Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 77

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 77

Language
Sanskrit

77.1

iti vaṅgasena saṅkalita mukharogacikitsādhikāra samāpta
atha karṇaroganidānamāha
samīraṇaḥ śrotragato'nyathā caran samantataḥ śūlamatīva karṇayoḥ
karoti doṣaiśca yathā svamāvṛtaḥ sa karṇaśūlaḥ kathito durācaraḥ

77.2

karṇasrotaḥ sthite vāte śṛṇoti vividhān svarān
bherīmṛdaṅgaśaṅkhānā karṇanādaḥ sa ucyate

77.3

yadā śabdavaho vāyuḥ srota āvṛtya tiṣṭhati
śuddhaḥ śleṣmānvito vāpi vādhiryyantena jāyate

77.4

vāyu pittādibhiryukto veṇughoṣopama svanam
karoti karṇayo' cveḍaḥ karṇacveḍaḥ sa kīrttitaḥ

77.5

śiro'bhighātādathavā nimajjanājjale prapātādathavāpi vidradheḥ
sraveddhi pūyaṃ śravaṇo'nilāditaḥ sa karṇasasrāva iti prakīrttitaḥ

77.6

mārutaḥ kaphasaṃyuktaḥ karṇakaṇḍū karoti ca
pittoṣmaśoṣita' śleṣmā jāyate karṇagūthakaḥ

77.7

sakarṇagūtho dravatā yadā gato vilāyito ghrāṇamukha prapadyate
tadā sa karṇapratināhasañjñito bhavedvikāra. śiraso'rddhabhedakṛt

77.8

yadā tu mūrcchantyathavāpi jantavaḥ sṛjantyapatyānyathavāpi makṣikāḥ
tadañjanatvācchravaṇo nirudhyate bhiṣagbhirādyaiḥ kṛmikarṇako gadaḥ

77.6-2

pataṅgā' śatapadyaśca karṇasrotaḥ praviśya hi
aratiṃ vyākulatvañca bhṛśa kurvanti vedanām

77.10

karṇo nistudyate tasya tathā phuraphurāyate
kīṭe carati ruktīvrā nispande mandavedanā

77.11

kṣatābhighātaprabhavastu vidradhirbhavettathā doṣakṛto'paraḥ punaḥ
sapītanīlāruṇamasramāsravetpratodadhūmāyanadāha coṣavān

77.12

karṇapākastu pittena kothavikledakṛdbhavet
karṇavidradhipākādvā jāyate cāmbupūraṇāt

77.13

pūyaṃ sravati vā pūti sa jñeyaḥ pūtikarṇakaḥ
karṇaśophārbudārśāṃsi jānīyāduktalakṣaṇaiḥ

77.14

nādo'tirukkarṇamalasya śoṣaḥ srāvastanuścāśravaṇañca vātāt
śothaḥ sarāgodaraṇaṃ vidāhaḥ sapītapūtisravaṇañca pittāt

77.15

vaiśrutyakaṇḍūsthiraśothayuktā snigdhā srutiḥ śleṣmabhave'lparuk ca
sarvāṇi rūpāṇi ca sannipātāt srāvaśca tatrādhikadoṣavarṇaḥ

77.16

saukumāryyāccirotsṛṣṭe sahasaivātivarddhite
karṇe śotho bhavetpālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān
kṛṣṇāruṇanibhaḥ stabdhaḥ sa vātātparipoṭakaḥ

77.17

gurvābharaṇasaṃyogāttāḍanāt gharṣaṇādapi
śothaḥ pālyāṃ bhavecchyāvo dāhapākarujānvitaḥ
rakto vā raktapittābhyāmutpātaḥ sagudo mataḥ

77.18

karṇaṃ balādvarddhayataḥ pālyā vāyuḥ prakupyati
kapha saṃgṛhya kurute śopha stabdhamavedanam
unmanthakaḥ sakaṇḍūko vikāraḥ kaphavātajaḥ

77.18-2

saṃvarddhamāne duviddhe kaṇḍūdāharujānvitaḥ
śotho bhavati pākaśca tridoṣo duḥkhavardhanaḥ

77.20

kaphāsṛk krimayaḥ kruddhāḥ sarṣapābhā visarpiṇaḥ
kurvvanti pauḍikāḥ pālyā kaṇḍū dāha samanvitāḥ

77.21

kaphāsṛk kṛmisambhūtaḥ sa visarponvitastataḥ
lihecca sakalā pālīṃ parilehīti sa smṛtaḥ

77.22

atha cikitsāmāha
karṇaśūle karṇanāde vādhiryye cveḍa eva ca
caturṇāmapi rogāṇāṃ sāmānyaṃ bheṣajaṃ viduḥ

77.23

snigdhaṃ vātaharaiḥ snehainaraṃ vāpi virecayet
bhuktopariṣṭita sarpirvastikarma ca pūjitam

77.24

koṣṇaṃ payo'nupānañca trirātra pāyayed ghṛtam

77.25

aśvatthapatra khallaṃ vā vidhāya bahupatrakam
tailāktamaṅgārapūrṇaṃ nidadhyācchravaṇopari

77.26

yattailaṃ cavate tasmāt khallādaṅgāratāpitāt
taptāptaṃ śravaṇasrotataḥ sadyo gṛhṇāti vedanām

77.27

śṛṅgaverañca madhuka saindhavaṃ tailameva ca
kaṭūṣṇaṃ karṇayordeyametadvā vedanāpaham

77.28

kapitthamātuluṅgāmla śṛṅgaverarasaiḥ śubhai
sukhoṣṇaiḥ pūrayetkarṇaṃ karṇaśūlopaśāntaye

77.26-2

laśunāīkaśiśrūṇā suraṅgāmūlakasya ca
kadalyāḥ svarasaḥ śreṣṭhaḥ kaṭūṣṇa karṇapūraṇe

77.30

karṇaṃ koṣṇena śuktena pūrayetkarṇaśūlinaḥ
samudraphenacūrṇena śuktyā vāpyavacūrṇayet

77.31

arkāṅkurānamlapiṣṭāṃstailāktān lavaṇānvitān
sannivadhyāt snuhīkāṇḍe kīrite tacchadāhṛte

77.32

puṭapākakramāt svinna pīḍayedārasāgamāt
sukhoṣṇaṃ tadrasa karṇe dāpayecchūlaśāntaye

77.33

mahataḥ pañcamūlasya kāṣṭhānyaṣṭāṅgulāni ca
kṣaumenāveṣṭya saṃsicya tailenādīpayettataḥ

77.34

yattailaṃ cyavate tebhyaḥ sukhoṣṇaṃ tannadāpayet
jñeya taddīpikātaila sadyo gṛhṇāti vedanām

77.35

eva kuryyādbhadrakāṣṭhe kuṣṭhe kāṣṭhe ca sārane
matimān dīpikātaila karṇaśūlanivāraṇam

77.36

iti dīpikātailam
arkasya patraṃ pariṇāmapītamājyena lipta śikhināvataptam
āpīḍya toya śravaṇe niṣiktaṃ nihanti śūla bahuvedanañca

77.37

tīvraśūlāture karṇe saśabde kledavāhini
chāgamūtra praśaṃsanti koṣṇaṃ saindhavasaṃyutam

77.38

eraṇḍapatra puṭapākavipācitāmbutulyārdrakasya salila madhukena miśram
pakkā ca tailalavaṇena yuta sukhoṣṇaṃ
karṇe ruja harati tatkṣaṇameva dattam

77.36-2

bilvairaeḍākavarṣāmūdhattūronmattaśigrubhiḥ
vatsagandhāśvagandhābhyā tarkārīyavareṇubhiḥ

77.40

āranālasrutairebhirnāḍīsvedaḥ prayojitaḥ
kaphavātasamutthāna karṇaśūla nivārayet

77.41

rāsnāmṛtairaṇḍasurāhnaviśvaṃ tulya guḍenāpi vimṛdya khādet
vātāmayī karṇaśirogadī ca nāḍīvraṇī caiva bhagandarī ca

77.42

iti rāsnāguggulu
vaśāvalekhasayukte mūtre vā''jāvike bhiṣak
taila pacettena karṇaṃ pūrayetkarṇaśūlinaḥ

77.43

dhārayet pūraṇaṃ karṇe karṇaśūla vimardayet
ruja syānmārdava yāvanmātrāmṛtamavedanam

77.44

yāvatparyyeti hastāgraṃ dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalam
nimeṣonmeṣakālena sama mātrā tu sā smṛtā

77.45

tailaṃ śyonākamūlena mandāgnau parisādhitam
haredāśu tridoṣotthaṃ karṇaśūla prapūraṇāt

77.46

iti śyonākatailam
hiṅgutumburuśuṇṭhibhiḥ sādhyaṃ taila sasārṣapam
karṇaśūle pradhāna tat pūraṇa hitamucyate

77.47

iti hiṅgavādya tailam
devadāruvacāśuṇṭhiśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ
tailaṃ siddhaṃ hi gomūtre karṇaśūlanivāraṇam

77.48

iti devadārvāditailam
pippalyo vilvamūlañca kuṣṭha madhukameva ca
sūkṣmailādevadārūṇi māsīvyāghrīnakho'guru

77.46-2

vargeṇānena tailasya prasthaṃ mṛdvagninā pacet
keyūramūlakarasau dadyāt snehena sayutau

77.50

tena karṇe picuṃ dadyādvastikarma ca kārayet
tenopaśāmyate kṣipraṃ karṇaśūla sudāruṇam

77.51

iti pippalyādya tailam
vātaroge ca nirdiṣṭā kriyā cātra prayojayet
snānaṃ śītāmbusammāna maithunañca vivarjayet

77.52

pittaje śarkarāyuktaṃ ghṛtasnigdhaṃ virecanam
drākṣāyaṣṭīśṛta kṣīraṃ śasyate karṇapūraṇam

77.53

pittavadraktaje kuryyācchirāyā raktamokṣaṇam
kaphaje māgadhausiddhaṃ havirdugdhaṃ prapīya ca
kuryyādgaṇḍūṣasasveda dhūpanaṃ kaphanāśanam

77.54

karṇaccheḍe karṇanāde kaṭutailena pūrayet
nādavādhiryyayoḥ kuryyāt karṇaśūloktamauṣadham

77.55

kaphaje cācaret pūrvaṃ vamanādyaiḥ kriyākramam
vātaje kuṣṭhajaṃ vāpi lāṅgalīkṣīramiśritam

77.56

dalenāśvatthavṛkṣasya veṣṭitaṃ suvipācitam
satailalavaṇaṃ koṣṇaṃ vādhiryye karṇapūraṇam

77.57

eraṇḍaśigruvaruṇa mūlikāpatraje rase
caturguṇe pacettailaṃ kṣīre cāṣṭaguṇānvite

77.58

yaṣṭyāhnakṣīrakākolī kalkayukta nihanti tat
nādavādhiryyaśūlāni nāvanābhyaṅgapūraṇaiḥ

77.56-2

kalkakvātheśca yaṣṭyāhna kākolīdvayamāṣakaiḥ
śūkarasya vasā pakvā karṇanādārttināśinī

77.60

kharjikā mūlaka śuṣkaṃ hiṅgu kṛṣṇāmahauṣadham
śatapuṣpā ca taistaila pakvaṃ śukta caturguṇe

77.61

praṇādaśūlavādhiryyaṃ srāva cāśu vyapohati

77.62

mayūranālagomāṃsaṃ laśunaṃ śuṣkamūlakam
saśukta sādhita taila karṇanādārttināśanam

77.63

gavā mūtreṇa vilvāni piṣṭvā taila vipācayet
sajalañca sadigdhañca vādhiryye karṇapūraṇam

77.64

apāmārgakṣārajale tat kṛtakalkena sādhitaṃ tailam
apaharati karṇanāda vādhiryyaṃ cāpi pūraṇataḥ

77.65

bālamūlakaśuṇṭhīnāṃ kṣāro hiṅgu sanāgaram
śatapuṣpā vacā kuṣṭhaṃ dāru śigru rasāñjanam

77.66

sauvarcalaṃ yavakṣāraḥ svarjikodbhidasandhavam
bhūrjagranthiviḍaṃ mustaṃ madhuśuktaṃ caturguṇam

77.67

mātuluṅgarasaścaiva kadalyā rasa eva ca
tailamebhirvipaktavyaṃ karṇaśūlaharaṃ param

77.68

bādhiryyaṃ karṇanādañca pūyasrāvañca dāruṇaḥ
pūraṇādasya tailasya kramayaḥ karṇamāśritāḥ

77.69

kṣipraṃ vināśamāyānti kṛṣṇātreyasya śāsanāt
kṣāratailamidaṃ śreṣṭha sukhaṃ karṇāmayāpaham

77.70

jambīrāṇāṃ phalarasaḥ prasthaikaḥ kuḍavonmitam
mākṣikaṃ tatra dātavyaṃ pippalī ca palonmitā

77.71

ghṛtabhāṇḍe viniḥkṣipya dhānyarāśau nidhāpayet
māsena tajjātarasa madhuśuktamudāhṛtam

77.72

eṣa eva vidhiḥ kāryyaḥ praṇāde nasyapūrvakaḥ
guḍanāgaratoyena nasya syādubhayorapi

77.73

karṇasrāve pūtikarṇe tathaiva kṛmikarṇake
sāmānya karma kurvīta yogān vaiśeṣikānapi

77.74

śirovirecana caiva dhūpanaṃ pūraṇaṃ tathā
pramārjana dhāvanañca vīkṣya vīkṣyāvacārayet

77.75

rājavṛkṣāditoyena surasādijalena ca
karṇaprakṣālana kāryyaṃ cūrṇairetaistu pūraṇam

77.76

cūrṇaṃ pañcakaṣāyāṇāṃ kapittharasasaṃyutam
karṇasrāve praśaṃsanti pūraṇaṃ madhunā saha

77.77

tindukānyabhayā lodhraṃ samaṅgā cāmalakyupi
pañcakaṣāyaśabdena grāhyametaddhi bodhitam

77.78

sarjatvak cūrṇasaṃyuktaṃ bījapūrarasaṃ kṣipet
karṇasrāve rujā dāhāḥ praṇaśyanti na saṃśayaḥ

77.76-2

sarjatvak cūrṇasaṃyuktaḥ kārpāsīphalajo rasaḥ
yojito madhunā vāpi karṇasrāve praśasyate

77.80

puṭapākakramasvinno hastiviṅjātacchatrajaḥ
rasaḥ satailāsindhūtthaḥ karṇasrāvaharaḥ paraḥ

77.81

jambvāmrapatraṃ tarūṇaṃ samāṃśaṃ kapitthakarpāsaphalañca sāndram
kṣutvā rasaṃ tanmadhunā vimiśraṃ srāvāpahaṃ taṃ pravadanti tajjñāḥ
etaiḥ śṛtaṃ nimbakarañjatailaṃ sasārṣapaṃ srāvaharaṃ pradiṣṭam

77.82

iti jambvādya tailam
arkasya patrasvarasaṃ nirguṇḍīsvarasaṃ tathā
rājavṛkṣāditoyena sūryāvarttarasaṃ tathā

77.83

citrakodbhavasaṃmiśraṃ vajrīkṣīra tathaiva ca
tathā hulahulatoyena prasthekena krameṇa tu

77.84

tailaprastha pacettasmin haritālapaladvayam
saindhavañca palaṃ yojyaṃ viṣaṃ pādāṃśakaṃ tathā
etattailaṃ haret kṣipraṃ karṇaśūlañca dustaram

77.85

iti viṣagarbhatailam
musalīvākucīcūrṇaṃ khādedvādhiryyaśāntaye

77.86

iti granthāntarādavoktam
bilvodumbarajambūdadhitthacūtānāṃ valkalaiḥ siddham
śrutirodhañca nihanti tailaṃ prapākapūtisrutiṃ jayati

77.87

iti pañcavalkalatailam
āmrajambūpravālāni madhukasya vaṭasya ca
ebhiḥ susādhitaṃ tailaṃ pūtikarṇopaśāntaye

77.88

iti catuṣparṇatailam
varuṇāśvakapivyāmnra jambūpallavasādhitam
pūtikarṇāpahaṃ taila jātaupatraraso'thavā

77.89

nirguṇḍausvarase taila sindhudhūmarajo guḍaḥ
pūraṇāt pūtikarṇasya śamano madhusaṃyutaḥ

77.60-2

jātaupadmarase tailaṃ vipakkaṃ pūtikarṇajit

77.61-2

ghṛṣṭa rasāñjanaṃ nāryāḥ kṣīreṇa madhusayutam
praśasyate cirottheṣu sasrāve pūtikarṇake

