Cikitsasarasangraha (Vangasena) 87
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 87
- Language
- Sanskrit
87.1
na kevala dīrghamathāyuraśnute rasāyanaṃ yo vidhivanniṣevate
gatiṃ sa divyā munisevitāṃ śubhā prapadyate brahma tathaiva cāvyayam 511
atha vājīkaraṇādhikāramāha
raktena kuṇapa śleṣma vātābhyā granthisannibham
pūyābhaṃ raktapittābhyā kṣīṇaṃ mārutapittataḥ
87.2
kṛcchrāṇyetānyasādhyantu tridoṣa mūtraviṅnibham
teṣvādyāñchukradoṣāṃstān snehasvedādibhirjayet
87.3
kriyāviśeṣairmatimāṃ stathaivottaravastibhiḥ
pāyayettvarujaṃ sarpirbhiṣak śoṇitaśoṣaṇām
87.4
dhātakīpuṣpakhadira dāḍicārjunasādhitam
kuṇapākhye pivetsarpiḥ śālisārādisādhitam
87.5
granthibhūta pivetsarpiścitrakauśīrahiṅgubhiḥ
snigdha vāntaviriktañca nirūhamanuvāsitam
87.6
yojayecchukradoṣārttaṃ samyaguttaravastinā
vidhisuttaravastyantaṃ kuryyādārttavaśaddhaye
87.7
strīṇāṃ snehādiyuktānāṃ catasṛṣvārttavārttiṣu
kuryyātkalkamimañcāpi pathānā vamanāni ca
87.8
granthibhūte pivetpāṭhā tryūṣaṇaṃ vṛkṣakaṇi ca
durgandhe pūyasaṅgāśe majjastulye tathārttave
87.6-2
pivedbhadrāśriyaḥ kvāthaṃ candanakvāthameva ca
śukradoṣaharāṇāñca yathāsvamavadhāraṇam
87.10
yogaiḥ samastaiḥ saghṛtaistailai pūpālikāṃ pacet
tā bhakṣayitvā nītvā'nuśarkarāmadhunā payaḥ
naraścaṭakavadgacched śatavāra nirantaram
87.11
cūrṇaṃ vidāryyāḥ sukṛtaṃ svaraseneva bhāvitam
sarpiḥ kṣaudrayutaṃ līḍhvā daśa gacchedvaro'ṅganāḥ
87.12
evamāmalakacūrṇaṃ svarasenaiva bhāvitam
śarkarāmadhusarpibhyā yukta līḍhvā payaḥ pivet
etenāśītivarṣo'pi yuveva parihṛṣyate
87.13
vidārīkandakalkañca ghṛtena payasā naraḥ
udumbarasamaṃ khādedvṛddho'pi taruṇāyate
87.14
aśvatthaphalaśuṅgāgramūla tvagbhiḥ śṛtaṃ payaḥ
pītvā saśarkarañcaiva vṛddho'pi taruṇāyate
87.15
svayaṅguptākhurasayorbījacūrṇaṃ saśarkaram
payasā ca naraḥ pītvā dhāto rna hi kṣayaṃ vrajet
87.16
māṣāṇāṃ palamekantu saṃyuktaṃ madhusarpiṣā
ta tlīḍhvānupibet kṣīraṃ tena vājī bhavennaraḥ
87.17
karṣaṃ madhukacūrṇantu ghṛtakṣaudrasamanvitam
payo'nupāna yo lihyāt sa gacchedvaśa cāṅganāḥ
87.18
gṛṣṭīnā maṅkavatsānā māṣavarddhabhṛtāṃ gavām
yat kṣīra tatmaśasanti balakāmiṣu jantuṣu
87.16-2
śarkarāyāstupaika syādekaṃ gavyasya sarpiṣā
pakvā pūpālikā khādet bahvayaḥ syuryasya yoṣitaḥ
87.20
iti pūpālikā
dadhno'rddhāḍhakamīṣadamlamadhuraṃ khaṇḍasya candradyuteḥ
prasthaṃ kṣaudrapala palañca haviṣaḥ śuṇṭhyāścaturmāṣakam
akṣārddhaṃ maricādviḍaṅgata iha dvau māṣakāvikataḥ
kṛtvā śuklapaṭācchanaiḥ karatalenonmathya vistrāvayet
87.21
mṛdbhāṇḍe mṛganābhicandanarasasṛṣṭe'gurudhūpite
karpūreṇa sugandhitā tadakhilāṃ saṃloḍya saṃsthāpayet
yā pītā madhurasvareṇa surasā seya rasālā tathā
khyātā manmathadīpanī suracitā kānteva nityaṃ priyā
87.22
iti rasālā
śubhe'hni deśasambhūtaṃ palaśata samyagaśvagandhāyāḥ
puṣye'hani sañcukṣa droṇe'mbhasi pacet suvidvān
87.23
jñātvāṣṭabhāgaśeṣa gṛhṇīyāttadrasaṃ suparipūtam
dve caivātra palaśate dadyācchāgasya śuddhamāsasya
87.24
sarpiḥ prasthamathaikaṃ medhyaṃ gopayaścaturguṇaṃ dadyāt
kalkānakṣasamāṃścānūddhūmataḥ saṃpravakṣyāmi
87.25
kākolī dve ṛddhī dve mede jīrakaṃ svayaṃguptām
ṛṣabharumelāṃ madhukaṃ mṛdvīkāṃ śūrpaparṇīñca
87.26
jīvantīṃ sopakulyāṃ balāṃ vidārīṃ śatāvarīñcāpi
dattvā samyagvipacetsapiṃrathoḍṛtya pītvā ca
87.27
madhuśarkarayoḥ kuḍavaṃ dattvā bhāṇḍe sthitaṃ mṛditam
līḍhā tatpāṇitalaṃ yatheṣṭāhāramaśnīyāt
87.28
kṣīṇakṣataśiśuvṛddhāḥ kṣīṇendriyā hīnamāṃsāśca
prāśya prāpnuyuḥ sadyo puṣṭivalārogyatejāṃsi
87.26-2
upayujya sarpiretatsatativarṣo'pi yuveva bhūtvā
bahuśaḥ striyo'bhigacchet na cātra śukrakṣayaṃ labhate
87.30
putrārthinī ca nārī labhate putrān vayasyatīte'pi
bandhyāpi labhate putra prayogādaśvagandhāyāḥ
87.31
upayuṃkte yaḥ puruṣastrimāsaṃ sārddhamāsaṃ vā
nārīśata sa gacchennaiva bhajedyoṣitāṃ tṛptim
khālityavalīpalitairna cāsya deho'bhibhūyate kṣipram
87.32
vātavyādhibhirārttāstathaiva hṛdvastiśūlārttāḥ
bhuñjānāḥ sarpiridaṃ narā nīrogā bhavantīha
87.33
eva jagaddhitārthaṃ sarpiridaṃ vājigandhāyāḥ
śreṣṭha vājīkaraṇaṃ nirdiṣṭaṃ pūrvamaśvibhyām
87.34
aśvagandhāprasthamekaṃ dugdhaccaivāḍhaka dvayam
ghṛtaprasthamida dadyācchanermṛdvagninā pacet
87.35
trikaṭuka caturjāta viḍaṅga jātipatrakam
balā cātibalā caiva śvadaṃṣṭrā vṛddhadārukam
87.36
palaikañca pradātavyaṃ loha vaṅgaṃ tathābhrakam
prasthārddhaṃ mākṣika dadyāt prasthārddhaṃ śarkarā śubhām
87.37
sarvametadvinikṣiṣya snigdhe bhāṇḍe nidhāpayet
dvau kālau bhakṣayennityaṃ samīkṣyāgnibalaṃ yathā
87.38
agryaṃ vātaṃ hanustambhaṃ manyāstambhaṃ kaṭigraham
śroṇisandhigataṃ vātamasthibhaṅgañca gṛdhrasīm
87.39
agnidoṣañca tvagdoṣaṃ pādadoṣaṃ tathaiva ca
garbhaprasavajāndoṣānamagarbhasravācca yat
87.40
pāṇḍutvamāmavātañca śukradoṣañca ṣaṇḍhatām
sarvavātānnihantye tadyathā siṃho gajāniva
aśvagandhādivikhyāta sarvavātarujāpaham
87.41
iti aśvagandhādi ghṛtam
ghṛtaṃ śatāvarīgarbhaṃ kṣīre daśaguṇe śṛtam
retaḥ śuddhikaraṃ tacca śasta cāpyārttavārttiṣu
87.42
yaddravya puruṣaṃ kuryyādvājīva suratakṣamam
tadvājīkaraṇamākhyāta munibhirbhiṣajāṃ varaiḥ
87.43
klīvaḥ syāt suratāśaktastadbhāvaḥ klīvyamucyate
tacca saptavidha proktaṃ nidānaṃ tasya kathyate
87.44
taistairbhāvairvirahyaistu riraṃsormanasi kṣate
dhvajaḥ patatyato nṛṇāṃ klīvya samupajāyate
dveṣyastrīsamprayogācca klīvyaṃ tanmānasa smṛtam
87.45
amlairuṣṇairlavaṇairatimātreṇa sevitaiḥ
saumyadhātukṣayo dṛṣṭaḥ klīvya tasmāt prajāyate
87.46
ativyavāyaśīlo yo na ca vājīkriyārataḥ
dhvajabhaṅgamavāpnoti sa śukrakṣayahetukam
87.47
mahatā meḍhrarogeṇa caturthī klīvatā bhavet
vīryyavāhiśirācchedāt mehanānannatirbhavet
87.48
balinaḥ kṣubdhamanaso nirodhād brahmacaryyataḥ
ṣaṣṭhaṃ klaivya smṛtaṃ tattu śukrastambhanimittakam
87.46-2
janmaprabhṛti yat klaivya sahaja taddhi saptamam
87.50
asādhya sahaja klaivya marmacchedācca yadbhavet
sādhyānāmavaśiṣṭānāṃ kāryyo vājīkaro vidhiḥ
87.51
naro vājīkarāndravyai samyak śuddho nirāmayaḥ
āsaptatiṃ prakurvīta varṣādūrddhantu ṣoḍaśāt
87.52
na tu vai ṣoḍaśādarvāk saptatyā parato na ca
āyuṣkāmo naraḥ strībhiḥ sayoga kartumarhati
87.53
śuṣka rūkṣa yathā kāṣṭha jantukoṭavijarjaram
dhṛtamāśu viśīryeta tathā vṛddhaḥ striyaṃ vrajan
87.54
śothakāsajvarārśāṃsi svarakārśyātipāṇḍutāḥ
ativyavāyājjāyante rogāśca kṣayakādayaḥ
87.55
āyuṣmanto mandajarā vapurvarṇabalānvitāḥ
sthiropacitamāṃsāśca bhavanti strīṣu saṃyatāḥ
87.56
tribhistribhirahobhiśca seveta pramadā naraḥ
sarvvartuṣu naro grīṣme pakṣādyoṣā bhajedbudhaḥ
87.57
glāniḥ śramaśca daurbalya dhātvindriyabalakṣayaḥ
kṣayavṛddhapradṛśādyā rogāścātīva durjayāḥ
akālamaraṇañca syādbrajata striyamanyathā
87.58
rajasvalāmakāmāñca malināmapriyāmapi
varṇahīṇā vayovṛddhā tathā vyādhiprapīḍitām
87.59
hīnāṅgīṃ malinā dveṣyā yonidoṣasamanvitām
svagotrāṃ gurupatnīñca tathā prabrajitārmapi
sandhyayoḥ pūrvakāle ca nopeyāt pramadāṃ naraḥ
87.60
rajasvalāṃ gatavato narasyāsadvatātmanaḥ
dṛṣṭyāyastejasā hāni radharmaśca tato bhavet
87.61
liṅginīṃ gurupatnīñca svagotrāmatha parvasu
vṛddhā vā samvayoñcāpi gacchan prāpnoti sakṣayam
87.62
vayorūpaguṇopetā tulyaśīlaguṇānvayām
abhikāmo'bhikāmāñca hṛṣṭo hṛṣṭāmalaṅkṛtām
seveta pramadā nitya vājīkaraṇasevanaḥ
87.63
snāna saśarkaraṃ kṣīraṃ māṃsaṃ bhojyāśca gaur̤akāḥ
sujala svapnasevā ca vyavāyānte hitāni tu
87.64
strīṣvakṣayaṃ mṛgayatāṃ vṛddhānā ca riraṃsatām
klovānāmalyaśukrāṇā yogā vājīkarā hitāḥ
87.66
ikṣuramocurakaḥ śatanmūlī vānarināgabalā ca
cūrṇamidaṃ payasā niśi peya yasya gṛhe pramadāyatamasti 65
mākṣīkadhātumadhupāradalohacūrṇaṃ
pathyā śilājatuviḍaṅgaghṛtāni lihyāt
ekārdhaviṃśati mahāni gadārdito'pi
cāśītiko'pi ramayennabalo yuveva
87.67
gavāṃ virūḍhavatsānāṃ siddha payasi pāyasam
godhūmaistatsitākṣaudra sarpirmiśraṃ suśītalam
bhuktvā vāpyatijīrṇo'pi daśadārā vrajatyapi
87.68
pippalolavaṇopetau vastāṇḍau kṣīrasarpiṣā
sādhitau bhakṣayedyastu sa gacchedapradāśatam
87.69
vastāṇḍasiddhe payasi bhāvitānasakṛttilān
ya. khādetsa naro gacchet strīṇā śatamapūrvavat
87.70
kulīrakūrbhanakrāṇā maṇḍānyeva hi bhakṣayet
87.71
ucāṭacūrṇamapyevaṃ kṣīreṇottamamucyate
śatāvaryuccaṭācūrṇaṃ peyameva sukhāmbunā
87.72
ghṛtaliptaṃ māṣavidalaṃ dugdhe siddhaṃ sitājyasaṃyuktam
bhuktvā tadeva kurute ramaṇaśaktiṃ śatayoṣitsu
87.73
trikaṇṭakātmaguptānāṃ bījacūrṇaṃ saśarkaram
kṣīreṇa yaḥ pivedgaccheddaśavāraṃ nirantaram
87.74
ghṛtaṃ śatāvarīgarbhe kṣīre daśaguṇe pacet
śarkarāpippalīkṣaudrayuktaṃ tadvṛṣyamucyate
87.75
iti śatāvarīghṛtam
māṣāṇāmātmaguptānāṃ bījānāmāḍhakatrayam
jīvakarṣabhakau mede vīrāddṛddhī śatāvarī
87.76
madhukaṃ cāśvagandhā ca sādhayet kuḍavonmitam
tathaivāsmin ghṛtaprasthe dravyāddaśaguṇaṃ payaḥ
87.77
vidāriṇo daśaprasthaṃ prasthamicurasasya ca
dattvā mṛdvagninā sādhyaṃ siddhaṃ sarpirnidhāpayet
87.78
śarkarāyāstugācīryyāḥ kṣaudrasya ca pṛthak pṛthak
bhāgāṃstuṣpalāṃścātra pippalyāśca dvayaṃ palam
87.79
palapūrvamato līḍhā tato'nnamupayojayet
yadīcchedakṣayaṃ śukraṃ śephasaścottamaṃ balam
87.80
iti māṣavallam
godhūmācca palaśataṃ niḥkvāthya salilār̤hake
pādāvaśeṣe pūte ca dravyāṇīmāni dāpayet
87.81
godhūmaṃ yuñcātaphala māṣadrākṣāparūṣakam
kākolīkṣīrakākolī vidārī ca śatāvarī
87.82
aśvagandhā sakharjūrā madhūkaṃ tryūṣaṇaṃ sitā
bhallātakaṃ cātmaguptā samabhāgāni kārayet
87.83
ghṛtaprasthaṃ pacedevaṃ kṣīraṃ dattvā caturguṇam
mṛdvagninātha siddhe'smin dravyāṇyetāni nikṣipet
87.84
tvagelā pippalīdhānya karpūra nāgakesaram
yathālābhaṃ vinikṣiṣya sitākṣaudrapalāṣṭakam
87.85
dattvekṣukhaṇḍamāloḍya vidhivadviniyojayet
śālyodanena bhuñjīta pivenmāṃsarasena vā
87.86
kevalaṃ vā pivedasya palamātra prayatnataḥ
na tasya liṅgaśaithilyaṃ na caṃ śukrakṣayo bhavet
87.87
balya para vātaharaṃ śukrasañjananaṃ param
paramojaḥkarañcaiva puṣṭivarṇabalapradam
87.88
vātapittaharaṃ vṛṣya pittagulmaharaṃ param
mūtrakṛcchrapraśamana vṛddhānā cāpi śasyate
87.86-2
paladvaya tadaśnīyāddaśarātramatandritaḥ
strīṇāṃ śata ca bhajate pītvā hyanupivetpayaḥ
87.60-2
aśvibhyāṃ nirmita caiva godhūmādyaṃ rasāyanam
87.61-2
jaladroṇe tu godhūmakvāthe taccheṣamāḍhakam
yuñjātakāsya sthāne tu taṅguṇaṃ tālamastakam
87.62-2
iti godhūmādya ghṛtam
jīvantyatibalāmedā kākolīdvayajīrakaiḥ
sābhayātikratā kṛṣṇā kākanāsārasāyanaiḥ
87.63-2
svayaṅguptā śaṭī bhṛṅgī jīraka śārivāhvayaiḥ
sahācaravarāviśvapippalīmūlabharjanaiḥ
87.64-2
piṣṭaistailaṃ ghṛtaṃ pakkaṃ kṣīreṇāṣṭaguṇena ca
dattvānuvāsanairjñeya śukrāgnivalavarddhanam
87.65
vṛṃhaṇa vātapittaghnaṃ gulmānāhahara param
nasyai. pānaiśca saṃyukta mūrddhajatrugadāpaham
87.85-2
iti jīvantīyamakam
kūṣmāṇḍakātpalaśataṃ susvinnaṃ niṣkulīkṛtam
prasthaṃ ca ghṛtatailasya tasmin tapte nidhāpayet
87.67-2
tvakpatradhānyakavyoṣa jīrakailārdrakaṃ palam
ṣaḍgranthācavyamātaṅga pippalīśṛṅgaverakam
87.68-2
śṛṅgāṭakaṃ kaśeruñca pralambaṃ tālamastakam
cūrṇīkṛtya palāśañca guḍasya tu tulā pacet
87.66-2
śītībhūte palānyaṣṭau madhunaḥ sampradāpayet
kaphapittānilaharaṃ mandāgnīnāṃ ca dīpanam
87.100
kṛśānāṃ bṛṃhaṇaṃ śreṣṭhaṃ vājīkaraṇamuttamam
pramadāsu prasaktānā ye ca syuḥ kṣīṇaretasaḥ
87.101
kṣayeṇa ca gṛhītānāmetacca bheṣajaṃ matam
kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ hikkāṃ hanti chardimarocakam
guḍakūṣmāṇḍakaṃ khyātamaśvibhyāṃ samudāhṛtam
87.102
yatkiñcinmadhuraṃ snigdhaṃ jīvanaṃ tarpaṇaṃ guru
hṛṣeṇaṃ manasaścaiva sarvaṃ tadvṛṣyamucyate
87.103
abhyaṅgācchādanasnānagandhamālyavibhūṣaṇaiḥ
gṛhaśayyāsanasukhairvāsobhirviditaiḥ priyaiḥ
87.104
vihaṅgānāntu tairiṣṭaiḥ strīṇā vā''bharaṇasvanaiḥ
saṃvādanairvarastrīṇā miṣṭānāñca vṛṣāyate
87.105
surūpa yauvanāvasthā lakṣaṇairvā vibhūṣitā
yā vaśyā śikṣitā caiva sā strī vṛṣatamā smṛtā
87.106
jarayā vṛttayā śukra vyādhibhiḥ karmakarṣaṇāt
narāṇāṃ maraṇaṃ śasta mabhighātādasevanāt
kṣayādvyādadhisrāvāt stokāt strīdoṣakarṣaṇāt
87.107
daurbalyaṃ mukhaśoṣaśca pāṇḍutvaṃ sadanaṃ bhramaḥ
klaivya śukravisargaśca kṣīṇaśukrasya lakṣaṇam
Linked texts (9)
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit
- Arkaprakāśa (Rāvaṇapaṇḍita) — Rāvaṇapaṇḍita 1600, Sanskrit