Cikitsasarasangraha (Vangasena) 78
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 78
- Language
- Sanskrit
78.1
atha nāsārogādhikāraḥ
ānahyate yasya viśuṣyate ca praklidyate dhūpyati caiva nāsā
na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ vyavasyediha pīnasena
tañcānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyātpratiśyāyasamānaliṅgam
78.2
doṣairvidagdhairgalatālimūle saṃmūrcchito yasya samīraṇastu
nireti pūtirmukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtinasyaṃ pravadanti rogam
78.3
ghrāṇāśritaṃ pittamarūṃṣi kuryyādyasmin vikāre balavāṃśca pākaḥ
ta nāsikāpākamiti vyavasyedikle dakothāvathavāpi yatra
78.4
doṣairvidagdhairathavāpi jantorlalāṭadeśe'bhihatasya taistaiḥ
nāsā sravet pūyamamṛgvimiśnaṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogam
78.5
ghrāṇāśrito marmaṇi sampraduṣṭo yasyānilī nālikayā nireti
kaphānuyāto bahuśo'tiśabdasta rogamāhuḥ kṣavathuṃ vidhijñāḥ
78.6
tīkṣṇopayogādatijighrato vā bhāvān kaṭūnarkanirīkṣaṇādvā
sūtrādibhirvā taruṇāsthimarmāpyudghāṭite'nyaḥ kṣavathunnireti
78.7
prabhraśyate nāsikayaiva yasya sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphastu
prāk sañcito mūrdhani sūryyataptastaṃ bhraśathu rogamudāharanti
78.8
ghrāṇe bhṛśaṃ dāhasamanvite tu viniḥśvareddhūma ivordhvavāyuḥ
nāsāpradīpteva ca yasya jantorvyādhintu taṃ dīptamudāharanti
78.6-2
ucchvāsamārgantu kaphaḥ savāto rundhyādyatīnāha mudāharettam
ghrāṇāhnataḥ pītasitastanurvā doṣaḥ sravet ssrāvamudāharettam
78.10
ghrāṇāt sapicchilaḥ śleṣmā avalodrava uṣmaṇā
ajasraḥ syandate ghrāṇānnāsāsrāvaṃ tamādiśet
78.11
ghrāṇāśrite srotasi mārutena pittena gāḍhaṃ pariśoṣite ca
kṛcchrācchusedūrddhamadhaśca janturyyasmin sa nāsāpariśoṣa uktaḥ
78.12
doṣaistribhirvā pṛthagekaśaśca brūyāttathārśāṃsi tathaiva śoṣān
śālākyasiddhantamavekṣya cāpi sarvātmadaṃ sarvagamarbudaṃ syāt
78.13
śirogurutvamarucirnāsāsrāvastanusvaraḥ
kṣāmaḥ ṣṭhīvatyatho'bhīkṣṇa māmapīnasalakṣaṇam
78.14
āmaliṅganvitaḥ śleṣmā ghanaḥ kheṣu nimajjati
svaravarṇaviśuddhiśca paripakvasya lakṣaṇam
78.15
sarveṣu pīnaseṣvādau nivātāgārago bhavet
śiraso'bhyañjanaiḥ svedairnasyaiḥ kaṭvamlabhojanaiḥ
vamanairghṛtapānaiśca nāsārogānupāracet
78.16
pañcamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ citrakañca harītakī
sarpirguḍaḥ ṣaḍaṅgaśca yūṣa' pīnasaśāntaye
78.17
sarveṣu sarvakāla pīnasarogeṣu jātamātreṣu
maricaṃ guḍena dadhnā bhuñjīta, naraḥ sukhaṃ labhate
78.18
kaṭutrikaṃ ciñcakatintiḍikaṃ tālīśapatraṃ cavikāmlasannam
vicūrṇita jīrakacūrṇayuktamelāvacā tatsurabhīkṛtaṃ ca
miśra purāṇena guḍena dadyāttatpīnasānā paripācanārtham
78.16-2
iti kaṭutrikādicūrṇa guṭikā ca
kaṭphala śṛṅgaveraṃ ca pippalī maricāni ca
śaṭhī puṣkaramūlañca bhārgīmadhurasā varā
78.20
abhayā kṛṣṇālavaṇaṃ śṛṅgīkarkaṭakasya ca
etaccūrṇavaraṃ prokta kvātho vā mūtramūrcchitaḥ
78.21
pīnase svarabhede ca tamake sahalī make
sannipāte'nilakaphe kāse śvāse ca śasyate
78.22
iti kaṭphalādicūrṇam
pūrvoddiṣṭe pūtinasye ca kuryyāt snehasvedau chardanaṃ srasanaṃ vā
yukta bhukta tīkṣṇamamlaṃ laghu syāduṣṇa toyaṃ dhūmapānañca kāryyam
78.23
snigdhasya chardanairdoṣān nirharedvātapīnase
pitte sarpiḥ pivetsiddhaṃ śṛṅgavereṇa vā payaḥ
78.24
deya kaphaghnamuṣṇañca bhojana rūkṣaṇaṃ hitam
virekaṃ vamana hvādau laṅghana kaphapīnase
78.25
snehasekaśca vā kāryyo lipte śirasi sarṣapaiḥ
laśunaṃ muṅgacūrṇaiśca vyoṣatkṣārayutairhitaḥ
78.28
sakāse pīnase pūtighrāṇe srā
kaliṅgahiṅgumaricaṃ lākṣāsurasakaṭphalaiḥ
kuṣṭhogrāśigrujantunnairavapīḍaḥ praśasyate
78.29
taireva mūtrasaṃyuktaiḥ kaṭutaila vipācayet
apīnase pūtīnasye śamanaṃ kīrttitaṃ param
78.30
vyoṣacitrakatālīśa tintiḍīkāmlavetasam
sacavyājājītulyāṃśa melālavak patrapādikām
78.31
vyoṣādikamida cūrṇaṃ purāṇaguḍasayutam
pīnasaśvāsakāsaghna rucikharakara param
78.32
vyāghrīdantīvacāśigru surasāvyoṣasindhujaiḥ
pācita nāvanaṃ taila pūtināsāgadāpaham
78.33
trikaṭukaviḍaṅgasaindhava vṛhatīphalaśigrusurasadantībhiḥ
tailaṃ gojalasiddha nasya syāt pūtinasyasya
78.34
śigrusiṃhīnikumbhānāṃ bījaiḥ savyoṣasaindhavaiḥ
vilvapakvarase taila nāvana pūtinasyajit
78.35
citrakakaṣāyapalaśatamamṛtājātīrasañca tulyāṃśam
prakṣipya guḍaśatañca dvipañcamūlīkaṣāyeṇa
78.36
tattulyena ca haritakyāḍhakameka vipācya guḍapākam
arddhaprastha madhunastasmin dadyāttato vaidyaḥ
78.37
dve dve pale ca dadyādelātvak patratrikaṭukānām
yavakṣārādarddhapala prayojayedagnivarddhanaṃ pusām
78.38
etadrasāyanottamamaśvibhyāṃ nirmita suvikhyātam
upayuktavatā pusāṃ pāṣāṇakāṣṭhānyapi ca jīryyati
78.38-2
ajitamapi bheṣajaśataiḥ pīnasroga brahājjayati
nṛpatirasāyanameta dāhārayantraṇārahitañca
78.40
nāsāpāke pittahṛtsaṃvidhāna kāryyaṃ sarvaṃ vāhyamābhyantarañca
hṛtvā raktaṃ kṣīravṛtatvacaśca yojyāḥ sekāḥ saghṛtāśca pradehāḥ
78.41
sarjārjunodumbaravatsakānāṃ tvacā kaṣāyaiḥ paridhāvanīyaḥ
kaṣāyakalkairapi caibhireva siddhaṃ ghṛtaṃ ghrāṇavipakvanutyaram
78.42
pūyāsre raktapittaghnāḥ kaṣāyā nāvanāni ca
pākadāhādirogeṣu śītalepāddikāḥ kriyāḥ
78.43
vānte samyak cāvapīḍa vidadhyāttīvra dhūma śodhanaṃ cātra nasyam
dhveyaṃ nasyaṃ mūrddhavairecanīyairnāḍyā cūrṇaṃ kṣunnade bhraśathau vā
78.44
ghṛtaguggulumiśrasya sikthakasya prayatnataḥ
dhūmaḥ kṣavathurogaghno bhraśathughnaśca nirdiśet
78.45
sapippalīkuṣṭhamahauṣadhānā viḍaṅgamṛddhīkakaṣāyakalkaiḥ
tailaṃ vipakkaṃ kṣavathau ca nasya vasā pacettailamadho ghṛtañca
78.46
dravyāṇi yāni kṣavathau pradiṣṭānyetāni sarvāṇi sakaṭphalāni
cūrṇāni kṛtvā pradhameta nasye śastañca datta kṣavathuṃ nihanyāt
78.47
śuṇṭhikuṣṭhakaṇābilva drākṣākalkakaṣāyavat
sādhitaṃ tailamājyañca syāddhi kṣavathurugjaye
78.48
dīpte roge pittahṛt savidhānaṃ kāryyaṃ sarvaṃ madhuraṃ śītalañca
78.49
nasyaṃ hitaṃ nimbarasāñjanābhyā dīpte śiraḥ svedanamalpaśastu
nasye kṛte kṣīrajalāvasekān śasanti bhuñjīta ca mudgayūṣaiḥ
78.50
nāsānāhe snehapāna pradhāna snigdhā dhūmā mūrddhavastiśca nityam
balātaila sarvathaivāpi yuñjyāddātāvyāśvāvānyaduktaṃ ca yadyat
78.51
nāsāstrāve ghrāṇataścūrṇamuktaṃ
nāḍyā deyaṃ ye'vapīḍāśca pathyāḥ
tīkṣṇān dhūmān devadārthyagnikābhyāṃ
māṃsa tvājaṃ pathyamatrādiśanti
78.52
nāśāśoṣe kṣīrasarpiḥ pradhānaṃ siddhaṃ tailaṃ cāṇukalpena nasye
sarpiḥ pītaṃ bhojanaṃ jāṅgalaiśca snehasvedo snehikaścāpi dhūmaḥ
78.53
sandhāraṇājīrṇarajo'tibhāṣyakrodhartuvaiṣamya śiro'bhitāpaiḥ
prajāgarātisvapanāmbuśītāvaśyāyakairmaithunavāṣpasekaiḥ
saṃsthānadoṣe śirasi pravṛddho vāyuḥ pratiśyāyamudīrayettu
78.54
cayaṅgatā mūrddhani mārutādayaḥ pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam
prakupyamānā vividhaiḥ prakopanairnṛṇāṃ pratiśyāyakarā bhavanti hi
78.55
kṣayapravṛttiḥ śiraso'tipūrṇatā stambho'ṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā
upadravāścāpyapare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ
78.56
ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvaprasekinī
galatālyoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ śaṅkhayostathā
bhavet svaropaghātaśca pratiśyāye'nilātmake
78.57
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike
kḷaśo'tipāṇḍuḥ santapto bhaveduṣṇābhipīḍitaḥ
sadhūmamagniṃ sahasā vamatīva ca nāsayā
78.58
ghrāṇātkaphaḥ kaphakṛte śvetaḥ pāṇḍuḥ sravedbahuḥ
śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhavedguruśirā naraḥ
kaṇṭhatālyoṣṭhaśirasā kaṇḍūbhiratipīḍitaḥ
78.56-2
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo'kasmādvinivarttate
saṃpakko vāpyapakko vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ
78.60
praklidyate punanīsā punaśca pariśuṣyati
punaśanahyate vāpi punarvibriyate tathā
78.61
niḥśvāse vāti daurgandhya naro gandhānna vetti ca
evaṃ duṣṭapratiśyāya jānīyāt kaṣṭasādhanam
78.62
raktaje tu pratiśyāye raktasrāvaḥ pravarttate
tāmrākṣastu bhavejjantu rurīghātaprapīḍitaḥ
durgandhocchrāsavadano gandhānapi na vetti saḥ
78.63
sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ
duṣṭatā yānti kālena tadā'sādhyā bhavanti ca
78.64
mūrcchanti cātra kṛmayaḥ śvetāḥ snigdhāstathāṇavaḥ
kṛmijo yaḥ śirorogastulya tenāsya lakṣaṇam
78.65
bādhiryyamāndhyamandhatva ghorāśca nayanāmayān
śothāgnisādakāsāṃśca vṛddhāḥ kurvvanti pīnasāḥ
78.66
arvvuda saptadhā śothaścatvāro'rśaścaturvidham
caturvidha raktapittamukta ghrāṇe'pi tadviduḥ
78.67
arśasāmarvvudānāñca doṣakopākṛtiḥ samā
78.68
aśasi gostanākārānyarvvuda kolasannibham
78.66-2
pratiśyāyeṣu sarveṣu gṛha vātavivarjitam
vastreṇa guruṇoṣṇena śiraso veṣṭanaṃ hitam
78.70
viḍaṅga' saindhava hiṅgu gugguluḥ ru manaḥśilāḥ
pratiśyāyo vacāyukta cūrṇamāghrāya naśyati
78.71
athavā saghṛtāṃñchaktūn kṛtvāmalakasampuṭe
navapratiśyāyavatāṃ dhūmo vaidyaḥ prayojayet
78.72
ghṛtatailena saṃyukta saktudhūmaṃ pivennaraḥ
pratiśyāyaharaṃ prokta' kāsaddikkānivāraṇam
78.63-2
pratiśyāye piveddhūmaṃ sarvagandhasamāyutam
cāturjātakacūrṇaṃ vā ghreya vā kṛṣṇajīrakam
78.74
puṭapāka jayāpatra sindhutailasamanvitam
pratiśyāyeṣu sarveṣu śīlita paramauṣadham
78.75
bhakṣayati bhuktamātre salavaṇaṃ susvinnamāṣamatyuṣṇam
śamayati sarvasamutthaṃ cirajāta ca pratiśyāyam
78.76
śaṭī tāmalakīvyoṣacūrṇaṃ sarpirguḍānvitam
hanti ghoraṃ pratiśyāya pārśvahṛcchastaśūlanut
78.77
kulatthayavadhānyāmlayūṣaṃ tintiḍipatrajam
svedoṣṇañca hima bhojya pācanāya praśasyate
78.78
guḍānvitaṃ cārdramathādiśanti śuṣkoṣita tatparipācanāya
78.76-2
tryūṣaṇaṃ guḍasaṃyukta snigdha dugdhāmlabhojanama
pratiśyāyahara proktaṃ viśeṣātkaphanāśanam
78.80
tataḥ pakkaṃ kaphaṃ jñātvā harecchīrṣavirecanaiḥ
pippalyaḥ śigruvījāni viḍaṅga maricāni ca
avapīḍaḥ praśasto'ya pratiśyāyanivāraṇaḥ
78.81
śiraso'bhyañjana svedo nasya kaṭvamlabhojanaiḥ
vamanaiḥ kṣatapānaiśca nānyathā samupācaret
78.82
vātake tu pratiśyāye pivetsarpiryathābalam
pañcabhirlavaṇaiḥ siddha prathamena gaṇena ca
78.83
nasyādiṣu vidhiṃ kṛtsnamavekṣetārditeritam
78.84
raktāpittotthayoḥ peya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam
pariṣekān pradehāśca kuryādapi ca śītalān
78.85
yuñjīta kavalāṃścātra vireko madhurairapi
78.86
hitaṃ pittapratiśyāye pācanārthaṃ śṛta payaḥ
śṛṅgavereṇa payasā śṛṅgaveramathāpi vā
78.87
dhavalak triphalā śyāmā tilvakairmadhukena ca
śrīparṇī rajanīmiśraiḥ kṣīre daśaguṇe pacet
taila kālopayuktaṃ tu nasya syādanayorhitam
78.88
kaphaje sarpiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakkayā
yavāgvā vāmayitvā ca śleṣmaghna kramamācaret
78.86-2
ubhe bale bṛhatyau ca viḍaṅgaṃ savikaṅkatam
śvetāmūla mahābhadrāṃ varṣābhū vāpi saṃharet
78.60-2
tailamebhirvipakkantu nasyamasyopakalpayet
dārvīkudinikumbhaiśca kiṇihyā saralena ca
varttayo'tra kṛtā yojyā dhūmapāne yathā vidhiḥ
78.61-2
sarpiṣi kaṭusiddhāni tīkṣṇadhūmāḥ kaṭūni ca
bheṣajānyapayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajam
78.62-2
rasāñjane sātiviṣe mustāyā devadāruṇi
tailaṃ vipakkaṃ nasyārthe vidadhyāccātra buddhimān
78.63-3
mustā tejovatī pāṭhā kaṭphala kaṭukā vacā
sarṣapāḥ pippalīmūlaṃ pippalīsaindhavāgnikau
78.64-2
tulya karañjabījañca lavaṇa bhadradāru ca
etaiḥ kṛtaṃ kaṣāyañca kavane tacca dhārayet
78.65-2
hita śirovikāre ca tailamebhirvipācayet
kṣīramarddhajala kāthyaṃ jāṅgalairmṛgapakṣibhi
puṣpairvimiśraṃ jalajairvātaghnairauṣadhairapi
78.96
hime kṣīrāvaśiṣṭe'smin ghṛtamutpādya yatnataḥ
sarvagandhāsitānantā madhuka candana tathā
78.97
avāpya vipacet bhūyo daśakṣīrañca tadghṛtam
nasyaprayuktamudriktān pratiśyāyān vyapohati
78.98
gomūtrapiṣṭāśvoddiṣṭā kriyāḥ kṛmiṣu yojayeta
dhāvāni kṛmighnāni bheṣajāni ca buddhimān
78.96-2
śeṣāṇāntu vikārāṇāṃ svaya kuryāccikitsitam
ghrāṇārbude'dhimāṃse ca kriyā śeṣeṣu vocya ca
78.100
gṛhadhūmakaṇādāru kṣāranaktāhvasaindhavaiḥ
siddhaṃ śikharībījaiśca taila nāsārśasā hitam
78.101
śigrukāntāvacāyoṣadrākṣāsurasasaindhavaiḥ
nasyadānājjayotsiddhaṃ taila nāsāgade nṛṇām
78.102
raktakaravīrapuṣpaṃ jātyaśanamallikāyāśca
etaiḥ samantu taila nāsārśonāśana śreṣṭham
78.103
vyoṣa dhānyakakusuma maṇḍūrakamavalgu jaṃ bījam
ebhistailaṃ pakka nāsārśonāśanaṃ siddham
Linked texts (12)
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Kāśyapasaṃhitā (Vṛddhajīvakīyatantra) — Mārīca Kaśyapa & Vātsya, Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit
- Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit