Cikitsasarasangraha (Vangasena) 77
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 77
- Language
- Sanskrit
77.1
iti vaṅgasena saṅkalita mukharogacikitsādhikāra samāpta
atha karṇaroganidānamāha
samīraṇaḥ śrotragato'nyathā caran samantataḥ śūlamatīva karṇayoḥ
karoti doṣaiśca yathā svamāvṛtaḥ sa karṇaśūlaḥ kathito durācaraḥ
77.2
karṇasrotaḥ sthite vāte śṛṇoti vividhān svarān
bherīmṛdaṅgaśaṅkhānā karṇanādaḥ sa ucyate
77.3
yadā śabdavaho vāyuḥ srota āvṛtya tiṣṭhati
śuddhaḥ śleṣmānvito vāpi vādhiryyantena jāyate
77.4
vāyu pittādibhiryukto veṇughoṣopama svanam
karoti karṇayo' cveḍaḥ karṇacveḍaḥ sa kīrttitaḥ
77.5
śiro'bhighātādathavā nimajjanājjale prapātādathavāpi vidradheḥ
sraveddhi pūyaṃ śravaṇo'nilāditaḥ sa karṇasasrāva iti prakīrttitaḥ
77.6
mārutaḥ kaphasaṃyuktaḥ karṇakaṇḍū karoti ca
pittoṣmaśoṣita' śleṣmā jāyate karṇagūthakaḥ
77.7
sakarṇagūtho dravatā yadā gato vilāyito ghrāṇamukha prapadyate
tadā sa karṇapratināhasañjñito bhavedvikāra. śiraso'rddhabhedakṛt
77.8
yadā tu mūrcchantyathavāpi jantavaḥ sṛjantyapatyānyathavāpi makṣikāḥ
tadañjanatvācchravaṇo nirudhyate bhiṣagbhirādyaiḥ kṛmikarṇako gadaḥ
77.6-2
pataṅgā' śatapadyaśca karṇasrotaḥ praviśya hi
aratiṃ vyākulatvañca bhṛśa kurvanti vedanām
77.10
karṇo nistudyate tasya tathā phuraphurāyate
kīṭe carati ruktīvrā nispande mandavedanā
77.11
kṣatābhighātaprabhavastu vidradhirbhavettathā doṣakṛto'paraḥ punaḥ
sapītanīlāruṇamasramāsravetpratodadhūmāyanadāha coṣavān
77.12
karṇapākastu pittena kothavikledakṛdbhavet
karṇavidradhipākādvā jāyate cāmbupūraṇāt
77.13
pūyaṃ sravati vā pūti sa jñeyaḥ pūtikarṇakaḥ
karṇaśophārbudārśāṃsi jānīyāduktalakṣaṇaiḥ
77.14
nādo'tirukkarṇamalasya śoṣaḥ srāvastanuścāśravaṇañca vātāt
śothaḥ sarāgodaraṇaṃ vidāhaḥ sapītapūtisravaṇañca pittāt
77.15
vaiśrutyakaṇḍūsthiraśothayuktā snigdhā srutiḥ śleṣmabhave'lparuk ca
sarvāṇi rūpāṇi ca sannipātāt srāvaśca tatrādhikadoṣavarṇaḥ
77.16
saukumāryyāccirotsṛṣṭe sahasaivātivarddhite
karṇe śotho bhavetpālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān
kṛṣṇāruṇanibhaḥ stabdhaḥ sa vātātparipoṭakaḥ
77.17
gurvābharaṇasaṃyogāttāḍanāt gharṣaṇādapi
śothaḥ pālyāṃ bhavecchyāvo dāhapākarujānvitaḥ
rakto vā raktapittābhyāmutpātaḥ sagudo mataḥ
77.18
karṇaṃ balādvarddhayataḥ pālyā vāyuḥ prakupyati
kapha saṃgṛhya kurute śopha stabdhamavedanam
unmanthakaḥ sakaṇḍūko vikāraḥ kaphavātajaḥ
77.18-2
saṃvarddhamāne duviddhe kaṇḍūdāharujānvitaḥ
śotho bhavati pākaśca tridoṣo duḥkhavardhanaḥ
77.20
kaphāsṛk krimayaḥ kruddhāḥ sarṣapābhā visarpiṇaḥ
kurvvanti pauḍikāḥ pālyā kaṇḍū dāha samanvitāḥ
77.21
kaphāsṛk kṛmisambhūtaḥ sa visarponvitastataḥ
lihecca sakalā pālīṃ parilehīti sa smṛtaḥ
77.22
atha cikitsāmāha
karṇaśūle karṇanāde vādhiryye cveḍa eva ca
caturṇāmapi rogāṇāṃ sāmānyaṃ bheṣajaṃ viduḥ
77.23
snigdhaṃ vātaharaiḥ snehainaraṃ vāpi virecayet
bhuktopariṣṭita sarpirvastikarma ca pūjitam
77.24
koṣṇaṃ payo'nupānañca trirātra pāyayed ghṛtam
77.25
aśvatthapatra khallaṃ vā vidhāya bahupatrakam
tailāktamaṅgārapūrṇaṃ nidadhyācchravaṇopari
77.26
yattailaṃ cavate tasmāt khallādaṅgāratāpitāt
taptāptaṃ śravaṇasrotataḥ sadyo gṛhṇāti vedanām
77.27
śṛṅgaverañca madhuka saindhavaṃ tailameva ca
kaṭūṣṇaṃ karṇayordeyametadvā vedanāpaham
77.28
kapitthamātuluṅgāmla śṛṅgaverarasaiḥ śubhai
sukhoṣṇaiḥ pūrayetkarṇaṃ karṇaśūlopaśāntaye
77.26-2
laśunāīkaśiśrūṇā suraṅgāmūlakasya ca
kadalyāḥ svarasaḥ śreṣṭhaḥ kaṭūṣṇa karṇapūraṇe
77.30
karṇaṃ koṣṇena śuktena pūrayetkarṇaśūlinaḥ
samudraphenacūrṇena śuktyā vāpyavacūrṇayet
77.31
arkāṅkurānamlapiṣṭāṃstailāktān lavaṇānvitān
sannivadhyāt snuhīkāṇḍe kīrite tacchadāhṛte
77.32
puṭapākakramāt svinna pīḍayedārasāgamāt
sukhoṣṇaṃ tadrasa karṇe dāpayecchūlaśāntaye
77.33
mahataḥ pañcamūlasya kāṣṭhānyaṣṭāṅgulāni ca
kṣaumenāveṣṭya saṃsicya tailenādīpayettataḥ
77.34
yattailaṃ cyavate tebhyaḥ sukhoṣṇaṃ tannadāpayet
jñeya taddīpikātaila sadyo gṛhṇāti vedanām
77.35
eva kuryyādbhadrakāṣṭhe kuṣṭhe kāṣṭhe ca sārane
matimān dīpikātaila karṇaśūlanivāraṇam
77.36
iti dīpikātailam
arkasya patraṃ pariṇāmapītamājyena lipta śikhināvataptam
āpīḍya toya śravaṇe niṣiktaṃ nihanti śūla bahuvedanañca
77.37
tīvraśūlāture karṇe saśabde kledavāhini
chāgamūtra praśaṃsanti koṣṇaṃ saindhavasaṃyutam
77.38
eraṇḍapatra puṭapākavipācitāmbutulyārdrakasya salila madhukena miśram
pakkā ca tailalavaṇena yuta sukhoṣṇaṃ
karṇe ruja harati tatkṣaṇameva dattam
77.36-2
bilvairaeḍākavarṣāmūdhattūronmattaśigrubhiḥ
vatsagandhāśvagandhābhyā tarkārīyavareṇubhiḥ
77.40
āranālasrutairebhirnāḍīsvedaḥ prayojitaḥ
kaphavātasamutthāna karṇaśūla nivārayet
77.41
rāsnāmṛtairaṇḍasurāhnaviśvaṃ tulya guḍenāpi vimṛdya khādet
vātāmayī karṇaśirogadī ca nāḍīvraṇī caiva bhagandarī ca
77.42
iti rāsnāguggulu
vaśāvalekhasayukte mūtre vā''jāvike bhiṣak
taila pacettena karṇaṃ pūrayetkarṇaśūlinaḥ
77.43
dhārayet pūraṇaṃ karṇe karṇaśūla vimardayet
ruja syānmārdava yāvanmātrāmṛtamavedanam
77.44
yāvatparyyeti hastāgraṃ dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalam
nimeṣonmeṣakālena sama mātrā tu sā smṛtā
77.45
tailaṃ śyonākamūlena mandāgnau parisādhitam
haredāśu tridoṣotthaṃ karṇaśūla prapūraṇāt
77.46
iti śyonākatailam
hiṅgutumburuśuṇṭhibhiḥ sādhyaṃ taila sasārṣapam
karṇaśūle pradhāna tat pūraṇa hitamucyate
77.47
iti hiṅgavādya tailam
devadāruvacāśuṇṭhiśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ
tailaṃ siddhaṃ hi gomūtre karṇaśūlanivāraṇam
77.48
iti devadārvāditailam
pippalyo vilvamūlañca kuṣṭha madhukameva ca
sūkṣmailādevadārūṇi māsīvyāghrīnakho'guru
77.46-2
vargeṇānena tailasya prasthaṃ mṛdvagninā pacet
keyūramūlakarasau dadyāt snehena sayutau
77.50
tena karṇe picuṃ dadyādvastikarma ca kārayet
tenopaśāmyate kṣipraṃ karṇaśūla sudāruṇam
77.51
iti pippalyādya tailam
vātaroge ca nirdiṣṭā kriyā cātra prayojayet
snānaṃ śītāmbusammāna maithunañca vivarjayet
77.52
pittaje śarkarāyuktaṃ ghṛtasnigdhaṃ virecanam
drākṣāyaṣṭīśṛta kṣīraṃ śasyate karṇapūraṇam
77.53
pittavadraktaje kuryyācchirāyā raktamokṣaṇam
kaphaje māgadhausiddhaṃ havirdugdhaṃ prapīya ca
kuryyādgaṇḍūṣasasveda dhūpanaṃ kaphanāśanam
77.54
karṇaccheḍe karṇanāde kaṭutailena pūrayet
nādavādhiryyayoḥ kuryyāt karṇaśūloktamauṣadham
77.55
kaphaje cācaret pūrvaṃ vamanādyaiḥ kriyākramam
vātaje kuṣṭhajaṃ vāpi lāṅgalīkṣīramiśritam
77.56
dalenāśvatthavṛkṣasya veṣṭitaṃ suvipācitam
satailalavaṇaṃ koṣṇaṃ vādhiryye karṇapūraṇam
77.57
eraṇḍaśigruvaruṇa mūlikāpatraje rase
caturguṇe pacettailaṃ kṣīre cāṣṭaguṇānvite
77.58
yaṣṭyāhnakṣīrakākolī kalkayukta nihanti tat
nādavādhiryyaśūlāni nāvanābhyaṅgapūraṇaiḥ
77.56-2
kalkakvātheśca yaṣṭyāhna kākolīdvayamāṣakaiḥ
śūkarasya vasā pakvā karṇanādārttināśinī
77.60
kharjikā mūlaka śuṣkaṃ hiṅgu kṛṣṇāmahauṣadham
śatapuṣpā ca taistaila pakvaṃ śukta caturguṇe
77.61
praṇādaśūlavādhiryyaṃ srāva cāśu vyapohati
77.62
mayūranālagomāṃsaṃ laśunaṃ śuṣkamūlakam
saśukta sādhita taila karṇanādārttināśanam
77.63
gavā mūtreṇa vilvāni piṣṭvā taila vipācayet
sajalañca sadigdhañca vādhiryye karṇapūraṇam
77.64
apāmārgakṣārajale tat kṛtakalkena sādhitaṃ tailam
apaharati karṇanāda vādhiryyaṃ cāpi pūraṇataḥ
77.65
bālamūlakaśuṇṭhīnāṃ kṣāro hiṅgu sanāgaram
śatapuṣpā vacā kuṣṭhaṃ dāru śigru rasāñjanam
77.66
sauvarcalaṃ yavakṣāraḥ svarjikodbhidasandhavam
bhūrjagranthiviḍaṃ mustaṃ madhuśuktaṃ caturguṇam
77.67
mātuluṅgarasaścaiva kadalyā rasa eva ca
tailamebhirvipaktavyaṃ karṇaśūlaharaṃ param
77.68
bādhiryyaṃ karṇanādañca pūyasrāvañca dāruṇaḥ
pūraṇādasya tailasya kramayaḥ karṇamāśritāḥ
77.69
kṣipraṃ vināśamāyānti kṛṣṇātreyasya śāsanāt
kṣāratailamidaṃ śreṣṭha sukhaṃ karṇāmayāpaham
77.70
jambīrāṇāṃ phalarasaḥ prasthaikaḥ kuḍavonmitam
mākṣikaṃ tatra dātavyaṃ pippalī ca palonmitā
77.71
ghṛtabhāṇḍe viniḥkṣipya dhānyarāśau nidhāpayet
māsena tajjātarasa madhuśuktamudāhṛtam
77.72
eṣa eva vidhiḥ kāryyaḥ praṇāde nasyapūrvakaḥ
guḍanāgaratoyena nasya syādubhayorapi
77.73
karṇasrāve pūtikarṇe tathaiva kṛmikarṇake
sāmānya karma kurvīta yogān vaiśeṣikānapi
77.74
śirovirecana caiva dhūpanaṃ pūraṇaṃ tathā
pramārjana dhāvanañca vīkṣya vīkṣyāvacārayet
77.75
rājavṛkṣāditoyena surasādijalena ca
karṇaprakṣālana kāryyaṃ cūrṇairetaistu pūraṇam
77.76
cūrṇaṃ pañcakaṣāyāṇāṃ kapittharasasaṃyutam
karṇasrāve praśaṃsanti pūraṇaṃ madhunā saha
77.77
tindukānyabhayā lodhraṃ samaṅgā cāmalakyupi
pañcakaṣāyaśabdena grāhyametaddhi bodhitam
77.78
sarjatvak cūrṇasaṃyuktaṃ bījapūrarasaṃ kṣipet
karṇasrāve rujā dāhāḥ praṇaśyanti na saṃśayaḥ
77.76-2
sarjatvak cūrṇasaṃyuktaḥ kārpāsīphalajo rasaḥ
yojito madhunā vāpi karṇasrāve praśasyate
77.80
puṭapākakramasvinno hastiviṅjātacchatrajaḥ
rasaḥ satailāsindhūtthaḥ karṇasrāvaharaḥ paraḥ
77.81
jambvāmrapatraṃ tarūṇaṃ samāṃśaṃ kapitthakarpāsaphalañca sāndram
kṣutvā rasaṃ tanmadhunā vimiśraṃ srāvāpahaṃ taṃ pravadanti tajjñāḥ
etaiḥ śṛtaṃ nimbakarañjatailaṃ sasārṣapaṃ srāvaharaṃ pradiṣṭam
77.82
iti jambvādya tailam
arkasya patrasvarasaṃ nirguṇḍīsvarasaṃ tathā
rājavṛkṣāditoyena sūryāvarttarasaṃ tathā
77.83
citrakodbhavasaṃmiśraṃ vajrīkṣīra tathaiva ca
tathā hulahulatoyena prasthekena krameṇa tu
77.84
tailaprastha pacettasmin haritālapaladvayam
saindhavañca palaṃ yojyaṃ viṣaṃ pādāṃśakaṃ tathā
etattailaṃ haret kṣipraṃ karṇaśūlañca dustaram
77.85
iti viṣagarbhatailam
musalīvākucīcūrṇaṃ khādedvādhiryyaśāntaye
77.86
iti granthāntarādavoktam
bilvodumbarajambūdadhitthacūtānāṃ valkalaiḥ siddham
śrutirodhañca nihanti tailaṃ prapākapūtisrutiṃ jayati
77.87
iti pañcavalkalatailam
āmrajambūpravālāni madhukasya vaṭasya ca
ebhiḥ susādhitaṃ tailaṃ pūtikarṇopaśāntaye
77.88
iti catuṣparṇatailam
varuṇāśvakapivyāmnra jambūpallavasādhitam
pūtikarṇāpahaṃ taila jātaupatraraso'thavā
77.89
nirguṇḍausvarase taila sindhudhūmarajo guḍaḥ
pūraṇāt pūtikarṇasya śamano madhusaṃyutaḥ
77.60-2
jātaupadmarase tailaṃ vipakkaṃ pūtikarṇajit
77.61-2
ghṛṣṭa rasāñjanaṃ nāryāḥ kṣīreṇa madhusayutam
praśasyate cirottheṣu sasrāve pūtikarṇake
77.62-2
kuṣṭha hiṅguvacādāru śatāhvāviśvasaindhavaiḥ
pūtikarṇāpahaṃ taila vastramūtreṇa sādhitam
77.63-2
śambūkasya tu māṃsena kaṭutailaṃ vipācayet
tasya pūraṇamātreṇa karṇanāḍī praśāmyati
77.64-2
cūrṇena gandhakaśilārajanībhavena
subyaṃśakena kaṭutailapalāṣṭakañca
dhattūrapatrarasasulyamidaṃ vipakkaṃ
