Cikitsasarasangraha (Vangasena) 89
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 89
- Language
- Sanskrit
89.6
vamanaṃ recanaṃ nasyaṃ nirūhaścānuvāsanam
jñeya pañcavidhaṃ karmma vidhānaṃ tasya kathyate
āpo yathā virudhyante snigdhādyānnādayatnataḥ
tathā saṃśodhanadravyaiḥ snigdhakoṣṭhotkaphaṃ nayet
89.10
malāpahaṃ rogaharaṃ balavarṇaprasādanam
pītvā saṃśocanaṃ samyagāyuṣmān pūjyate ciram
89.11
kaṭyūrūjaṅghāpāṭasthe vāte snehaṃ viśeṣataḥ
pivedryāmbhojanājjantu' kavyādīnāṃ malāpaham
89.12
pivetsaśodhanādūrdhva mūrdhvajatrvanile gade
balitenendriyāṇānca vaikalya copajāyate
89.13
pakṣāghāta sahṛdrogaṃ sevyamānaṃ nihanti ca
saptānnenāśina' sneho balavarṇakaraḥ paraḥ
89.14
sopānatkaladhau koṣṭhe nirāme vīkṣya pāvakam
pāyayitvā bhiṣak snehaṃ kaṭūṣṇaṃ vāri pāyayet
89.15
yathā doṣaṃ yathā kālaṃ yathā vyādhiyathā balam
sneha pakramapakkaṃ yā pāyayitvā cikitsakaḥ
89.16
sarpiḥ śaradi pātavyaṃ vaśāmajjā ca mādhave
tailaṃ prāvṛṣi nātyuṣṇā śīte snehaṃ pivennaraḥ
89.17
jalamuṣṇā' ghṛte peya yūṣastaileṣu śasyate
vaśāmajjasi maṇḍastu sarveṣūṣṇamathāmbu vā
89.18
ṛte bhallātakasne hāttatra toyaṃ suśītalam
cikarṣādarddhakarṣeṇa vṛddhiḥ sārddhapalaṃ tathā
89.19
tataḥ karṣāmivṛddhiśca bhavedyāvatpalatrayam
tato'pi ca palārddhena vṛddhiryāvacca ṣaṭpalam
89.23
mātreya snehapānasya jaghanyamadhyamo
deyaṃ bahukaphe tailaṃ vyoṣakṣārasamāyutam
89.24
śītakāle divāsnehamuṣṇakāle pivenniśi
vātapittādhike rātrau vātaśleṣmādhike divā
89.25
pivetpittakaphe coṣṇaṃ sneha mūrcchāṭaṣāpaham
śītaṃ vātakaphārttasya gauravāruciśūlakṛt
89.26
syuḥ pacamāne tṛḍdāhabhramomūrcchārucistamaḥ
pariṣiñceo'pyanuṣṇādbhirjīrṇesneho yato naraḥ
89.27
yavāgū' prāśayeduṣṇāṃ kṛtāṃ ṣaṣṭikataṇḍulaiḥ
alpasnehā vilepīñca jīrṇesnehe sukhodanam
89.28
vṛṅgasya snehasiddhena yūṣeṇālpamṛtena vā
pivetsaśamanaṃ snehamannakāle prakāṅkṣitam
89.28-2
siddhārthaṃ punarāhāre naiśe jīrṇe pivennaraḥ
snehasātmyaḥ kleśasaho dṛḍhakāle ca śītale
89.30
acchameva pivet sneha macchapāna hi śobhanam
dravyālpamanabhiṣyandi bhojyamannaṃ pramāśata.
89.31
nātisnigdhamasaṅkīrṇaṃ susnehaṃ pātumicchatā
pivet tryaha caturahaṃ pañcāhaṃ ṣar̤ahāni vā
89.32
saptarāvāt paraṃ snehaṃ sātmyabhāvāya kalpate
mṛdukoṣṭhastrirātreṇa snihyatyacchopasevayā
snihyati krūrakoṣṭhastu saptarātreṇa mānavaḥ
89.33
mithyācārādvahutvādvā yasya sneho na jīryyate
viṣṭabhya vāpi jīryyeta vāriṇoṣṇena vāmayet
tataḥ snehaṃ punarddadyāllaghukoṣṭhāya dehine
89.34
snehājīrṇāviśaṅkāyāṃ punaruṣṇodakaṃ pivet
tamodgārī bhavecchuddho.rucirannaṃ bhavetprati
89.35
snehapītastu tṛṣṇāyāṃ piveduṣṇodakaṃ naraḥ
evaṃ cānupraśāmyantaṃ snehamuṣṇāmbunoddharet
89.36
snehadviṣaḥ śiśūn vṛddhān sukumārān kṛśānapi
tṛṣṇālu coṣṇakāle ca sahabhaktena pāyayet
89.37
bālavṛddhādiṣu snehaparihārāsahiṣṇuṣu
yogānimānanudvegān sadyaḥ snehān prayojayet
89.38
prāśya māṃsarasān snigdhān peyā vā snehabharjitāḥ
pibetsukhoṣṇaṃ manujaḥ sadyaḥ snehena mucyate
89.36-2
dhāroṣṇaṃ snehasaṃyuktaṃ pītvā salavaṇaṃ payaḥ
dadhno rasaṃ sāraguḍaṃ pītvā snihyati mānavaḥ
89.40
sarpiṣmatī bahutilā tathaiva svalpataṇḍulā
sukhoṣṇā sevyamānā tu sadyaḥsnehana mucyate
89.41
śarkarāghṛtasaṃsṛṣṭe dugdhād gā kalase'thavā
pāyayedakṣametaddhi sadyaḥ snehanamucyate
89.42
vivarjayet snehapāna majīrṇī taruṇajvarī
durbalo'rocakī sthūlo mūrcchārtto madapīḍitaḥ
89.43
chardyābhibhūtastṛṣitaḥ antaḥpānaklamānvitaḥ
vastidatto viriktaśca vānto yaścāpi mānavaḥ
89.44
akāle ca prasūtā strī snehapāna vivarjayet
snehapānāṅgavidveṣā nṛṇāṃ nānāvidho gadaḥ
89.45
gadā vā kṛcchratā yānti na sidhyanti tathā punaḥ
uṣṇodakopacārī syāt brahmacārī kṣapāśayaḥ
89.46
vegarodhanavyāyāmakrodhaśokahimātapān
varjayetprayato nitya sevyecchayanāsanam
89.47
snehaṃ pītvā punaḥ snehaṃ pratibhuñjānameva ca
snehapathyāpacārāddhi jāyante dāruṇā gadāḥ
89.48
purīṣa grathitaṃ rūkṣaṃ vāyurapraguṇī viṭam
paktā kharatva raukṣyañca gātrasyāsnigdhalakṣaṇam
89.46-2
vātānulomya dīptāgnirvarcaḥ snigdhamasaṃhitam
mārdava snigdhatā cāṅge snigdhānāmupajāyate
89.50
pāṇḍutā sadana tandrā purīṣasya vipakkatā
utkleśo jādyamaruciḥ syādatisnigdhalakṣaṇam
89.51
mithyāhārādinā loke snehaḥ pīto jvarādikṛt
prakuryyāllaṅghanaṃ tatra mala jñātvā virecitam
89.52
rūkṣasya snehana snehairati snehasya rūkṣaṇam
śyāmākakoradūṣānna takrapiṇyākasaktubhiḥ
89.53
dīptāntarāgniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ
dṛḍhendriyo mandajaraḥ śatāyuḥ sne hopasevī puruṣaḥ pradiṣṭaḥ
89.54
snehameva paraṃ vidyād durbalānaladīpanam
balaṃ snehasamiddhisya samāyātaḥ sudurbalaḥ
89.55
snehe vyāyāmasaṃśīta vegāghātaprajāgarān
divāsvapnamabhiṣyandi rūkṣānnañca vivarjayet
Linked texts (8)
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Śārṅgadharasaṃhitā — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Āyurvedadīpikā (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya) — Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Siddhisāra — Sanskrit
- Paribhāṣāpradīpa — Govindasena, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit