Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 78

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 78

Language
Sanskrit

78.1

atha nāsārogādhikāraḥ
ānahyate yasya viśuṣyate ca praklidyate dhūpyati caiva nāsā
na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ vyavasyediha pīnasena
tañcānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyātpratiśyāyasamānaliṅgam

78.2

doṣairvidagdhairgalatālimūle saṃmūrcchito yasya samīraṇastu
nireti pūtirmukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtinasyaṃ pravadanti rogam

78.3

ghrāṇāśritaṃ pittamarūṃṣi kuryyādyasmin vikāre balavāṃśca pākaḥ
ta nāsikāpākamiti vyavasyedikle dakothāvathavāpi yatra

78.4

doṣairvidagdhairathavāpi jantorlalāṭadeśe'bhihatasya taistaiḥ
nāsā sravet pūyamamṛgvimiśnaṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogam

78.5

ghrāṇāśrito marmaṇi sampraduṣṭo yasyānilī nālikayā nireti
kaphānuyāto bahuśo'tiśabdasta rogamāhuḥ kṣavathuṃ vidhijñāḥ

78.6

tīkṣṇopayogādatijighrato vā bhāvān kaṭūnarkanirīkṣaṇādvā
sūtrādibhirvā taruṇāsthimarmāpyudghāṭite'nyaḥ kṣavathunnireti

78.7

prabhraśyate nāsikayaiva yasya sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphastu
prāk sañcito mūrdhani sūryyataptastaṃ bhraśathu rogamudāharanti

78.8

ghrāṇe bhṛśaṃ dāhasamanvite tu viniḥśvareddhūma ivordhvavāyuḥ
nāsāpradīpteva ca yasya jantorvyādhintu taṃ dīptamudāharanti

78.6-2

ucchvāsamārgantu kaphaḥ savāto rundhyādyatīnāha mudāharettam
ghrāṇāhnataḥ pītasitastanurvā doṣaḥ sravet ssrāvamudāharettam

78.10

ghrāṇāt sapicchilaḥ śleṣmā avalodrava uṣmaṇā
ajasraḥ syandate ghrāṇānnāsāsrāvaṃ tamādiśet

78.11

ghrāṇāśrite srotasi mārutena pittena gāḍhaṃ pariśoṣite ca
kṛcchrācchusedūrddhamadhaśca janturyyasmin sa nāsāpariśoṣa uktaḥ

78.12

doṣaistribhirvā pṛthagekaśaśca brūyāttathārśāṃsi tathaiva śoṣān
śālākyasiddhantamavekṣya cāpi sarvātmadaṃ sarvagamarbudaṃ syāt

78.13

śirogurutvamarucirnāsāsrāvastanusvaraḥ
kṣāmaḥ ṣṭhīvatyatho'bhīkṣṇa māmapīnasalakṣaṇam

78.14

āmaliṅganvitaḥ śleṣmā ghanaḥ kheṣu nimajjati
svaravarṇaviśuddhiśca paripakvasya lakṣaṇam

78.15

sarveṣu pīnaseṣvādau nivātāgārago bhavet
śiraso'bhyañjanaiḥ svedairnasyaiḥ kaṭvamlabhojanaiḥ
vamanairghṛtapānaiśca nāsārogānupāracet

78.16

pañcamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ citrakañca harītakī
sarpirguḍaḥ ṣaḍaṅgaśca yūṣa' pīnasaśāntaye

78.17

sarveṣu sarvakāla pīnasarogeṣu jātamātreṣu
maricaṃ guḍena dadhnā bhuñjīta, naraḥ sukhaṃ labhate

78.18

kaṭutrikaṃ ciñcakatintiḍikaṃ tālīśapatraṃ cavikāmlasannam
vicūrṇita jīrakacūrṇayuktamelāvacā tatsurabhīkṛtaṃ ca
miśra purāṇena guḍena dadyāttatpīnasānā paripācanārtham

78.16-2

iti kaṭutrikādicūrṇa guṭikā ca
kaṭphala śṛṅgaveraṃ ca pippalī maricāni ca
śaṭhī puṣkaramūlañca bhārgīmadhurasā varā

78.20

abhayā kṛṣṇālavaṇaṃ śṛṅgīkarkaṭakasya ca
etaccūrṇavaraṃ prokta kvātho vā mūtramūrcchitaḥ

78.21

pīnase svarabhede ca tamake sahalī make
sannipāte'nilakaphe kāse śvāse ca śasyate

78.22

iti kaṭphalādicūrṇam
pūrvoddiṣṭe pūtinasye ca kuryyāt snehasvedau chardanaṃ srasanaṃ vā
yukta bhukta tīkṣṇamamlaṃ laghu syāduṣṇa toyaṃ dhūmapānañca kāryyam

78.23

snigdhasya chardanairdoṣān nirharedvātapīnase
pitte sarpiḥ pivetsiddhaṃ śṛṅgavereṇa vā payaḥ

78.24

deya kaphaghnamuṣṇañca bhojana rūkṣaṇaṃ hitam
virekaṃ vamana hvādau laṅghana kaphapīnase

78.25

snehasekaśca vā kāryyo lipte śirasi sarṣapaiḥ
laśunaṃ muṅgacūrṇaiśca vyoṣatkṣārayutairhitaḥ

78.28

sakāse pīnase pūtighrāṇe srā
kaliṅgahiṅgumaricaṃ lākṣāsurasakaṭphalaiḥ
kuṣṭhogrāśigrujantunnairavapīḍaḥ praśasyate

78.29

taireva mūtrasaṃyuktaiḥ kaṭutaila vipācayet
apīnase pūtīnasye śamanaṃ kīrttitaṃ param

78.30

vyoṣacitrakatālīśa tintiḍīkāmlavetasam
sacavyājājītulyāṃśa melālavak patrapādikām

78.31

vyoṣādikamida cūrṇaṃ purāṇaguḍasayutam
pīnasaśvāsakāsaghna rucikharakara param

78.32

vyāghrīdantīvacāśigru surasāvyoṣasindhujaiḥ
pācita nāvanaṃ taila pūtināsāgadāpaham

78.33

trikaṭukaviḍaṅgasaindhava vṛhatīphalaśigrusurasadantībhiḥ
tailaṃ gojalasiddha nasya syāt pūtinasyasya

78.34

śigrusiṃhīnikumbhānāṃ bījaiḥ savyoṣasaindhavaiḥ
vilvapakvarase taila nāvana pūtinasyajit

78.35

citrakakaṣāyapalaśatamamṛtājātīrasañca tulyāṃśam
prakṣipya guḍaśatañca dvipañcamūlīkaṣāyeṇa

78.36

tattulyena ca haritakyāḍhakameka vipācya guḍapākam
arddhaprastha madhunastasmin dadyāttato vaidyaḥ

78.37

dve dve pale ca dadyādelātvak patratrikaṭukānām
yavakṣārādarddhapala prayojayedagnivarddhanaṃ pusām

78.38

etadrasāyanottamamaśvibhyāṃ nirmita suvikhyātam
upayuktavatā pusāṃ pāṣāṇakāṣṭhānyapi ca jīryyati

78.38-2

ajitamapi bheṣajaśataiḥ pīnasroga brahājjayati
nṛpatirasāyanameta dāhārayantraṇārahitañca

78.40

nāsāpāke pittahṛtsaṃvidhāna kāryyaṃ sarvaṃ vāhyamābhyantarañca
hṛtvā raktaṃ kṣīravṛtatvacaśca yojyāḥ sekāḥ saghṛtāśca pradehāḥ

78.41

sarjārjunodumbaravatsakānāṃ tvacā kaṣāyaiḥ paridhāvanīyaḥ
kaṣāyakalkairapi caibhireva siddhaṃ ghṛtaṃ ghrāṇavipakvanutyaram

78.42

pūyāsre raktapittaghnāḥ kaṣāyā nāvanāni ca
pākadāhādirogeṣu śītalepāddikāḥ kriyāḥ

78.43

vānte samyak cāvapīḍa vidadhyāttīvra dhūma śodhanaṃ cātra nasyam
dhveyaṃ nasyaṃ mūrddhavairecanīyairnāḍyā cūrṇaṃ kṣunnade bhraśathau vā

78.44

ghṛtaguggulumiśrasya sikthakasya prayatnataḥ
dhūmaḥ kṣavathurogaghno bhraśathughnaśca nirdiśet

78.45

sapippalīkuṣṭhamahauṣadhānā viḍaṅgamṛddhīkakaṣāyakalkaiḥ
tailaṃ vipakkaṃ kṣavathau ca nasya vasā pacettailamadho ghṛtañca

78.46

dravyāṇi yāni kṣavathau pradiṣṭānyetāni sarvāṇi sakaṭphalāni
cūrṇāni kṛtvā pradhameta nasye śastañca datta kṣavathuṃ nihanyāt

78.47

śuṇṭhikuṣṭhakaṇābilva drākṣākalkakaṣāyavat
sādhitaṃ tailamājyañca syāddhi kṣavathurugjaye

78.48

dīpte roge pittahṛt savidhānaṃ kāryyaṃ sarvaṃ madhuraṃ śītalañca

78.49

nasyaṃ hitaṃ nimbarasāñjanābhyā dīpte śiraḥ svedanamalpaśastu
nasye kṛte kṣīrajalāvasekān śasanti bhuñjīta ca mudgayūṣaiḥ

78.50

nāsānāhe snehapāna pradhāna snigdhā dhūmā mūrddhavastiśca nityam
balātaila sarvathaivāpi yuñjyāddātāvyāśvāvānyaduktaṃ ca yadyat

78.51

nāsāstrāve ghrāṇataścūrṇamuktaṃ
nāḍyā deyaṃ ye'vapīḍāśca pathyāḥ
tīkṣṇān dhūmān devadārthyagnikābhyāṃ
māṃsa tvājaṃ pathyamatrādiśanti

78.52

nāśāśoṣe kṣīrasarpiḥ pradhānaṃ siddhaṃ tailaṃ cāṇukalpena nasye
sarpiḥ pītaṃ bhojanaṃ jāṅgalaiśca snehasvedo snehikaścāpi dhūmaḥ

78.53

sandhāraṇājīrṇarajo'tibhāṣyakrodhartuvaiṣamya śiro'bhitāpaiḥ
prajāgarātisvapanāmbuśītāvaśyāyakairmaithunavāṣpasekaiḥ
saṃsthānadoṣe śirasi pravṛddho vāyuḥ pratiśyāyamudīrayettu

78.54

cayaṅgatā mūrddhani mārutādayaḥ pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam
prakupyamānā vividhaiḥ prakopanairnṛṇāṃ pratiśyāyakarā bhavanti hi

78.55

kṣayapravṛttiḥ śiraso'tipūrṇatā stambho'ṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā
upadravāścāpyapare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ

78.56

ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvaprasekinī
galatālyoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ śaṅkhayostathā
bhavet svaropaghātaśca pratiśyāye'nilātmake

78.57

uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike
kḷaśo'tipāṇḍuḥ santapto bhaveduṣṇābhipīḍitaḥ
sadhūmamagniṃ sahasā vamatīva ca nāsayā

78.58

ghrāṇātkaphaḥ kaphakṛte śvetaḥ pāṇḍuḥ sravedbahuḥ
śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhavedguruśirā naraḥ
kaṇṭhatālyoṣṭhaśirasā kaṇḍūbhiratipīḍitaḥ

78.56-2

bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo'kasmādvinivarttate
saṃpakko vāpyapakko vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ

78.60

praklidyate punanīsā punaśca pariśuṣyati
punaśanahyate vāpi punarvibriyate tathā

78.61

niḥśvāse vāti daurgandhya naro gandhānna vetti ca
evaṃ duṣṭapratiśyāya jānīyāt kaṣṭasādhanam

78.62

raktaje tu pratiśyāye raktasrāvaḥ pravarttate
tāmrākṣastu bhavejjantu rurīghātaprapīḍitaḥ
durgandhocchrāsavadano gandhānapi na vetti saḥ

78.63

sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ
duṣṭatā yānti kālena tadā'sādhyā bhavanti ca

78.64

mūrcchanti cātra kṛmayaḥ śvetāḥ snigdhāstathāṇavaḥ
kṛmijo yaḥ śirorogastulya tenāsya lakṣaṇam

78.65

bādhiryyamāndhyamandhatva ghorāśca nayanāmayān
śothāgnisādakāsāṃśca vṛddhāḥ kurvvanti pīnasāḥ

78.66

arvvuda saptadhā śothaścatvāro'rśaścaturvidham
caturvidha raktapittamukta ghrāṇe'pi tadviduḥ

78.67

arśasāmarvvudānāñca doṣakopākṛtiḥ samā

78.68

aśasi gostanākārānyarvvuda kolasannibham

78.66-2

pratiśyāyeṣu sarveṣu gṛha vātavivarjitam
vastreṇa guruṇoṣṇena śiraso veṣṭanaṃ hitam

78.70

viḍaṅga' saindhava hiṅgu gugguluḥ ru manaḥśilāḥ
pratiśyāyo vacāyukta cūrṇamāghrāya naśyati

78.71

athavā saghṛtāṃñchaktūn kṛtvāmalakasampuṭe
navapratiśyāyavatāṃ dhūmo vaidyaḥ prayojayet

78.72

ghṛtatailena saṃyukta saktudhūmaṃ pivennaraḥ
pratiśyāyaharaṃ prokta' kāsaddikkānivāraṇam

78.63-2

pratiśyāye piveddhūmaṃ sarvagandhasamāyutam
cāturjātakacūrṇaṃ vā ghreya vā kṛṣṇajīrakam

78.74

puṭapāka jayāpatra sindhutailasamanvitam
pratiśyāyeṣu sarveṣu śīlita paramauṣadham

78.75

bhakṣayati bhuktamātre salavaṇaṃ susvinnamāṣamatyuṣṇam
śamayati sarvasamutthaṃ cirajāta ca pratiśyāyam

78.76

śaṭī tāmalakīvyoṣacūrṇaṃ sarpirguḍānvitam
hanti ghoraṃ pratiśyāya pārśvahṛcchastaśūlanut

78.77

kulatthayavadhānyāmlayūṣaṃ tintiḍipatrajam
svedoṣṇañca hima bhojya pācanāya praśasyate

78.78

guḍānvitaṃ cārdramathādiśanti śuṣkoṣita tatparipācanāya

78.76-2

tryūṣaṇaṃ guḍasaṃyukta snigdha dugdhāmlabhojanama
pratiśyāyahara proktaṃ viśeṣātkaphanāśanam

78.80

tataḥ pakkaṃ kaphaṃ jñātvā harecchīrṣavirecanaiḥ
pippalyaḥ śigruvījāni viḍaṅga maricāni ca
avapīḍaḥ praśasto'ya pratiśyāyanivāraṇaḥ

78.81

śiraso'bhyañjana svedo nasya kaṭvamlabhojanaiḥ
vamanaiḥ kṣatapānaiśca nānyathā samupācaret

78.82

vātake tu pratiśyāye pivetsarpiryathābalam
pañcabhirlavaṇaiḥ siddha prathamena gaṇena ca

78.83

nasyādiṣu vidhiṃ kṛtsnamavekṣetārditeritam

78.84

raktāpittotthayoḥ peya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam
pariṣekān pradehāśca kuryādapi ca śītalān

78.85

yuñjīta kavalāṃścātra vireko madhurairapi

78.86

hitaṃ pittapratiśyāye pācanārthaṃ śṛta payaḥ
śṛṅgavereṇa payasā śṛṅgaveramathāpi vā

78.87

dhavalak triphalā śyāmā tilvakairmadhukena ca
śrīparṇī rajanīmiśraiḥ kṣīre daśaguṇe pacet
taila kālopayuktaṃ tu nasya syādanayorhitam

78.88

kaphaje sarpiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakkayā
yavāgvā vāmayitvā ca śleṣmaghna kramamācaret

78.86-2

ubhe bale bṛhatyau ca viḍaṅgaṃ savikaṅkatam
śvetāmūla mahābhadrāṃ varṣābhū vāpi saṃharet

78.60-2

tailamebhirvipakkantu nasyamasyopakalpayet
dārvīkudinikumbhaiśca kiṇihyā saralena ca
varttayo'tra kṛtā yojyā dhūmapāne yathā vidhiḥ

78.61-2

sarpiṣi kaṭusiddhāni tīkṣṇadhūmāḥ kaṭūni ca
bheṣajānyapayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajam

78.62-2

rasāñjane sātiviṣe mustāyā devadāruṇi
tailaṃ vipakkaṃ nasyārthe vidadhyāccātra buddhimān

78.63-3

mustā tejovatī pāṭhā kaṭphala kaṭukā vacā
sarṣapāḥ pippalīmūlaṃ pippalīsaindhavāgnikau

78.64-2

tulya karañjabījañca lavaṇa bhadradāru ca
etaiḥ kṛtaṃ kaṣāyañca kavane tacca dhārayet

78.65-2

hita śirovikāre ca tailamebhirvipācayet
kṣīramarddhajala kāthyaṃ jāṅgalairmṛgapakṣibhi
puṣpairvimiśraṃ jalajairvātaghnairauṣadhairapi

78.96

hime kṣīrāvaśiṣṭe'smin ghṛtamutpādya yatnataḥ
sarvagandhāsitānantā madhuka candana tathā

78.97

avāpya vipacet bhūyo daśakṣīrañca tadghṛtam
nasyaprayuktamudriktān pratiśyāyān vyapohati

78.98

gomūtrapiṣṭāśvoddiṣṭā kriyāḥ kṛmiṣu yojayeta
dhāvāni kṛmighnāni bheṣajāni ca buddhimān

78.96-2

śeṣāṇāntu vikārāṇāṃ svaya kuryāccikitsitam
ghrāṇārbude'dhimāṃse ca kriyā śeṣeṣu vocya ca

78.100

gṛhadhūmakaṇādāru kṣāranaktāhvasaindhavaiḥ
siddhaṃ śikharībījaiśca taila nāsārśasā hitam

78.101

śigrukāntāvacāyoṣadrākṣāsurasasaindhavaiḥ
nasyadānājjayotsiddhaṃ taila nāsāgade nṛṇām

78.102

raktakaravīrapuṣpaṃ jātyaśanamallikāyāśca
etaiḥ samantu taila nāsārśonāśana śreṣṭham

78.103

vyoṣa dhānyakakusuma maṇḍūrakamavalgu jaṃ bījam
ebhistailaṃ pakka nāsārśonāśanaṃ siddham

Linked texts (12)