Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 87

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 87

Language
Sanskrit

87.1

na kevala dīrghamathāyuraśnute rasāyanaṃ yo vidhivanniṣevate
gatiṃ sa divyā munisevitāṃ śubhā prapadyate brahma tathaiva cāvyayam 511
atha vājīkaraṇādhikāramāha
raktena kuṇapa śleṣma vātābhyā granthisannibham
pūyābhaṃ raktapittābhyā kṣīṇaṃ mārutapittataḥ

87.2

kṛcchrāṇyetānyasādhyantu tridoṣa mūtraviṅnibham
teṣvādyāñchukradoṣāṃstān snehasvedādibhirjayet

87.3

kriyāviśeṣairmatimāṃ stathaivottaravastibhiḥ
pāyayettvarujaṃ sarpirbhiṣak śoṇitaśoṣaṇām

87.4

dhātakīpuṣpakhadira dāḍicārjunasādhitam
kuṇapākhye pivetsarpiḥ śālisārādisādhitam

87.5

granthibhūta pivetsarpiścitrakauśīrahiṅgubhiḥ
snigdha vāntaviriktañca nirūhamanuvāsitam

87.6

yojayecchukradoṣārttaṃ samyaguttaravastinā
vidhisuttaravastyantaṃ kuryyādārttavaśaddhaye

87.7

strīṇāṃ snehādiyuktānāṃ catasṛṣvārttavārttiṣu
kuryyātkalkamimañcāpi pathānā vamanāni ca

87.8

granthibhūte pivetpāṭhā tryūṣaṇaṃ vṛkṣakaṇi ca
durgandhe pūyasaṅgāśe majjastulye tathārttave

87.6-2

pivedbhadrāśriyaḥ kvāthaṃ candanakvāthameva ca
śukradoṣaharāṇāñca yathāsvamavadhāraṇam

87.10

yogaiḥ samastaiḥ saghṛtaistailai pūpālikāṃ pacet
tā bhakṣayitvā nītvā'nuśarkarāmadhunā payaḥ
naraścaṭakavadgacched śatavāra nirantaram

87.11

cūrṇaṃ vidāryyāḥ sukṛtaṃ svaraseneva bhāvitam
sarpiḥ kṣaudrayutaṃ līḍhvā daśa gacchedvaro'ṅganāḥ

87.12

evamāmalakacūrṇaṃ svarasenaiva bhāvitam
śarkarāmadhusarpibhyā yukta līḍhvā payaḥ pivet
etenāśītivarṣo'pi yuveva parihṛṣyate

87.13

vidārīkandakalkañca ghṛtena payasā naraḥ
udumbarasamaṃ khādedvṛddho'pi taruṇāyate

87.14

aśvatthaphalaśuṅgāgramūla tvagbhiḥ śṛtaṃ payaḥ
pītvā saśarkarañcaiva vṛddho'pi taruṇāyate

87.15

svayaṅguptākhurasayorbījacūrṇaṃ saśarkaram
payasā ca naraḥ pītvā dhāto rna hi kṣayaṃ vrajet

87.16

māṣāṇāṃ palamekantu saṃyuktaṃ madhusarpiṣā
ta tlīḍhvānupibet kṣīraṃ tena vājī bhavennaraḥ

87.17

karṣaṃ madhukacūrṇantu ghṛtakṣaudrasamanvitam
payo'nupāna yo lihyāt sa gacchedvaśa cāṅganāḥ

87.18

gṛṣṭīnā maṅkavatsānā māṣavarddhabhṛtāṃ gavām
yat kṣīra tatmaśasanti balakāmiṣu jantuṣu

87.16-2

śarkarāyāstupaika syādekaṃ gavyasya sarpiṣā
pakvā pūpālikā khādet bahvayaḥ syuryasya yoṣitaḥ

87.20

iti pūpālikā
dadhno'rddhāḍhakamīṣadamlamadhuraṃ khaṇḍasya candradyuteḥ
prasthaṃ kṣaudrapala palañca haviṣaḥ śuṇṭhyāścaturmāṣakam
akṣārddhaṃ maricādviḍaṅgata iha dvau māṣakāvikataḥ
kṛtvā śuklapaṭācchanaiḥ karatalenonmathya vistrāvayet

87.21

mṛdbhāṇḍe mṛganābhicandanarasasṛṣṭe'gurudhūpite
karpūreṇa sugandhitā tadakhilāṃ saṃloḍya saṃsthāpayet
yā pītā madhurasvareṇa surasā seya rasālā tathā
khyātā manmathadīpanī suracitā kānteva nityaṃ priyā

87.22

iti rasālā
śubhe'hni deśasambhūtaṃ palaśata samyagaśvagandhāyāḥ
puṣye'hani sañcukṣa droṇe'mbhasi pacet suvidvān

87.23

jñātvāṣṭabhāgaśeṣa gṛhṇīyāttadrasaṃ suparipūtam
dve caivātra palaśate dadyācchāgasya śuddhamāsasya

87.24

sarpiḥ prasthamathaikaṃ medhyaṃ gopayaścaturguṇaṃ dadyāt
kalkānakṣasamāṃścānūddhūmataḥ saṃpravakṣyāmi

87.25

kākolī dve ṛddhī dve mede jīrakaṃ svayaṃguptām
ṛṣabharumelāṃ madhukaṃ mṛdvīkāṃ śūrpaparṇīñca

87.26

jīvantīṃ sopakulyāṃ balāṃ vidārīṃ śatāvarīñcāpi
dattvā samyagvipacetsapiṃrathoḍṛtya pītvā ca

87.27

madhuśarkarayoḥ kuḍavaṃ dattvā bhāṇḍe sthitaṃ mṛditam
līḍhā tatpāṇitalaṃ yatheṣṭāhāramaśnīyāt

87.28

kṣīṇakṣataśiśuvṛddhāḥ kṣīṇendriyā hīnamāṃsāśca
prāśya prāpnuyuḥ sadyo puṣṭivalārogyatejāṃsi

87.26-2

upayujya sarpiretatsatativarṣo'pi yuveva bhūtvā
bahuśaḥ striyo'bhigacchet na cātra śukrakṣayaṃ labhate

87.30

putrārthinī ca nārī labhate putrān vayasyatīte'pi
bandhyāpi labhate putra prayogādaśvagandhāyāḥ

87.31

upayuṃkte yaḥ puruṣastrimāsaṃ sārddhamāsaṃ vā
nārīśata sa gacchennaiva bhajedyoṣitāṃ tṛptim
khālityavalīpalitairna cāsya deho'bhibhūyate kṣipram

87.32

vātavyādhibhirārttāstathaiva hṛdvastiśūlārttāḥ
bhuñjānāḥ sarpiridaṃ narā nīrogā bhavantīha

87.33

eva jagaddhitārthaṃ sarpiridaṃ vājigandhāyāḥ
śreṣṭha vājīkaraṇaṃ nirdiṣṭaṃ pūrvamaśvibhyām

87.34

aśvagandhāprasthamekaṃ dugdhaccaivāḍhaka dvayam
ghṛtaprasthamida dadyācchanermṛdvagninā pacet

87.35

trikaṭuka caturjāta viḍaṅga jātipatrakam
balā cātibalā caiva śvadaṃṣṭrā vṛddhadārukam

87.36

palaikañca pradātavyaṃ loha vaṅgaṃ tathābhrakam
prasthārddhaṃ mākṣika dadyāt prasthārddhaṃ śarkarā śubhām

87.37

sarvametadvinikṣiṣya snigdhe bhāṇḍe nidhāpayet
dvau kālau bhakṣayennityaṃ samīkṣyāgnibalaṃ yathā

87.38

agryaṃ vātaṃ hanustambhaṃ manyāstambhaṃ kaṭigraham
śroṇisandhigataṃ vātamasthibhaṅgañca gṛdhrasīm

87.39

agnidoṣañca tvagdoṣaṃ pādadoṣaṃ tathaiva ca
garbhaprasavajāndoṣānamagarbhasravācca yat

87.40

pāṇḍutvamāmavātañca śukradoṣañca ṣaṇḍhatām
sarvavātānnihantye tadyathā siṃho gajāniva
aśvagandhādivikhyāta sarvavātarujāpaham

87.41

iti aśvagandhādi ghṛtam
ghṛtaṃ śatāvarīgarbhaṃ kṣīre daśaguṇe śṛtam
retaḥ śuddhikaraṃ tacca śasta cāpyārttavārttiṣu

87.42

yaddravya puruṣaṃ kuryyādvājīva suratakṣamam
tadvājīkaraṇamākhyāta munibhirbhiṣajāṃ varaiḥ

87.43

klīvaḥ syāt suratāśaktastadbhāvaḥ klīvyamucyate
tacca saptavidha proktaṃ nidānaṃ tasya kathyate

87.44

taistairbhāvairvirahyaistu riraṃsormanasi kṣate
dhvajaḥ patatyato nṛṇāṃ klīvya samupajāyate
dveṣyastrīsamprayogācca klīvyaṃ tanmānasa smṛtam

87.45

amlairuṣṇairlavaṇairatimātreṇa sevitaiḥ
saumyadhātukṣayo dṛṣṭaḥ klīvya tasmāt prajāyate

87.46

ativyavāyaśīlo yo na ca vājīkriyārataḥ
dhvajabhaṅgamavāpnoti sa śukrakṣayahetukam

87.47

mahatā meḍhrarogeṇa caturthī klīvatā bhavet
vīryyavāhiśirācchedāt mehanānannatirbhavet

87.48

balinaḥ kṣubdhamanaso nirodhād brahmacaryyataḥ
ṣaṣṭhaṃ klaivya smṛtaṃ tattu śukrastambhanimittakam

87.46-2

janmaprabhṛti yat klaivya sahaja taddhi saptamam

87.50

asādhya sahaja klaivya marmacchedācca yadbhavet
sādhyānāmavaśiṣṭānāṃ kāryyo vājīkaro vidhiḥ

87.51

naro vājīkarāndravyai samyak śuddho nirāmayaḥ
āsaptatiṃ prakurvīta varṣādūrddhantu ṣoḍaśāt

87.52

na tu vai ṣoḍaśādarvāk saptatyā parato na ca
āyuṣkāmo naraḥ strībhiḥ sayoga kartumarhati

87.53

śuṣka rūkṣa yathā kāṣṭha jantukoṭavijarjaram
dhṛtamāśu viśīryeta tathā vṛddhaḥ striyaṃ vrajan

87.54

śothakāsajvarārśāṃsi svarakārśyātipāṇḍutāḥ
ativyavāyājjāyante rogāśca kṣayakādayaḥ

87.55

āyuṣmanto mandajarā vapurvarṇabalānvitāḥ
sthiropacitamāṃsāśca bhavanti strīṣu saṃyatāḥ

87.56

tribhistribhirahobhiśca seveta pramadā naraḥ
sarvvartuṣu naro grīṣme pakṣādyoṣā bhajedbudhaḥ

87.57

glāniḥ śramaśca daurbalya dhātvindriyabalakṣayaḥ
kṣayavṛddhapradṛśādyā rogāścātīva durjayāḥ
akālamaraṇañca syādbrajata striyamanyathā

87.58

rajasvalāmakāmāñca malināmapriyāmapi
varṇahīṇā vayovṛddhā tathā vyādhiprapīḍitām

87.59

hīnāṅgīṃ malinā dveṣyā yonidoṣasamanvitām
svagotrāṃ gurupatnīñca tathā prabrajitārmapi
sandhyayoḥ pūrvakāle ca nopeyāt pramadāṃ naraḥ

87.60

rajasvalāṃ gatavato narasyāsadvatātmanaḥ
dṛṣṭyāyastejasā hāni radharmaśca tato bhavet

87.61

liṅginīṃ gurupatnīñca svagotrāmatha parvasu
vṛddhā vā samvayoñcāpi gacchan prāpnoti sakṣayam

87.62

vayorūpaguṇopetā tulyaśīlaguṇānvayām
abhikāmo'bhikāmāñca hṛṣṭo hṛṣṭāmalaṅkṛtām
seveta pramadā nitya vājīkaraṇasevanaḥ

87.63

snāna saśarkaraṃ kṣīraṃ māṃsaṃ bhojyāśca gaur̤akāḥ
sujala svapnasevā ca vyavāyānte hitāni tu

87.64

strīṣvakṣayaṃ mṛgayatāṃ vṛddhānā ca riraṃsatām
klovānāmalyaśukrāṇā yogā vājīkarā hitāḥ

87.66

ikṣuramocurakaḥ śatanmūlī vānarināgabalā ca
cūrṇamidaṃ payasā niśi peya yasya gṛhe pramadāyatamasti 65
mākṣīkadhātumadhupāradalohacūrṇaṃ
pathyā śilājatuviḍaṅgaghṛtāni lihyāt
ekārdhaviṃśati mahāni gadārdito'pi
cāśītiko'pi ramayennabalo yuveva

87.67

gavāṃ virūḍhavatsānāṃ siddha payasi pāyasam
godhūmaistatsitākṣaudra sarpirmiśraṃ suśītalam
bhuktvā vāpyatijīrṇo'pi daśadārā vrajatyapi

87.68

pippalolavaṇopetau vastāṇḍau kṣīrasarpiṣā
sādhitau bhakṣayedyastu sa gacchedapradāśatam

87.69

vastāṇḍasiddhe payasi bhāvitānasakṛttilān
ya. khādetsa naro gacchet strīṇā śatamapūrvavat

87.70

kulīrakūrbhanakrāṇā maṇḍānyeva hi bhakṣayet

87.71

ucāṭacūrṇamapyevaṃ kṣīreṇottamamucyate
śatāvaryuccaṭācūrṇaṃ peyameva sukhāmbunā

87.72

ghṛtaliptaṃ māṣavidalaṃ dugdhe siddhaṃ sitājyasaṃyuktam
bhuktvā tadeva kurute ramaṇaśaktiṃ śatayoṣitsu

87.73

trikaṇṭakātmaguptānāṃ bījacūrṇaṃ saśarkaram
kṣīreṇa yaḥ pivedgaccheddaśavāraṃ nirantaram

87.74

ghṛtaṃ śatāvarīgarbhe kṣīre daśaguṇe pacet
śarkarāpippalīkṣaudrayuktaṃ tadvṛṣyamucyate

87.75

iti śatāvarīghṛtam
māṣāṇāmātmaguptānāṃ bījānāmāḍhakatrayam
jīvakarṣabhakau mede vīrāddṛddhī śatāvarī

87.76

madhukaṃ cāśvagandhā ca sādhayet kuḍavonmitam
tathaivāsmin ghṛtaprasthe dravyāddaśaguṇaṃ payaḥ

87.77

vidāriṇo daśaprasthaṃ prasthamicurasasya ca
dattvā mṛdvagninā sādhyaṃ siddhaṃ sarpirnidhāpayet

87.78

śarkarāyāstugācīryyāḥ kṣaudrasya ca pṛthak pṛthak
bhāgāṃstuṣpalāṃścātra pippalyāśca dvayaṃ palam

87.79

palapūrvamato līḍhā tato'nnamupayojayet
yadīcchedakṣayaṃ śukraṃ śephasaścottamaṃ balam

87.80

iti māṣavallam
godhūmācca palaśataṃ niḥkvāthya salilār̤hake
pādāvaśeṣe pūte ca dravyāṇīmāni dāpayet

87.81

godhūmaṃ yuñcātaphala māṣadrākṣāparūṣakam
kākolīkṣīrakākolī vidārī ca śatāvarī

87.82

aśvagandhā sakharjūrā madhūkaṃ tryūṣaṇaṃ sitā
bhallātakaṃ cātmaguptā samabhāgāni kārayet

87.83

ghṛtaprasthaṃ pacedevaṃ kṣīraṃ dattvā caturguṇam
mṛdvagninātha siddhe'smin dravyāṇyetāni nikṣipet

87.84

tvagelā pippalīdhānya karpūra nāgakesaram
yathālābhaṃ vinikṣiṣya sitākṣaudrapalāṣṭakam

87.85

dattvekṣukhaṇḍamāloḍya vidhivadviniyojayet
śālyodanena bhuñjīta pivenmāṃsarasena vā

