarāgastathaiva ca

74.4

sphoṭā. rūkṣāruṇāḥ kṛṣṇāstīvravedanayānvitāḥ
kaṭhināścirapākāśca bhavantyanilasambhavāḥ

74.5

sandhgrasthiparvaṇāṃ bhedaḥ kāsaḥ kampo'ratiḥ klamaḥ
śoṣastālvoṣṭhajihvānāṃ tṛṣṇā cārucisaṃyutā

74.6

raktāḥ pītāḥ sitāḥ sphoṭāḥ sadāhāstīvravedanāḥ
bhavantyācarapākāśca pittakopasamudbhavāḥ

74.7

vidbhedaścāṅgamardaśca tṛṣṇāratyarucistathā
mukhapāko'kṣipākaśca jvarastīvraḥ sudāruṇaḥ
raktajāyāṃ bhavantyete vikārāḥ pittalakṣaṇāḥ

74.8

kaphaprasekaḥ staimityaṃ śirorug gātragauravam
hṛllāsārucitandrāttirnidrālasyasamanvitāḥ

74.6-2

śvetāḥ snigdhā bhṛśaṃ sthūlāḥ kaṇḍūrā mandavedanāḥ
masūrikā. kaphotthāśca cirapākāḥ prakīrttitāḥ

74.10

nīlāścipiṭavistīrṇā madhye nimnā mahārujāḥ
cirapākāḥ pūtisrāvāḥ prabhūtāḥ sarvadoṣajāḥ

74.11

kaṇṭharodho'rucistandrā pralāpāratisaṅgatāḥ
duścikitsyā samuddiṣṭāḥ piḍakāścarmasaṃsthitāḥ

74.12

romakūponnatisamā lohitāḥ kaphavātajāḥ
kāsārocakasaṃyuktā romāntyā jvarapūrvikāḥ

74.13

toyabudbudasadṛśāstvaggatāśca masūrikāḥ
svalpadoṣāḥ prajāyante bhinnāstoyaṃ sravanti ca

74.14

raktasthā lohitākārāḥ śīghrapākāstanutvacaḥ
sādhyā nātyarthaduṣṭāśca bhinnā raktaṃ sravanti ca

74.15

māṃsasthāḥ kaṭhināḥ snigdhāḥ cirapākā ghanatvacaḥ
gātraśūlāniśaṃ kaṇḍūḥ tṛṇārucisamanvitāḥ

74.16

medonā maṇḍalākārā mṛdavaḥ kiñcidunnatāḥ
ghorajvaraparītāśca sthūlāḥ snigdhāḥ savedanāḥ
sammohāratisantāpāḥ kaścidābhyo vinistaret

74.17

kṣudrā gātrasamā rūkṣā cipiṭā kiñcidunnatāḥ
majjodhyā bhṛśasammoha vedanāratisaṃyutā

74.18

chindanti marmadhāmāni prāṇānāśu haranti ca
bhramareṇeva viddhāni kurvantyasthīni sarvataḥ

74.16-2

pakkābhāḥ piḍakāḥ snigdhāḥ sūkṣmāścātyarthavedanāḥ
staimityāratisammoha dāhonmādasamanvitāḥ

74.20

śukrajāyāṃ masūrthyāntu lakṣaṇāni bhavanti hi
nirdiṣṭa kevalaṃ cihnaṃ dṛśyate na hi jīvitam

74.21

doṣamiśrāstu saptaitā draṣṭavyā doṣalakṣaṇaiḥ

74.22

tvaggatā raktajāścaiva pittajāḥ śleṣmajāstathā
etā vināpi kriyayā praśāmyanti śarīriṇām

74.23

vātajā vātapittotthā śleṣmavātakṛtāśca yāḥ
kṛcchrasādhyamatā stāścāyatnādetā upācaret

74.24

asādhyāḥ sannipātotthā stāsāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam
prabālasadṛśāḥ kāścit kāścijjambūphalopamāḥ

74.25

lohajālasamāḥ kāścidalasīphalasannibhāḥ
āsā bahuvidhā varṇā jāyante doṣabhedataḥ

74.26

kāso hikkāprakopaśca jvarastīvraḥ sudāruṇaḥ
pralāpaścāratirmūrcchā tṛṣṇādāho vighūrṇatā

74.27

mukhena prasravedraktaṃ tathā ghrāṇena cakṣuṣā
kaṇṭhe ghurghurakaṃ kṛtvā śvasityatyarthadāruṇam

74.28

masūrikābhibhūtasya yasyaitāni bhiṣagvaraḥ
lakṣaṇānīha dṛśyante na dadyāttatra bheṣajam

74.29

masūrikābhibhūto yo bhṛśaṃ ghrāṇena niḥśvaset
sa dhruvaṃ tyajati prāṇānstṛṣṇārtto vāyudūṣitaḥ

74.30

masūrikānte śothaḥ syāt kūrpare maṇibandhake
tathāsaphalake vāpi duścikitsyaḥ sudāruṇaḥ

74.31

dvitrilavaṇasaṃyukto dvandvopadravasaṃyutaḥ
dvandvajāstu trayo jñeyā manuṣyāṇāṃ masūrikāḥ

74.32

kaphavātādisambhūṃtaḥ kodravo nāma sañjñitaḥ
loke vadanti kacchākaḥ sa pākaṃ na ca gacchati

74.33

yavaśūkavadaṅgeṣu vidhyati ca viśeṣataḥ
saptāhādvādaśāhādvā svastho bhavati mānavaḥ

74.34

masūrikāyā kuṣṭhoktā pralepādikriyā hitā
pittaśleṣmavisarpoktā kriyā cātra praśasyate

74.35

veṇutvak surasā lākṣā karpāsāsthi masūrikāḥ
yavapiṣṭa viṣaṃ sarpirvacā brāhmī suvarcalā
dhūpanārthaṃ yathālābhaṃ dhūmametat prayojayet

74.36

ādāvetat prayoktavya naśyantyāśu masūrikāḥ
na gṛhṇanti viṣaṃ kecit yathālābhaśruteriha

74.37

śvetacandanakalkena hilamocābhava rasam
pibenmasūrikārambhe naimba vā kevala rasam

74.38

vilvapatraraseneva mūrcchitaḥ pārado rasaḥ
hilamocarasaṃ pītaṃ hanti mākṣikasaṃyutam

74.38-2

masūrīṃ sarvajāṃ śīghrarmāsthajāṃ sarvadehajām
vamane maraṇaṃ proktaṃ stambhane jīvanaṃ matam

74.40

sarvāsā vamanaṃ pūrvaṃ paṭolāriṣṭavāsakaiḥ
kaṣāyaiśca vacā vatsayaścāṅga phalakalki taiḥ

74.41

sacaudra pāyayedvāhyadrā rasa vā hailamocakam
vāntasya recana deyaṃ śamana vā'bale nare

74.42

ubhābhyāṃ hṛtadoṣasya viśuṣyanti masūrikāḥ
nirvikārāścālpapūyāḥ pacante cālpavedanāḥ

74.43

bāṇīravilvajanitaṃ kvāthaṃ paryuṣitamuttame divase
caitrasya pāparogaṃ pibettā na bhave drutaṃ caitat

74.44

nārīṇāṃ vāmapādastha narāṇāmapasavyagam
pāparoga tyajeddūrācchirāsthivinivāraṇam

74.45

caitrasitabhūtadine raktapatākā snuhībhavane
dhavalitakalase nyastā pāparujo dūrato dhatte

74.46

paṭolaṃ sārivā mustaṃ pāṭhā kaṭukarohiṇī
khadiraḥ picumardaśca balā dhātrī vikaṅkatam
eṣāṃ kaṣāyapānantu hanti vātamasūrikām

74.47

dvipañcamūlaṃ rāstrā ca dhātrīśīraṃ durālabhāṃ
sāmṛta dhānyaka mustaṃ jayedvāta masūrikām

74.48

nyagrodhaplakṣa mañjiṣṭhā śirīṣodumbaratvacām
sasarpiṣka masūyryāntu vātajāyāṃ pralepanam

74.48-2

guḍūcīṃ madhukaṃ rāstrāṃ pañcamūlaṃ kaniṣṭhakam
candanaṃ kāśmaryyaphala balāmūlaṃ vikaṅkatam
pākakāle masūyryāntu vātajāyāṃ prayojayet

74.50

guḍūcī madhukaṃ drākṣā mauraṭaṃ dār̤imaiḥ saha
pākakāle pradātavya bheṣaja guḍasaṃyutam

74.51

tena pāka vrajatyāśu na ca vāyuḥ prakupyati

74.52

lihyādvadaracūrṇantu pācanārthañca guḍena tu
kaphavātakṛtāstena pacyante ca masūrikāḥ

74.53

śodhanaṃ pittajāyāntu kāryya vaidyena jānatā
tatrādau tarpaṇaṃ kāryyaṃ lājacūrṇaiḥ saśarkaraiḥ

74.54

bhojana tiktayūṣaiśca pratudānā rasena vā
bhojana cāthavā kāryyaṃ duṣṭavraṇavisarpiṇām

74.55

ādāveva masūryyāntu pittajāyā prayojayet

74.56

nimbaparpaṭaka pāṭhā paṭola candanadvayam
vāsā durālabhā dhātrī vyoṣa kaṭukarohiṇī

74.57

etatpala śṛta śīta madhuśarkarayānvitam
masūryyāntu prayoktavya pittajāyā vijānatā
dāhe jvare visarpe tu vraṇe pittādhike tathā

74.58

drākṣā kāśmaryyakharjūrapaṭolāriṣṭavāsakaiḥ
lājāmalakadusparśaiḥ sitāyuktantu paittike

74.59

śirīṣodumbarāśvattha pīlu nyagrodhavalkalaiḥ
pralepaḥ saghṛtaḥ śīghra vraṇavīsarpadāhahā

74.60

śyāmā parpaṭakāriṣṭa candanadvayamūlakaiḥ
dhātrī tiktavṛṣośīra yāsaiśca kvathita jalam
pīta masūrikā hanti pittajāṃ dāhasayutām

74.61

moraṭaṃ kāśmaryyaphala śṛtaśīta saśarkaram
lājācūrṇayuta dadyāta pittajāyāntu pācanam

74.62

durālabhā parpaṭakaṃ paṭolaṃ kaṭurohiṇī
ślaiṣmikāṃ pittajāyāñca pāne niṣkvāthya dāpayet

74.63

bhūnimbo mustakaṃ vāsā triphalendrayavāsakam
picumardaiḥ paṭolañca sakṣaudra yojita hitam

74.64

khadirāriṣṭapatraiśca śirīṣodumbaratvacā
kuryāllepa kaphotyāyāṃ pittajāyāmathāpi vā

74.65

vṛṣasya svarasaṃ dadyāt kṣaudrayuktaṃ kaphātsake

74.66

kaphajāyā masūryyāntu kaṭhināyā viśeṣata
pācanāya pradātavya lepana dadhisaktubhi

74.67

paṭolakuṇḍalīmusta vṛṣadhānyayavāsakaiḥ
bhūnimbanimbakaṭukā parpaṭaiśca śṛta jalam

74.68

masūrīṃ śamayedāmā pakvā caiva viśodhayet
nātaḥparatara kiñcidvisphoṭajvaraśāntaye

74.68-2

paṭolamustāruṇataṇḍulīyaka paceddharidrāmalakalkasayutam
masūrivisphoṭavisarpaśāntaye tadeva romāntivamijvarāpaham

74.70

nimbaparpaṭakaṃ drākṣā paṭola kaṭurohiṇī
vāsā durālabhā dhātrī cośīra candanadvayam

74.71

eṣa nimbādikaḥ kvātha. pītaḥ śarkarayānvitaḥ
masūrīṃ sarvvajā hanti jvaravisarpasambhavām
utthitā praviśedyātu punastāṃ vāhyato nayet

74.72

kāñcanāratvaca' kvātha stāpyacūrṇāvacūrṇitaḥ
nirgamyagrāntaḥ praviṣṭāntu masūrīṃ vāhyato nayet

74.73

paṭolamūlāruṇataṇḍulīyakāṃ tathaiva dhātraukhadireṇa saṃyutam
pibejjalena kathitaṃ suśītalaṃ masūrikārogavināśana param

74.74

sukhavauṣadhaniryyāsaṃ haridrācūrṇasayutam
romantau jvaravīsarpa masūrīśāntaye pivet

74.75

durālabhāparpaṭakaṃ paṭola kaṭurohiṇī
śleṣmapittamasūryāntu kāthameṣāṃ prayojayet

74.76

rasa pūtikarañjasya cāmalakyā rasaṃ tathā
pibetsaśarkarākṣaudra śophanutkaphapaittike

74.77

amṛtādikaṣāyantu jayetpittakaphātmikām
tathā śoṇitasaṃsṛṣṭaṃ jayecchoṇitamokṣaṇai

74.78

kāścidvinā prayatnena siddhyantyāśu masūrikāḥ
kṛcchrāt kṛcchratarāḥ kāścit kāścitsidhyanti vā navā
kāścinnaiva prasidhyanti sādhyamānāḥ prayatnataḥ

74.76-2

sauvīreṇa tu sampiṣṭaṃ mātuluṅgasya keśaraṇ
pralepātyācayatyāśu dāha vāpi niyacchati

74.80

pādadāhantu kurute piḍakā pādajā bhṛśam
tatra sekaṃ prakurvīta bahuśastaṇḍulāmbunā

74.81

pākakāle tu sarvāstān viśoṣayati mārutaḥ
tasmātsaṃ bṛ ṃhaṇaṃ kāryyaṃ natu pathyaṃ viśeṣaṇam

74.82

lihyācca vādaraṃ cūrṇa pācanārthaṃ guḍena tu
anenāśu vipacyante vātapittakaphātmakāḥ

74.83

śūlādhmānaparītasya kampamānasya vāyunā
dhanvamāṃsarasāḥ śastā īṣallaindhavasaṃyutāḥ

74.84

dāḍimāmlarasairyuktā yūṣāḥ syusvaracau hitāḥ

74.85

pibedambhastaptaśītaṃ bhāvita khadirāsanaiḥ

74.86

śauce vāri prayuñjīta gāyatrivahuvārajam

74.87

jātīpatrasamañjiṣṭhā dārvī pūgaphalaṃ śamo
dhātrīphalaṃ samadhuka kathita madhusaṃyutam
mukhavraṇe kaṇṭharoge gaṇḍūṣārthaṃ praśasyate

74.88

akṣṇoḥ sekaṃ praśaṃsanti gavedhumadhukāmbunā

74.86-2

madhukaṃ triphalā mūrvā dārvītvaṅnīlamutpalam
uśīralodhramañjiṣṭhā lepāścāścotane hitāḥ

74.90

naśyantyanena dṛgjātā masūryo na bhavanti ca
pralepamañjana dadyāddahvārasya valkalaiḥ

74.91

pañcavalkalacūrṇena klinnā srāvavatī tathā
daśāṅgalepacūrṇena cūrṇitā śāntimeti ca

74.92

kṛmipātabhayāccāpi dhūpayetsaralādibhiḥ
vedanādāhaśāntyarthaṃ sutānā ca viśuddhaye

74.93

tathāṣṭāṅgāvaleho'tra kavalaścārdrakādibhiḥ

74.94

niśādvayośīraśirīṣamustakaiḥ salodhrabhadraśriyanāgakeśaraiḥ
sasveda visphoṭavisarpa kuṣṭhadaurgandhyaromāntiharaḥ pradehaḥ

74.95

pañcatiktaṃ prayuñjīta pānābhyañjanabhojanaiḥ
kuryyādvraṇavidhānañca tailādīn varjayecciram

74.96

nimbavabbūrikāśokavimbīvetasavalkalam
mṛtaśītaṃ prayoktavya srāvaprakṣālane sadā

74.97

japahalomopacāraiśca dānasvastyayanādibhiḥ
ghaṇṭākarṇaṃ dvijān gāñca śiva gaurīñca pūjayet

74.98

agadāni viṣaghnāni ratnāni ca bhiṣagvaraḥ
dhārayedvācayeccāpi vainateyasya saṃhitām

74.99

kṛtvā dārvīkaṣāyañca kalkairebhiḥ paced ghṛtam
daśamūlībalāpathyā kuṣṭharāsnā vibhītakaiḥ

74.100

dārvītvagnaktamālaiśca samañjiṣṭhaiḥ supeṣitaiḥ
apakvāḥ pācayanyāśu pakvāścaiva viśodhayet
kṣudrāstu śamayatyetat sekādapi masūrikāḥ

74.101

masūrīṣu prayuñjīta gaurādyaṃ pañcakaṃ tathā
naimba śairīṣikaṃ vāpi bhiṣak sarveṣu karmasu

74.102

kūrparādibhave śothe yannāsiddhiḥ prajāyate
vraṇaśothaharairyogairvātayogaharaistathā

74.103

duṣṭavraṇeṣu teṣveva jalaukābhirharedasṛk

Linked texts (12)