nāḍīṃ jayeccirabhavāmapi karṇajātām
77.65-2
kṛmikarṇavināśāya kṛmighnā kārayet kriyām
vārttākudhūmaśca hitaḥ sarṣapasneha eva ca
77.66-2
pūraṇa haritālena gavāṃ mūtrayutena ca
dhūpane karṇadaurgandhye gugguluḥ śreṣṭha ucyate
77.97
sūryāvarttasya svarasa sindhuvārarasa tathā
lāṅgalīmūlajaṃrasaṃ tryūṣaṇaṃ cūrṇitaṃ tathā
pūrayet kṛmikarṇantu jantūnā nāśana param
77.98
haliravibhaktiyoṣānekaukṛtya pragālayed baddhā
vasanena tasya rasena śravaṇe paripūrayet sutarām
77.99
karṇajalaukāniyataṃ kṛmikīṭapipīlikāstathānye'pi
nipatanti niravaśeṣāḥ kāraṇḍāścāpi suṇḍasthāḥ
77.100
atha karṇapratīnāhe snehasvedau prayojayet
tato viriktaśirasaḥ kriyā proktā samācaret
77.101
vidradhau cāpi kurvīta vidradhyukta cikitsitam
karṇapākasya bhaiṣajyaṃ kuryyāt kṣatavisarpavat
77.102
praklidya dhīmān tailena pravilāpya ca śodhayet
karṇagūthantu matimān bhiṣak samyak śalākayā
77.103
snehasvedau ca vamana dhūmo mūrdhni virecanam
vidhiśca kaphahṛtsarvaḥ karṇakaṇḍūmapohati
77.104
bādhiryyaṃ bālavṛddhottha cirotthañca vivarjayet
77.105
pālīsaṃśoṣaṇe kuryyādātakarṇarujaḥ kriyām
svedayed yatnatastāñca khinnāṃ sambarddhayettilaiḥ
77.106
māhiṣanavanītayutaṃ saptāha dhānyarāśiparyyuṣitam
navabhūmalikandacūrṇaṃ vṛddhikaraṃ karṇapālinām
77.107
śatāvarīvājigandhā payasyairaṇḍavījakaiḥ
taila vipakkaṃ sakṣīra pālīnāṃ puṣṭikkatparam
77.108
kalkena jīvanīyena tailaṃ payasi pācitam
ānūpamāṃsakvāthena pālīśoṣapravarddhanam
77.108-2
etenaiva hi tailena cikitsedbhiṣajā varaḥ
hratāsra paripoṭañca candrikāñca prayatnataḥ
77.110
śītailaipairjalaukābhirutpātaṃ samupācaret
77.111
gopanīyā valāyaṣṭī jambāmrapallavotpalaiḥ
sadhānyāmlaiḥ samañjiṣṭhaiḥ svinnairlobhrānvitaiḥ samaiḥ
tailamabhyaṅgataḥ siddhaṃ karṇotpātaharaṃ param
77.112
trāyantyambaṣṭhamārkaṃ vākucībījasindhujaiḥ
phalinīsurasābhyāñca godhākaṅkavasānvitaiḥ
tailamabhyaṅgataḥ pakkamutpātaṃ nāśayed dhruvam
77.113
duḥkhavarddhanakaṃ siktā jambvāmrāśvatthapatrajaiḥ
kvāthaistailena susnigdha taccūrṇairavacūrṇayet
77.114
bahuśo gomayapiṇḍaiḥ sveditaṃ parilehikam
meghasāraiḥ samālimpeddadhimūtreṇa kalkitaiḥ
Linked texts (18)
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Bheḷasaṃhitā — Bheḷa, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit
- Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit
- Vaidyamanoramā — Kālidāsa, Sanskrit
- Bheḍasaṃhitā — Bheḍa, Sanskrit
- Arkaprakāśa (Rāvaṇapaṇḍita) — Rāvaṇapaṇḍita 1600, Sanskrit
- Arkaprakāśa — Mādhava Bhaṭṭa 1700, Sanskrit
- Arkacikitsā (Laṅkeśvara Rāvaṇa) — Laṅkeśvara Rāvaṇa, Sanskrit