87.86

kevalaṃ vā pivedasya palamātra prayatnataḥ
na tasya liṅgaśaithilyaṃ na caṃ śukrakṣayo bhavet

87.87

balya para vātaharaṃ śukrasañjananaṃ param
paramojaḥkarañcaiva puṣṭivarṇabalapradam

87.88

vātapittaharaṃ vṛṣya pittagulmaharaṃ param
mūtrakṛcchrapraśamana vṛddhānā cāpi śasyate

87.86-2

paladvaya tadaśnīyāddaśarātramatandritaḥ
strīṇāṃ śata ca bhajate pītvā hyanupivetpayaḥ

87.60-2

aśvibhyāṃ nirmita caiva godhūmādyaṃ rasāyanam

87.61-2

jaladroṇe tu godhūmakvāthe taccheṣamāḍhakam
yuñjātakāsya sthāne tu taṅguṇaṃ tālamastakam

87.62-2

iti godhūmādya ghṛtam
jīvantyatibalāmedā kākolīdvayajīrakaiḥ
sābhayātikratā kṛṣṇā kākanāsārasāyanaiḥ

87.63-2

svayaṅguptā śaṭī bhṛṅgī jīraka śārivāhvayaiḥ
sahācaravarāviśvapippalīmūlabharjanaiḥ

87.64-2

piṣṭaistailaṃ ghṛtaṃ pakkaṃ kṣīreṇāṣṭaguṇena ca
dattvānuvāsanairjñeya śukrāgnivalavarddhanam

87.65

vṛṃhaṇa vātapittaghnaṃ gulmānāhahara param
nasyai. pānaiśca saṃyukta mūrddhajatrugadāpaham

87.85-2

iti jīvantīyamakam
kūṣmāṇḍakātpalaśataṃ susvinnaṃ niṣkulīkṛtam
prasthaṃ ca ghṛtatailasya tasmin tapte nidhāpayet

87.67-2

tvakpatradhānyakavyoṣa jīrakailārdrakaṃ palam
ṣaḍgranthācavyamātaṅga pippalīśṛṅgaverakam

87.68-2

śṛṅgāṭakaṃ kaśeruñca pralambaṃ tālamastakam
cūrṇīkṛtya palāśañca guḍasya tu tulā pacet

87.66-2

śītībhūte palānyaṣṭau madhunaḥ sampradāpayet
kaphapittānilaharaṃ mandāgnīnāṃ ca dīpanam

87.100

kṛśānāṃ bṛṃhaṇaṃ śreṣṭhaṃ vājīkaraṇamuttamam
pramadāsu prasaktānā ye ca syuḥ kṣīṇaretasaḥ

87.101

kṣayeṇa ca gṛhītānāmetacca bheṣajaṃ matam
kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ hikkāṃ hanti chardimarocakam
guḍakūṣmāṇḍakaṃ khyātamaśvibhyāṃ samudāhṛtam

87.102

yatkiñcinmadhuraṃ snigdhaṃ jīvanaṃ tarpaṇaṃ guru
hṛṣeṇaṃ manasaścaiva sarvaṃ tadvṛṣyamucyate

87.103

abhyaṅgācchādanasnānagandhamālyavibhūṣaṇaiḥ
gṛhaśayyāsanasukhairvāsobhirviditaiḥ priyaiḥ

87.104

vihaṅgānāntu tairiṣṭaiḥ strīṇā vā''bharaṇasvanaiḥ
saṃvādanairvarastrīṇā miṣṭānāñca vṛṣāyate

87.105

surūpa yauvanāvasthā lakṣaṇairvā vibhūṣitā
yā vaśyā śikṣitā caiva sā strī vṛṣatamā smṛtā

87.106

jarayā vṛttayā śukra vyādhibhiḥ karmakarṣaṇāt
narāṇāṃ maraṇaṃ śasta mabhighātādasevanāt
kṣayādvyādadhisrāvāt stokāt strīdoṣakarṣaṇāt

87.107

daurbalyaṃ mukhaśoṣaśca pāṇḍutvaṃ sadanaṃ bhramaḥ
klaivya śukravisargaśca kṣīṇaśukrasya lakṣaṇam

Linked texts (9)