Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 82

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 82

Language
Sanskrit

Contents

82.1

etatkandasya nirdiṣṭa samāsena cikitsitam
atha bālaroganidānamāha
trividhaḥ kathito bālaḥ kṣīrānnobhayavarttakaḥ
svāsthya tābhyāmaduṣṭābhyāṃ duṣṭābhyāṃ rogasambhavaḥ

82.2

dantodbhedastu sarveṣāṃ rogāṇāmapi kāraṇam
viśeṣājjvaraviḍbheda kāsacchardiśirorujaḥ
abhiṣyandaśca śothaśca visarpaśvāpi jāyate

82.3

pṛṣṭhabhaṅge viḍālānāṃ varhiṇāñca śikhodgame
dantodbhede ca bālānāṃ na te kiñcinna dūyate

82.4

vātaduṣṭaṃ śiśuḥ stanya pibanvātagudāturaḥ
kṣāmasvaraḥ kṣaṇāṅgaḥ syāt baddhaviṇmūtramārutaḥ

82.5

khinno bhinnamalo bālaḥ kāmalāpittarogavān
tṛṣṇāluruṣṇasarvāṅgaḥ pittaduṣṭaṃ payaḥ pivan

82.6

kaphaduṣṭa pibet kṣīraṃ lālāluḥ śleṣmarogavān
nidrārdito jaḍaḥ śūlaḥ śuklākhyaḥ charddanaḥ śiśuḥ

82.7

dvandvaje dvandvajaṃ rūpa sarvaje sarvalakṣaṇam
śiśostīvrāmatīvrācca rodanāllakṣayedrujam

82.8

kṣudraroge ca kathite hyajagallagrahipūtane
jvarādyā vyādhayaḥ sarve mahatā ye purerināḥ

82.6-2

bāladehe'pi te tadvadvijñeyāḥ kuśalaiḥ sadā
anubandhe yathā vyādhi pratikurvīta kālavit

82.10

yathā doṣa yathā roga yathodrekaṃ yathā balam
vibhajya deśakālādīṃ statra yujyed bhiṣag hitam

82.11

bhaiṣajya pūrvamuddiṣṭaṃ mahatā yajjvarādiṣu
kāyyaṃ tadeva bhaiṣajya teṣu dāhrādikaṃ vinā

82.12

ta eva duṣṭā doṣāśca jvarādyā vyādhayaśca ye
atastadeva bhaiṣajya mātrāstasya kanīyasī

82.13

eko'dhikassarvvagato vikāraḥ kukkūṇako nāma śiśoḥ pradiṣṭaḥ
nandigraho nāma mahānihāsti vijñāya ta vai śamayedyathāvat

82.14

atha bālarogacikitsāmāha
viḍaṅgaphalamātrantu jātamātrasya bheṣajam
māsi māsi prayoktavya viḍaṅgānāṃ pravarddhanam

82.15

abdādūrddha ku mārasya dadyāt kolāsthimātrakam
kṣīrānnādaḥ śiśoḥ kolamannādo badaropamam

82.16

kṣīrapasyauṣadhaṃ dhātryāḥ kṣīrānnādasya cobhayoḥ
ātmanyannāśanairdeya mauṣadha bheṣajaṃ sadā

82.17

yathāroga stanau limpetsauṣadhaiḥ pāyayecchiśum
mātrayā laṅghayeddhātrīṃ śiśornoktaṃ vilaṅghanam

82.18

sarvvaṃ nivāryyate bāle stanyaṃ na prativāryyate
stanyābhāve payaḥ chāga gavya vā tadgu ṇa pibet

82.16-2

mṛtpiṇḍena|gnivarṇena kṣīrasiktena soṣmaṇā
svedayedutthitā nābhiṃ śothastenopaśāmyati

82.20

dagdhena chāgaśakṛtā nābhipāke'vacūrṇanam
tvakcūrṇaiḥ kṣīriṇāṃ vāpi kuryyāccandanareṇunā

82.21

nābhipāke niśālodhra priyaṅgu madhukaiḥ śṛtam
tailamabhyañjane śastamebhirvā hyavacūrṇanam

82.22

bālo yaḥ cirājjātaḥ stanya na gṛhṇāti tasya saindhavadhātrī
madhughṛtapathyā kalkenoddharṣayejjihvām
kuṣṭhābhayā vacā brāhmī kanaka kṣaudrasarpiṣā
sapāṭhā madhunā līḍhā stanyadoṣa nivaīṇā

82.23

priyaṅgu kharjikā sindhu madhunā lehayecchiśum
kṣīrāmayaṃ nihantyāśu viḍaṅgena yutaṃ kṣamaun

82.24

pītaṃ pītaṃ vamati yaḥ stanya taṃ madhusarpiṣā
dvivārttākauphalarasaṃ pañcakolañca lehayet

82.25

śarkarā kṣaudrasaṃyuktā tiktā līḍhā jvaraṃ jayet
lipyenmuhurmuhurbāla tatkalkena ca buddhimān

82.26

bhadramustābhayā nimba paṭolā madhukaiḥ kṛtaḥ
kvāthaḥ soṣṇastu bālānāmaśeṣajvaranāśanaḥ

82.27

palaṅkaṣā vacā kuṣṭha gajacarma vicarma ca
nimbasya patraṃ mākṣīka sarpiryuktantu dhūpanam
jvaravegaṃ nihantyāśu bālānāntu viśeṣataḥ

82.28

sarpatvak sarṣapāriṣṭapallava tejanī vacā
raso na hiṅgujā loma śṛṅgī maricamākṣikaiḥ
dhūpaḥ sarvagrahaghno'yaṃ kumārāṇā jvarāpahaḥ

82.29

madhvariṣṭadalaśvetasarṣapairyojito jvaram
bālānāṃ śamayeddhūpo mṛtagokukṣiromajaḥ

82.30

āmratvak kāñjajambutthakaṣāye pādaśeṣite
śālisiddhāṃ yavāgūñca bhuktvā kukṣyāmayaṃ jayet

82.31

samaṅgā śālmalīveṣṭaṃ dhātakī padmakesaraiḥ
piṣṭairetairyāvāgūḥ syādatīsāravināśinī

82.32

bilvañca puṣpāṇi ca dhātakīnā gaja salodhra gajapippalī ca
kvāthāvalehau madhunā vimiśrau bālyeṣu yojyāvatisāriteṣu

82.33

nāgarātiviṣā mustā bālakendrayavaiḥ śṛtam
jala hanti kumārāṇā kukṣirogamasaṃśayam

82.34

aṅkoṭamūladhātakyau vilvapeśī mahauṣadham
kvathita śītala peya kukṣirogavināśanam

82.35

samaṅgā dhātakī lodhra śārivābhiḥ śṛtaṃ jalam
vivṛddhe'pi śiśordeyamatīsāre samākṣikam

82.36

piṣṭvā paṭolamūlañca śṛṅgaveraṃ vacāmapi
viḍaṅgānyajamodāñca pippalī taṇḍulāni ca

82.37

etānyāloḍya sarvāṇi sukhataptena vāriṇā
śrāmapravṛtte'tīsāre kumāraṃ yojayedbhiṣak

82.38

pīḍitāmrāsthikalkottha svarasa madhunā saha
koṣṭhabhedo śiśuḥ śīrṇo na cirāt svasthatā vrajet

82.39

śāliparṇī pṛśniparṇī ghoṣātvak kvathitaṃ jalam
kṣaudrayukta tridoṣaghnaṃ sarvātisāranāśanam

82.40

haridvrādvayayaṣṭyāhvasiṃhīśakrayavaiḥ śṛtam
śiśojvarātisāraghnaṃ śvāsakāsavamauharam

82.41

dhātakībilvadhānyāka lodhrendrayavabālakaiḥ
lehaḥ kṣaudreṇa bālānā jvarātīsāravātanut

82.42

lodhrendrayavadhānyāka dhātrīhrīveramustakam
madhunā lehayedbālaṃ jvarātisāranāśanam

82.43

madhusarpirviḍaṅgāni saralaṃ devadāru ca
paṭolakuṭajāriṣṭa saptaparṇayavānikā
jvara ccharddimatisāraṃ śamayeccūrṇaka tvidam

82.44

kalkaḥ priyaṅgukolāsthi madhumustāñjanaiḥ kṛtaḥ
kṣaudralīḍhaḥ kumārasya chardditṛṣṇātisāranut

82.45

bṛhatīphalamūlatvak kṛṣṇāgranthikasambhavaḥ
tugākṣīrīyutaḥ kvāthaḥ pīto hanti śiśorvamim
mūrcchāṃ śvāsa jvaraṃ kāsamatisārañca pīnasam

82.46

dhānyamativiṣāśṛṅgī gajāhvāślakṣṇacūrṇitam
bālānāṃ chardyatīsāraṃ madhunā hanti lehanāt

82.47

hrīveraśarkarākṣaudraṃ pīta taṇḍulavāriṇā
śiśoḥ sarvātisāraghnaṃ tṛṭcharddijvaranāśanam

82.48

śvetakamalakiñjalya sampiṣṭa taṇḍulāmbunā
matsyaṇḍimadhusaṃyuktaṃ kṣipraṃ hanti pravāhikām

82.46-2

vilvamūlakaṣāyeṇa lājaḥsaiaiva saśarkarā
āloḍya pāyayedbālaṃ chaddetosāranāśanam

82.50

phālinyañjanamustānā cūrṇaṃ pīta samākṣikam
tṛṣṇāṃ charddimatīsāra śiśūnāmuddhataṃ haret

82.51

āmrajambūprabālāni śālūkātiviṣāṇi ca
kṣīriṇāñca prabālāni yaṣṭīmadhukameva ca

82.52

darbhamūleo śiri yuktā kvathitāni jalena tu
śarkarāmadhusaṃyukta tṛṣṇācchedanamuttamam

82.53

dāḍimasya tu bījāni jīrakaṃ nāgakeśaram
cūrṇaḥ saśarkarākṣaudro lehastṛṣṇāvināśanaḥ

82.54

hiṅgusaindhavapālāṇa cūrṇaṃ mākṣikasayutam
līḍha nivārayatyāśu śiśūnāmuddhatāṃ tṛṣām

82.55

śṛṅgīṃ samustātiviṣāṃ vicūrṇya leha vidadhyānmadhunā śiśūnām
kāsajvarachardibhirarditānāṃ samākṣikāṃ cātiviṣāṃ tathaikām

82.56

mustakātiviṣāyāsakaṇāśṛṅgīrajo lihan
mucyate madhunā bālaḥ kāsai pañcabhirutthitaiḥ

82.57

kṣīrādasya śiśoḥ kāsa śuṣka dṛṣṭvā sudāruṇam
māṣayūṣa pibedvātrau pippalīghṛtabharjitam

82.58

drākṣā pippalīśuṇṭhīnā cūrṇaṃ mākṣikasarpiṣā
līḍhaṃ nivārayecchīghra kāsaṃ pañcavidha śiśoḥ

82.59

vyāghrīkusuma sañjāta keśarerava lehikā
jagdhvāpi cirajaṃ jātaṃ śiśoḥ kāsa vyapohati

82.60

dhānya' śarkarayā yukta taṇḍulodakasaṃyutam
pānametatpradātavya kāsaśvāsāpaha śiśoḥ

82.61

guḍodakañca kathita vyoṣasaindhavasaṃyutam
sukhoṣṇaṃ pāyayeddhālaṃ kāsarogapraśāntaye

82.62

kulīraśṛṅgīcūrṇaṃñca mūlakasya phala tathā
yuktoyaṃ madhusarpibhyā leha' śvāsāpahaḥ śiśoḥ

82.63

kṛṣṇādurālabhādrākṣā karkaṭākhyā tugāhvayā
cūrṇitā madhusarpibhyā līḍhā hanti śiśorgadān
śvāsa kāsaṃ satamakaṃ jvaraṃ vāpi niyacchati

82.64

drākṣādurālabhā caiva pippalyo'tha harītakī
etāni kṛtvā cūrṇāni yojayenmadhusarpiṣā

82.65

trirātraṃ pañcarātraṃ vā cūrṇametanniṣevitam
kāsaḥ śvāsaśca bālānāṃ tamakaścopaśāmyati

82.66

hiṅgukkarkaṭaśṛṅgī ca gairikaṃ madhuyaṣṭikā
truṭiḥ kṣaudraṃ nāgarañca hikkāśvāsavināśanam

82.67

cāturjātakasaṃyukto gavyasya śakṛto rasaḥ
leho'ya madhunā deyaḥ chardipraśamanaḥ paraḥ

82.68

nāgaraṃ pippalīpāṭhā bhārgī ca maricāni ca
leho'ya madhunā kāsa śleṣmaharddinisūdanaḥ

82.69

niśākṛṣṇāñjana lājā śṛṅgīmaricamākṣikaiḥ
lehaḥ śiśorvidhātavya charddikāsahṛjāpahaḥ

82.70

patrairvadaracāṅgerī kākamācīkapitthajaiḥ
śiśoḥ charddāmyatīsāra nāśanaṃ mūrddhalepanam

82.71

āmnāsthilājasindhūtthai rlehakṣaudreṇa charddinut
śiśoryavyūṣaṇa pītaṃ bījapūrarasena vā

82.72

jambūkatitdukānāñca puṣpāṇi ca phalāni ca
ghṛtena madhunā līr̤hā mucyate hikkayā śiśuḥ

82.73

pippalīmadhukānāñca cūrṇaṃ samadhuśarkaram
rasena mātuluṅgasya hikkācharddivāraṇam

82.74

cūrṇaṃ kaṭukarohinyā madhunā saha yojitam
hikkā praśamayet kṣipraṃ charddi cāticirotthitām

82.75

suvarṇagairikasyāpi cūrṇāni madhunā saha
līr̤hvā sukhamavāpnoti kṣipra hi chardditaḥ śiśuḥ

82.76

visarpastu śiśoḥ prāṇanāśano vastiśīrṣajaḥ
padmavarṇo mahāpadmo rogo doṣatrayodbhavaḥ

82.77

śaṅkhābhyā hṛdaya yāti hṛdayācca gudaṃ vrajet

82.78

paṭolaṃ triphalāriṣṭa haradrā triphalāṃ pibet
kṣatavisphoṭavīsarpa jvarāṇāṃ śāntaye śiśuḥ

82.79

śārivotpalakahlāra bhadraśrīmastacandanaiḥ
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhā yaṣṭīmadhukasarṣapaiḥ
kumārāṇāṃ praśasto'yaṃ lepo vīsarpanāśanaḥ

82.80

abhyaṅgaviṣaye kāryaṃ bālānāṃ pañcakaṃ ghṛtam
visphoṭaroge nirdiṣṭaṃ nātra kāryā vicāraṇā

82.81

nyagrodhodumbaro'śvattha plakṣavetasajambujaiḥ
tvagbhiryaṣṭyāhvamañjiṣṭhā candanośīrapadmakaiḥ

82.82

ślakṣṇapiṣṭaiḥ yathālābha śiśoḥ kāryaṃ pralepanam
sadāharāgavisphoṭavedanātraṇaśāntaye

82.83

gṛhadhūmraniśākuṣṭha sarjakendrayavaiḥ śiśoḥ
candanośīrapadmaiśca sidhmāpāmāvicarcinut

82.84

vacākuṣṭhaviḍaṅgānāṃ koṣṇākvāthāvagāhanam
kacchūvicarcikākaṇḍū dadrubhirmucyate śiśuḥ

82.85

tilataṇḍulayornāḍī mūlābhyā lepanāddrutam
bālānāṃ brāhmaṇīyaṣṭī rogaḥ śāmyati sāmpratam

82.86

kaṇoṣaṇasitācaudrasūkṣmailāsaindhavaiḥ kṛtaiḥ
mūtragrahe pradātavyaḥ śiśūnā leha uttamaḥ

82.87

ghṛtena hiṅguviśvailā hiṅgubhārgīrajo lihan
ānāhaṃ vātika śūlaṃ hanyāttoyena vā śiśoḥ

82.88

pippalītriphalācūrṇaṃ ghṛtakṣaudrapariplutam
rudate trasyate vāpi leha dadyāt sukhāvaham

82.89

chucchundaramalo māṣā haridrā vilva patrakam
indraṃ śiroṣapatrañca dhūmenaitannayojitam
nihanti rodana rātrau bālasyāśu na saṃśayaḥ

82.90

atha kukkūṇakanidānamāha
kukkūṇakaḥ kṣīradoṣācchiśūnāmeva vartmani
jāyate sarujaṃ netra kaṇḍūraṃ prasravenmuhuḥ

82.91

śiśoḥ kuryāllalāṭākṣi kūṭanāsāvagharṣaṇam
na śakto'rkaprabhāṃ draṣṭuṃ na cāpyunmīlanakṣamaḥ

82.92

atha cikitsāmāha
baddhagośakṛtoṣṇena kukūrṇa svedayettataḥ

82.93

mātṛstanyakaṭusnehakāñjikairbhāvito jayet
svedāddīpaśikhātapto netrāmayamalaktakaḥ

82.94

diniśālodhrayaṣṭyāhva rohiṇī nimbapallavaiḥ
kukūṇake hitā varttiḥ piṣṭaistāmrarajo'nvitaiḥ

82.95

phalatrika lodhrapunarnave ca saśṛṅgaveraṃ bṛhatīdvayañca
ālepana śleṣmaharaṃ sukhoṣṇaṃ kukūṇake kāryyamudāharanti

82.96

vyoṣaṃ saśṛṅga samanaḥśilālaṃ karañjabījañca supiṣṭametat
kaṭṭūditānāmatha vartmanāntu śreṣṭha śiśūnāṃ nayane vidadhyāt

82.97

svarasaṃ vṛddhadārasya mākṣikena samanvitam
āścotanena bālānāṃ kukūṇāmayanāśanam

82.98

kṛmighnatālaśilādārvī lākṣāgairikakāñjikaiḥ
cūrṇāñjana kukūṇe syācchiśūnāṃ pothakīṣu ca

82.99

manaḥśilāśaṅkhanābhiḥ pippalyo'tha rasāñjanam
varttiḥ kṣaudreṇa saṃyuktā bālasarvākṣiroganut

82.100

iti kukūṇakacikitsā
atha parigarbhikanidānamāha
mātuḥ kumāro garbhiṇyāḥ stanyaṃ prāyaḥ pibannapi
kāsāgnisādavamathu tandrākārśyā'rucibhramaiḥ

82.101

tudyate koṣṭhavṛddhyā ca tamāhuḥ pārigarbhikam
rogaṃ paribhavākhyañca yuñjyāttatrāgnidīpakam

82.102

tasya cikitsāmāha
pārigarbhikaro ge tu yujyate vahnidīpanam

82.103

atha tālukaṇṭakanidānamāha
tālumadhye kaphaḥ kruddhaḥ kurute tālukaṇṭakam
tena tālupradeśasya nimnatā mūrdhni jāyate

82.104

tālupātaḥ stanadveṣaḥ kṛcchrātpānaṃ śakṛddravam
charddhikkaṇṭhāsyarujā grīvādurdharatā vamiḥ

82.105

tālupāke yavakṣāraṃ madhunā pratisāraṇam

82.106

harītakīvacākuṣṭhaṃ kalkaṃ mākṣikasayutam
pītvā kumāraḥ stanyena mucyate tālukaṇṭakāt

