Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 80

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 80

Language
Sanskrit

80.1

atha śiroroganidānamāha
śiroromāstu jāyante vātapittakaphaistribhiḥ
sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhistathā

80.2

sūryyāvarttānantavāta śaṅkhakārddhāvabhedakaiḥ
ekādaśavidhasyāsya lakṣaṇāni pracakṣyate

80.3

yasyānimittaṃ śiraso rujaśca bhavanti tīvrā niśi cātimātram
bandhopatāpaiśca bhavedviśeṣa. śiro'bhitāpaḥ sa samīraṇena

80.5

yasyoṣmaṅgāracita tathaiva dhūmyecchiro dahyati cākṣināsā
śītena rātrau ca bhavedviśeṣaḥ śiro'bhitāpaḥ sa tu pittakopāt 4
śiro bhavedyasya kaphopadigdhaṃ gurupratiṣṭabdha matho himañca
śūnākṣināsā vadanañca yasya śiro'bhitāpaḥ sa kaphaprakopāt

80.6

śiro'bhitāpe tritayapravṛtte sarvāṇi liṅgāni samudbhavanti
raktātmakaḥ pittasamānaliṅgaḥ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavecca

80.7

asragvasā śleṣmasamīraṇānā śirogatānāmiha saṅkṣayeṇa
kṣayaḥ pravṛtti. śiraso'bhitāpaḥ kaṣṭo bhavedugrarujo'timātram
sasvedanaccharddanadhūmranasyairasṛgvimokṣaiśca vivṛddhimaiti

80.8

nistudyate yasya śiro'timātra sambhakṣyamāṇaṃ sphuratīva cāntaḥ
ghrāṇācca gacchedrudhiraṃ sapūyaṃ śiro'bhitāpaḥ krimibhiḥ sa ghoraḥ

80.8-2

sūryodaye yā pratimandamanda makṣi bhruvoḥ ruksamupaiti gāḍham
vivarddhate cāṃśumatā sahaiva sūryāpavṛttau vinivarttate ca

80.10

śītena śānti labhate kadāciduṣṇena jantuḥ sukhamāpnuyādvā
sarvātmaka kaṣṭatama vikāra sūryāpavṛtta tamudāharanti

80.11

doṣāḥ praduṣṭāstraya evamanyā sampīḍya gār̤ha sarujāṃ sutīvrām
kurvanti cākṣi bhruvi śaṅkhadeśe sthitiṃ karotyāśu viśeṣatastu

80.12

gaṇḍasya pāśrve tu karoti kampaṃ hanugrahaṃ locanajāṃśca rogān
anantavātaṃ samudāharanti doṣatrayottha śiraso vikāram

80.13

rūkṣāśanādhyaśanaprāg vātāvaśyāya maithunaiḥ
vegasandhāraṇāyāsavyāyāmaiḥ kupito'nilaḥ

80.15

kevalaḥ sakapho vāddha gṛhītvā śiraso balī
manyābhrūśaṅkakarṇākṣi lalāṭārddhe'tivedanām
śastrāraṇinibhāṃ kuryyāt tīvrā so'rddhāvabhedakaḥ
nayanaṃ vāthavā śrotramativṛddho vināśayet

80.16

raktapittānilā duṣṭāḥ śaṅkhadeśe vimūrcchitāḥ
tīvrarugdāharāgaṃ hi śothaṃ kurvanti dāruṇam

80.17

saśiro viṣavadvegī nirudhyāśu galaṃ tathā
trirātrājjīvitaṃ hanti śaṅkhako nāmataḥ param
tryahājjīvati bheṣajya pratyākhyāyāsya kārayet

80.18

vātike śiraso roge snehasvedān sanāvanān
pānāhāropanāhāstu kuryyādvātāmayāpahān

80.16-2

piṇḍopanāhasvedaśca dhanvamāṃsaruto hitaḥ
vātaghśadaśamūlādi siddhakṣīreṇa secanam

80.20

dhūmaṃ cāsya yathākālaṃ yojayet snaihika bhiṣak

80.21

pānābhyañjananasyeṣu vastikarmmaṇi secane
vidadhyāt traivṛttaṃ taila balātailamathāpi vā

80.22

muddvān māṣān kulatthāṃśca khādecca niśi kevalān
kaṭukoṣṇān sasarpiṣkānuṣṇā vāpi pivet payaḥ

80.23

pibedvā payasā taila tatkāla cāti mānavaḥ
pañcamūlīśṛtaṃ kṣīra nasye dadyācchiro gade

80.24

kuṣṭhamairaṇḍamūlañca lepāt kāñjikapeṣitam
śiro'rttiṃ nāśayetyāśu puṣpa vā mucukundajam

80.25

devadārunataṃ kuṣṭha naladaṃ viśvabheṣajam
lepaḥ kāñjikasaṃpiṣṭastaila yuktaḥ śiro'rttinut

80.26

vātakopabhayādatra noktaṃ raktāvasecanam
āśirovyāpanaścarma kṛtvāṣṭāṅgulamucchritam
tenāveṣṭya śiro'dhastānmāṣakalkena lepayet

80.27

niścalasyopaviṣṭasya tailai ruṣṇaiḥ prapūrayet
dhārayedārujaḥ śānteryāma yāmārddhameva vā

80.28

śirovastirjayatyeṣa śirorogaṃ marudbhavam
hanumanyākṣikarttimarditaṃ mūrddhakampanam

80.29

tailenāpūryya mūrddhānaṃ pañcamātrāśatāni ca
tiṣṭhet śleṣmaṇi pitte'ṣṭau daśa vāte śirogate

80.30

eṣa eva vidhiḥ kāryyaḥ tathā karṇārttipūraṇe
vinā bhojanamevaiṣa śirovastiḥ prayujyate

80.31

ghaṭikādhikayāmaikaṃ vṛddhavaidyopadeśataḥ
prayojyastu śirovastiḥ pañcāha sapta eva ca

80.32

tataḥ snehamapanīya karṇato vastibandhanaṃ vimocya śiraḥskandhagrīvāpṛṣṭhalalāṭān mukhañca pāṇibhyāṃ svedayet| tataḥ sukhoṣṇajalena pariśiktagātraḥ śāliṣaṣṭikādibhirjāṅgalānūparasairdāḍimāmlairmātavyā bhojayet | iti śirovastiḥ
hemantakāle śiśire vasante sevya hi māyūramuśanti sarpiḥ
uṣṇo hi vahno viṣabhojanañca varṣāśaradgrīṣmasukheṣvapathyaḥ

80.33

daśamūlabalārāsnā madhukaistriphalaiḥ saha
mayūraṃ pakṣapittāntraśakṛtpādāsyavarjitam

80.34

jale paktvā ghṛtaprastha tasmin kṣīrasamaṃ pacet
madhuraiḥ kārṣikaiḥ kalkaiḥ śirorogāditāpaham

80.35

karṇanāsākṣijivhāsya galarogavināśanam
māyūramiti vikhyāta mūrddha jatrugadāpaham

80.36

daśamūlādinā tulyo mayūra iha gṛhyate
anyetvā''kṛtimānena mayūragrahaṇaṃ viduḥ

80.37

eṣāṃ jaladroṇe pādāvaśeṣaḥ kvāthaḥ
karttavyaḥ madhurāṇi ca jīvanīyāni daśa
iti mayūraghṛtam
etenaiva kaṣāyeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet
caturguṇena payasā kalkairebhiśca kārṣikaiḥ

80.38

samaṅgā cavikā bhārgī kāśmarīkukkuṭāhvayaiḥ
ātmaguptā mahāmedā tālakharjūramastakaiḥ

80.39

mṛṇālavisakharjūra madhukaiśca sajīvakaiḥ
śatāvarīvidārīkṣu bṛhatīṃśārivāyugaiḥ

80.40

mūrvā śvadaṃṣṭrā śārdūla śṛṅgāṭakakaśerukaiḥ
sthirāmalakarāstrābhiḥ sūkṣmailābhaṭipauṣkaraiḥ

80.41

punarnavātugākṣīrī kākolīdvayavāsakaiḥ
madhukākṣoṭavātāma guñjānābhiśukairapi

80.42

dravyairetaiairyathā lābhaṃ pūrvakalkena sādhitam
pāne vastau tathābhyaṅge nasye caiva prayojayet

80.43

śirorogeṣu sarveṣu kāse śvāse'tidāruṇe
manyādṛṣṭigrahe śothe svarabhede tathādiṃte

80.44

yonyasṛk śukradoṣeṣu śastaṃ bandhyāsutapradam
mahāmāyūramityetad ghṛtamātreya pūjitam

80.45

balāvilvaśṛte kṣīre ghṛte maṇḍaṃ vipācayet
tasya śuktiṃ prakuñca vā nasyaṃ śīrṣagate'nile

80.46

pittātmake śiroroge snigdhaṃ samyagvirecayet
mṛddhīkātriphalekṣūṇāṃ rasaiḥ kṣīrairghṛtairapi

80.47

śarkarākṣīrasallilaiḥ śiraśca pariṣecayet
sarpiṣaḥ śatadhautasya śirasā dhāraṇa hitam

80.48

'
nimajjanañca śirasaḥ śītale śasyate muhuḥ

80.49

kamalotpalapadmānāṃ śītānāṃ candanāmbubhiḥ
sparśaḥ snigdhaśca pavanaḥ sevyo dāhārttināśanaḥ

80.50

candanośīrayaṣṭyāhva balāvyāghranakhotpalaiḥ
kṣīrapiṣṭaiḥ pradehaḥ syācchītairvā pariṣecanam

80.51

mṛṇālavisaśālūka candanotpalakeśaraiḥ
snigdhaiḥ śītaiḥ śiro dihyā tadvadāmalakotpalaiḥ

80.52

yaṣṭyāhvacandanānantā kṣīrasiddhaṃ hita ghṛtam
nāvanaṃ śarkarā drākṣā madhukaiścāpi pittaje

80.53

tvakpatraśarkarā piṣṭā nāvanaṃ taṇḍulāmbunā
kṣīrasarpirhitaṃ nasya jāṅgalā vā śubhā rasāḥ

80.54

padmacandanakarpūraṃ nāgaraṃ nīlamutpalam
pradehaḥ saghṛtaḥ kāryyaḥ śiraḥśūlaharo nṛṇām

80.55

raktaje pittavatsarvaṃ bhojanālepasecanam
śītoṣṇayośca vinyāso viśeṣādraktamokṣaṇam

80.56

kaphaje lepanaṃ svedo rukṣoṣṇaiḥ pācanātmakaiḥ
tīkṣṇāvapīḍā dhūmāśca tīkṣṇāśca kavalā hitāḥ

80.57

bhuñjīta kaṭutīkṣṇoṣṇai ryūṣaistiktopasambhṛtaiḥ
purāṇayavagodhūmā nchu ṣkamūlakasaṃyutān

80.58

acchañca pāyayetsarpiḥ purāṇaṃ svedayettataḥ
madhūkasāreṇa śiraḥ svinnañcāsya virecayet

80.59

hareṇunataśaileya mustailāgurudārubhiḥ
rāsnāsthauṇeyanaladai rukṣoṣṇairlepayecchiraḥ

80.60

saralāguruśāṅgaiṣṭā devakāṣṭhaiḥ sarohiṣaiḥ
kṣīrapiṣṭaiḥ salagaṇaiḥ sukhoṣṇairlepayecchiraḥ

80.61

kṛṣṇābdaśṛṅgīmadhukā śatāhvotpalapāvakaiḥ
jalapiṣṭaiḥ śirolepaḥ sadyaḥ śūlanivāraṇaḥ

80.62

yavaṣaṣṭikayoścānnaṃ vyoṣaṃ kṣārasamanvitam
paṭolamudgakaulatthai rmāṃsāvaṅbhojayedrasaiḥ

80.63

ubhe haridre pippalyau saralaṃ devadāru ca
viḍaṅgaṃ citrako vilvaṃ rohiṣasya ca pallavāḥ

80.64

manya sauvarcalaṃ drākṣā mañjiṣṭhāmadhukaṃ balā
vetasasya ca mūlāni padmakaśīracandanam

80.65

ebhirvilvapramāṇaistu tailaprasthaṃ vipācayet
dviguṇañca payo dadyāt siddhaṃ tannasyato jayet

80.66

ślaiṣmajaṃ sannipātañca śīrṣarogaṃ niyacchati
upajihvikāṃ gaṇḍamālāṃ kaṇṭhaśālūkamarbudam

80.67

vidārikāṃ māṃsapākaṃ mukhaśīrṣagalagraham
dantacālaṃ hanoḥ kampaṃ tailametanniyacchati

80.68

sannipātabhave kāryyā sannipātaharī kriyā
purāṇasarpiṣaḥ pānaṃ viśeṣeṇādiśanti hi

80.69

śyāmānagaramiśreṇa śvetasyandena tatkṣaṇāt
nāśayanti tridoṣotthā śiro'rttiḥ sampralepanāt

80.70

trikaṭukapuṣkararajanī rāstrāsuradāruturagagandhānām
kvāthaḥ śiro'rttijālaṃ nāsāpīto nivārayati

80.71

nāgarakalkamibhraṃ kṣīraṃ nasyena yojitaṃ pusām
nānādoṣodbhūtāṃ śirorujāṃ hanti tīvratarām

80.72

saṅgugnā śarkarārddhāṃśā dāḍimīkalikāḥ śubhāḥ
nasyanti yojitāḥ sadyaḥ śiraḥśūlaharāḥ parāḥ

80.73

karañjaśigrubījāni patrakaṃ śarkarā vacā
sarveṣā śīrṣarogāṇā metacchīrṣavirecanam

80.74

nāvanaṃ saguḍaṃ viśvaṃ pippalī vā sasaindhavam
bhujastambhādirogeṣu sarvamūrddhagadeṣu ca

80.75

yaṣṭīmadhukaviḍaṅgaiḥ sabhṛṅgarājanāgarairhṛtaṃ siddham
ṣaḍvindu nasyadānādetacchīrṣāmayaṃ hanyāt

80.76

patatāṃ śiroruhāṇāṃ dantānāṃ bhraśatā dṛḍhīkaraṇam
netrasuparṇapratimaṃ karoti vai dṛḍhaṃ balañcāpi

80.77

eraṇḍamūlaṃ tagaraṃ śatāhvā jīvantīrāstrā saha saindhavena
bhṛṅgaṃ viḍaṅgaṃ madhuyaṣṭikā ca viśvauṣadhaṃ kṛṣṇatilasya tailam

80.79

ajāpayastailavimiśritañca caturguṇe bhṛṅgarase vipakkam
ṣaḍbindavo nāsikayā vidheyāḥ sarvāṇi hanyuḥ śiraso vikārān 78
cyutāṃśca keśāṃścalitāṃśca dantān nirbandhamūlān sudṛḍhīkaroti
suparṇadṛṣṭipratimaṃ ca cakṣurvāhvorbalañcāpyadhikaṃ karoti

80.80

śatāhvairaṇḍamūlośrāvakravyāghrīphalaiḥ śṛtam
tailaṃ na syāmurukkṣuttimirordhvagadāpaham

80.81

jīvakaṛṣabhakau drākṣā sitāyaṣṭībalotpalaiḥ
tailaṃ nasyaṃ payaḥ pakka vātapittaśirogade

80.82

balājīvantiniryyāsaiḥ payobhiryamakaṃ pacet
jīvanīyeca nasyeca sarvajatrūrdhvarogajit

80.83

kṣayaje kṣayamāsādya karttavyo bṛṃhaṇo vidhiḥ
pāne nasye ca sarpiḥ syādvātaghnairmadhuraiḥ śṛtam
kṣayakāsāpahaṃ cātra sarpiḥ pathyatamaṃ sadā

80.84

kṛmije vyoṣanaktāhna śigrubījaiśca nāvanam
ajāmūtrayutaṃ nasyaṃ karttavya kṛmijitparam

80.85

śoṇita nasyato dadyāttena mūcchaṃnti jantavaḥ
mattāḥ śoṇitagandhena samāyānti yatastataḥ

80.86

sutīkṣṇadhūmanābhyāṃ kuryyānnirharaṇaṃ bhṛśam
pūtimāṃsakṛtān dhūmān kṛmighnāṃśca prayojayet
bhojanāni kṛmighnāni pānāni vividhāni ca

80.87

hrasvaśigrukabījairvā kāsyanīlosamāyutaiḥ
kṛmighnai ravapīḍaiśca mūtrapiṣṭaiḥ samācaret

80.88

viḍaṅgasarjikādantī hiṅgugomūtrasaṃyutam
vipakkaṃ sārṣapaṃ tailaṃ kṛmighnaṃ nasya muttamam

80.86-2

apāmārgaphala vyoṣaṃ niśākṣārakarāsaṭhaiḥ
saviḍaṅga śṛta mūtre taila nasya kṛmi jayet

80.90

iti apāmārga tailam
sūryāvarte vidhātavya nasyakarmādi bheṣajam
pāyayetsaguḍa sarpi ghṛtapūrāñca bhakṣayet

80.91

sūryāvarte śirāvedho nāvana kṣīrasarpiṣā
hitaḥ kṣīraghṛtābhyāma snābhyāñcaiva virecanam

80.92

kṣīrapiṣṭaistilaiḥ svedo jīvanīyaiśca śasyate

80.93

mahauṣadhasya svarasaṃ vacāpippalibhiryutam
avapīḍaṃ prayoktavyaṃ sūryāvarttavibhedanam

80.94

bhṛṅgarājasasacchāgakṣīratulyo'rkatāpitaḥ
sūryāvarttaṃ nihantyāśu nasyenaiva prayojitaḥ

80.95

jāṅgalāni ca māṃsāni kārayedupanāhanam
tenāsya śāmyate vyādhiḥ sūryāvarttaḥ sudāruṇaḥ

80.96

mayūrān kukkuṭān chāgān kṣīreṇaiva vipācayet
tatkṣīrātsamudbhūtaṃ navanītamathoddharet

80.97

tatkṣīre ṣaḍguṇe sādhya jīvanīyauṣadhaiḥ saha
tasya nasyaṃ pradātavyaṃ sūryāvarttavināśanam

80.98

kṛtamālapallavarasaiḥ kharibhañjarīmūlakalkanavanītam
nasyena jayati niyata sūryāvarttaṃ sudāruṇa puṃsām

80.99

arddhāvabhedake pūrvaṃ snehasvedo hi yojitaḥ
vireka. kāyaśuddhiśca dhūmaḥ snigdhoṣṇabhojanam

80.100

tilakalkarasaṃ taila sakṣaudralavaṇānvitam
tailasya lepana śīrṣa marddhabhedaṃ vyapohati

80.101

viḍaṅgāni tilān kṛṣṇān sama kṛtvā tu peṣayet
nasyakarmāṇi dātavya marddhabhedaṃ vyapohati

80.102

śāliparṇyambhasā piṣṭvā nasyamarddhavibhedajit
cakramardakabījairvā lepaḥ kāñjikapeṣitaḥ

80.103

yadyasti te śirasi śūlamatīvagāḍhaṃ
sūryodaye samasitañca payaḥpiba tvam
nāsāpuṭena paramārthamacintyaśakti
dṛṣṭvā''maye tadanubhūtaphala sadaiva

80.104

śārivotpalayaṣṭyāhva kuṣṭhairlepo'mbusaṃyutaiḥ
ghṛtapūrāśca sevyā vā sūryyāvarttārddhabhedayoḥ

80.105

daśamūlīkaṣāyantu sarpiḥ saindhavasaṃyutam
nasyamarddhāvabhedaghna sūryyāvarttaśiro'rttinut

80.106

bhṛṣṭājye kuṅkuma kiñcit pihita sitayā samam
piṣṭa chāgalyā kṣīreṇa bhukta pittavināśakam
etadarddhāvabhedaghna sūryyāvartta śiro'rttinut

80.107

apāmārgasya bījāni viśvaṃ sacaudraśarkaram
nasyaṃ prayojayennityaṃ sūryyāvarttārddhabhedayoḥ

80.108

eṣa eva prayoktavyaḥ śiroroge kaphātmake

80.106-2

anantavāte karttavyaḥ sūryyāvartterito vidhi'
śirāvyadhaśca karttavyo'nantavātapraśāntaye

80.110

āhāraśca vidhātavyo vātapittavināśanaḥ
madhumiśrakasayāva ghṛtapūraiśca bhojanaiḥ

80.111

saśarkara kuṅkumamājyabhṛṣṭa nasya vidheya ghavanāṣṭagutye
bhrūśaṅkakarṇākṣiṣiro'rddhaśūle sūryodaye śaṅkakamārddhabhede

80.112

śirīṣamūlakaphalairavapīḍañca yojayet
avapīḍo hito vā syādvacāpippalibhiḥ kṛtaḥ

80.113

pītvā bhṛśamuṇḍirasaṃ maricairavacūrṇitaṃ samabhyastam
saptāhuṃ bhaktādau sūryyāvarttārddhabhedakau hanyāt

80.114

dhātryakṣapathyā saniśā guḍūcī bhūnimvanimbaiḥ kathitaḥ ṣaḍaṅgaḥ
bhrūśaṅkakarṇākṣiśiro'rddhaśūle sūryodaye śaṅkakamarddhabhede

80.115

naktāndhyakāce paṭale saśukre pāke'srupāte timire'kṣiroge
pakṣmaprakope vinihanti caiṣa sadyo gadaṃ vāyurivābhravṛndam

80.116

śarkarā kuṅkumaṃ drākṣā caturthāṃśena nikṣipet
navanīte tatastena kṛtvaikyaṃ nasyamācaret

80.117

nasyametatpraśaṃsanti sūryāvarttārddhabhedake
śiroroge paraṃ vāpi vātapittasamudbhave

80.118

sūryāvarttaharaḥ kṛtsno vidhirapyatra śasyate

80.119

jīvakarṣabhakau drākṣā madhūkaṃ madhukaṃ balā
nīlotpalaṃ candanañca vidārī śarkarā tathā

80.120

tailaprasthaṃ pacedebhiḥ śanaiḥ payasi ṣaḍguṇe
jāṅgalasya tu māṃsasya tulārddhasya rasena tu

80.121

siddhametadbhavennasyaṃ tailamarddhāvabhedakam
bādhiryyaṃ karṇaśūlañca timiraṃ galaśuṇḍikām

80.122

vātikaṃ paittikañcaiva śīrṣarogaṃ niyacchati
dantacālaṃ śiraścāla marditañcāpakarṣati

80.123

iti jīvakādya tailam
sūryāvartte hitaṃ yat tacchaṅkhake svedavarjitam
kṣīrasarpiḥ praśaṃsanti nasye pāne ca śaṅkhake

80.124

śatāvarīṃ kṛṣṇatilān madhukaṃ nīlamutpalam
dūrvāṃ punarnavāṃ vāpi lepe sādhvavacāpayet

80.125

bhadraśriyaṃ puṇḍarīkaṃ madhukaṃ nīlamutpalam
padmakaṃ cetasa dūrvāṃ lāmajjakamathāpi vā

80.126

dārvīharidrāmañjiṣṭhā phenilośīrameva ca
etadālepanaṃ kuryyāt śaṅkhakasya praśāntaye

80.127

sūryāvarttāpahaṃ cāsminnavapīḍaṃ prayojayet

80.128

krauñcakādambahaṃsānā śaśaryyā. kacchapasya ca
rasaiḥ saṃbṛṃhitasyātha tasya śaṅkasya sandhijāḥ

80.126-2

śaṅkakasya śirāṃ prājño vidhyedeva na tāḍayet
sarpiṣā kṣīrapānantu nasyenāpi sukhena vā

80.130

eṣa eva vidhiḥ śreṣṭhaḥ śaṅke śarkarānvitaḥ
śarkarākṣīrasalileḥ śiraśca pariṣecayet

80.131

vātoruccādibhiḥ kruddhaḥ śira kampamudīrayet

80.132

tatrāmṛtābalārāsnā mahāsnehātigandhakaiḥ
snehasvedo'tivātaghna śastaṃ nasyañca tarpaṇam

80.133

dagdhamatsya viniṣpīḍya nirdravoktatya yatnataḥ
kaṇḍūrāmūlanirdhyāso māṣayūṣāvaloḍitam

80.134

bhakṣita śamayet tūrṇaṃ śira. kampamasaśayam
nasyakarma ca kurvīta śirorogeṣu śāstravit

80.135

kampadāhārdite kuryyāt vātavyādhikriyāvidhiḥ

Linked texts (18)