77.62-2

kuṣṭha hiṅguvacādāru śatāhvāviśvasaindhavaiḥ
pūtikarṇāpahaṃ taila vastramūtreṇa sādhitam

77.63-2

śambūkasya tu māṃsena kaṭutailaṃ vipācayet
tasya pūraṇamātreṇa karṇanāḍī praśāmyati

77.64-2

cūrṇena gandhakaśilārajanībhavena
subyaṃśakena kaṭutailapalāṣṭakañca
dhattūrapatrarasasulyamidaṃ vipakkaṃ
nāḍīṃ jayeccirabhavāmapi karṇajātām

77.65-2

kṛmikarṇavināśāya kṛmighnā kārayet kriyām
vārttākudhūmaśca hitaḥ sarṣapasneha eva ca

77.66-2

pūraṇa haritālena gavāṃ mūtrayutena ca
dhūpane karṇadaurgandhye gugguluḥ śreṣṭha ucyate

77.97

sūryāvarttasya svarasa sindhuvārarasa tathā
lāṅgalīmūlajaṃrasaṃ tryūṣaṇaṃ cūrṇitaṃ tathā
pūrayet kṛmikarṇantu jantūnā nāśana param

77.98

haliravibhaktiyoṣānekaukṛtya pragālayed baddhā
vasanena tasya rasena śravaṇe paripūrayet sutarām

77.99

karṇajalaukāniyataṃ kṛmikīṭapipīlikāstathānye'pi
nipatanti niravaśeṣāḥ kāraṇḍāścāpi suṇḍasthāḥ

77.100

atha karṇapratīnāhe snehasvedau prayojayet
tato viriktaśirasaḥ kriyā proktā samācaret

77.101

vidradhau cāpi kurvīta vidradhyukta cikitsitam
karṇapākasya bhaiṣajyaṃ kuryyāt kṣatavisarpavat

77.102

praklidya dhīmān tailena pravilāpya ca śodhayet
karṇagūthantu matimān bhiṣak samyak śalākayā

77.103

snehasvedau ca vamana dhūmo mūrdhni virecanam
vidhiśca kaphahṛtsarvaḥ karṇakaṇḍūmapohati

77.104

bādhiryyaṃ bālavṛddhottha cirotthañca vivarjayet

77.105

pālīsaṃśoṣaṇe kuryyādātakarṇarujaḥ kriyām
svedayed yatnatastāñca khinnāṃ sambarddhayettilaiḥ

77.106

māhiṣanavanītayutaṃ saptāha dhānyarāśiparyyuṣitam
navabhūmalikandacūrṇaṃ vṛddhikaraṃ karṇapālinām

77.107

śatāvarīvājigandhā payasyairaṇḍavījakaiḥ
taila vipakkaṃ sakṣīra pālīnāṃ puṣṭikkatparam

77.108

kalkena jīvanīyena tailaṃ payasi pācitam
ānūpamāṃsakvāthena pālīśoṣapravarddhanam

77.108-2

etenaiva hi tailena cikitsedbhiṣajā varaḥ
hratāsra paripoṭañca candrikāñca prayatnataḥ

77.110

śītailaipairjalaukābhirutpātaṃ samupācaret

77.111

gopanīyā valāyaṣṭī jambāmrapallavotpalaiḥ
sadhānyāmlaiḥ samañjiṣṭhaiḥ svinnairlobhrānvitaiḥ samaiḥ
tailamabhyaṅgataḥ siddhaṃ karṇotpātaharaṃ param

77.112

trāyantyambaṣṭhamārkaṃ vākucībījasindhujaiḥ
phalinīsurasābhyāñca godhākaṅkavasānvitaiḥ
tailamabhyaṅgataḥ pakkamutpātaṃ nāśayed dhruvam

77.113

duḥkhavarddhanakaṃ siktā jambvāmrāśvatthapatrajaiḥ
kvāthaistailena susnigdha taccūrṇairavacūrṇayet

77.114

bahuśo gomayapiṇḍaiḥ sveditaṃ parilehikam
meghasāraiḥ samālimpeddadhimūtreṇa kalkitaiḥ

Linked texts (18)