82.107

śārivātilalodhrāṇā kaṣāyo madhukasya ca
vistrāvite mukhe śasto dhāvanārthaṃ śiśoḥ sadā

82.108

mukhapāke tu bālānāmamlasāramayo rajaḥ
gairikaṃ kṣaudrasaṃyuktaṃ bheṣajaṃ sarasāñjanam

82.106-2

aśvatthatvagdalakṣaudrairmukhapāke pralepanam
dārvāyakṣāmayājājī patrakṣaudraistathā param

82.110

gudapāke tu bālānāṃ pittaghnīṃ kārayet kriyām
rasāñjanaṃ viśeṣeṇa pānālepanayorhitam

82.111

śaṅkhyañjanaiścūrṇa śiśūnāṃ gudapākanuta

82.112

gojihvādantakālepaḥ peya vā sitacandanam
śaṅkhasauvīrayaṣṭyāhvairlepo deyo'hipūtane

82.113

gudapākotkaṭe kuryādraktasrāvaṃ jalaukasā

82.114

duṣṭa malādibhirmātuḥ stanya saṃpibataḥ śiśoḥ
yadā hi kupita pitta guda samabhidhāvati

82.115

tadā sañjāyate tatra jalaukodarasannibhaḥ
vraṇaḥ sadāha ārakto jvarakāsakaraḥ paraḥ

82.116

karoti pītakañcāpi varcaḥ stambha bhavedapi
vraṇaḥ paścāttako nāma vyādhiḥ paramadāruṇaḥ

82.117

atha cikitsāmāha
tatra saṃpātayedyuktyā jalaukasa udāradhīḥ
kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa kiñciduṣṇena dhāvayet

82.118

piṣṭvā madhurakaṃ vāpi lepaḥ pakṣāttake hitaḥ
candanaṃ śārive dve ca śaṅkhanābhisamāyutam
pakṣāttake pralepo'yameṣāṃ lehyaśca śasyate

82.118-2

śaśnasya tu puṣpāṇi ślakṣṇacūrṇāni kārayet
guṭikāṃ kārayedvaidyastāṃ ca bhaktasya vāriṇā
etāṃ pakṣāttake dadyādvāleṣu matimān bhiṣak

82.120

alambuṣā jaṭākalkaḥ sarjacūrṇasamanvitaḥ
bahudhā kaṭutailena miśrayitvā ca pācitam
sandadyāttantulībhāva gate vijñāya pralepanam

82.121

abhyajya tilatailena sarjacūrṇāvacūrṇitām
vicchinnaśyet sthirairaṇḍavījābhyāñca pralepanāt

82.122

āmalakyāḥ palānyaṣṭau gomūtre sapta bhāvayet
bhāvayitvātape paścādvikkirliptā praśāmyati

82.123

maricaṃ navanītākhyaṃ śothaghnaṃ bhakṣayecchiśuḥ
mustākūṣmāṇḍavījāni bhadradārukaliṅgakān
piṣṭvā toyena lepo'yaṃ śothaghnaḥ paramaḥ śiśoḥ

82.124

amlakāñjikasampiṣṭaṃ śatapuṣpā sasaindhavam
kuṣṭha sneha tadatyuṣṇaṃ lomaśodvarttana śiśoḥ

82.125

masūra gṛhṇapānīye virasaṃ vātha peṣitam
saniśaṃ vāthavā tadvadvavacūrṇaṃ śiśorharet

82.126

atha anyarogaviśeṣāṇā nidānamāha
aṅgulīgṛhṇapādo yaḥ sthāl‍yāmbhaktaṃ niveśya tat
kṛtamūtrārthabhūbhāge jānubhyāṃ dharaṇīṃ gataḥ
taṇḍulotthāya yaḥ khādet sa śayyāmūtraṇa tyajet

82.127

kṛtamūtrāryyabhūbhāge mṛda bhṛṣṭvā tuṣodake
saṃcūrṇya madhusarpirbhyāṃ līdvā talpavimūtraṇam
na karoti naro jātu bhṛṣṭamena nirantaram

82.128

indragopaṃ sasiddhārthaṃ madhusarpiḥ samāyutam
pakva kacchapataile tu puṣṭyāyurbalavarddhanam

82.126-2

kapālayonilā duṣṭā garbhastasyāśca jāyate
savarṇo nirvyathaḥ śotha sta vidyādupaśīrṣakam

82.130

yathā doṣodbhava vidyātpiḍikārbudavidradhīn
upaśīrṣe nāvana śasta vātavyādhicikitsitam
pakke vidradhivattasmin krama kuryyādyathoditam

82.131

vyoṣaśvivogrārajanīkalkaṃ vā pītamatha payasā
dṛnurniṣikta kurute pāṇḍutābalsya cābhyastam

82.132

srota:su kapharuddheṣu śiśoḥ śītādirecanāt
jvare'rucau pratiśyāye kāsaśvasanasambhave

82.133

praśuṣyati yadā bālaḥ svasthaḥ snigdhamukhekṣaṇaḥ
pañcakolakatiktānāṃ cūrṇaṃ madhughṛta yutam
tadā tasya prayoktavya jvarārucyādiśāntaye

82.134

saindhava vyoṣaśārṅgeṣṭā pāṭhāgirikarañjakān
śuṣyate madhusarpibhyāṃ guḍūcyādiñca yojayet

82.135

yadā tu durbalobālaḥ kṣudhayā pīḍito'gnivān
vidārīkandagodhūma yavacūrṇaṃ ghṛtaplutam
pāyayedanu ca kṣīraṃ śṛtaṃ samadhuśarkaram

82.136

atha nidānamāha
dantamūlāśrito vāyurdantaveṣṭān viśoṣayan
yadā śiśoḥ prakupito nottiṣṭhanti tadā dvijāḥ

82.137

atha cikitsāmāha
dantapālintu madhunā cūrṇena pratisārayet
dhātakīpuṣpapippavyodhārthaiauphalarasena vā

82.138

lāvattittidivallūrarajaḥ puṣparasaplu tam
druta karoti bālānā dantakesaravanmukham

82.138-2

atha akāladantotpātalacaṇamāha
dantotpātabhave roge na bālamatipīḍayet
pāte dante hi śāmyanti svaya taddantakā gadāḥ

82.140

sadyo jātasya dṛśyeta yasya dantasya sambhavaḥ
taṃ bāla rākṣasaṃ vidyāt sarvalokabhayāvaham
acireṇaiva kālena mātā tasya vinaśyati

82.141

ekamāse dvimāse ca trimāse dantadarśanāt
pitā tasya vinaśyeta vaivasvatasamohi saḥ

82.142

caturthe bhrātara hanyādyadā dantasya darśanāt
māse tu pañcame hanyānmātara bhrātaraṃ tathā

82.143

ṣaṣṭhe māse tu dantasya darśana hi yadā bhavet
mātā pitrordhanañcaiva naṣṭaṃ bhavati niścitam

82.144

saptame yadi dṛśyeta dantānā hi samudbhava
śiśorvā tapate caiva dāsī dāsān guru stathā

82.145

aṣṭame navame caiva daśamaikādaśe tathā
dvādaśe trayodaśe caiva tathā caiva caturdaśe
dantāścaiva hi dṛśyante tadā dantāḥ śubhāvahāḥ

82.146

atha prāyaścittam
sadanto jāyate bālo jāte'pyasya dvijodbhavaḥ
kurvanti tasminnutpāte śānti ca dvijajātayaḥ

82.147

śiśu sadakṣiṇa dadyānnaigameṣañca pūjayet
vatsasya madhulājānā prāṅgu khaṃ dadhidaupayoḥ
cumbetkumāraṃ trīnvārān prāyaścittamidaṃ smṛtam

82.148

naukāmārohayedbālaṃ saha dhātryā gajottamam
bhojayedbhojanaṃ dhātrīṃ sarpiṣā payasā'thavā

82.148.p1

iti akāladantotpātaśāntiprakaraṇam

Linked texts (18)