Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 89

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 89

Language
Sanskrit

89.6

vamanaṃ recanaṃ nasyaṃ nirūhaścānuvāsanam
jñeya pañcavidhaṃ karmma vidhānaṃ tasya kathyate
āpo yathā virudhyante snigdhādyānnādayatnataḥ
tathā saṃśodhanadravyaiḥ snigdhakoṣṭhotkaphaṃ nayet

89.10

malāpahaṃ rogaharaṃ balavarṇaprasādanam
pītvā saṃśocanaṃ samyagāyuṣmān pūjyate ciram

89.11

kaṭyūrūjaṅghāpāṭasthe vāte snehaṃ viśeṣataḥ
pivedryāmbhojanājjantu' kavyādīnāṃ malāpaham

89.12

pivetsaśodhanādūrdhva mūrdhvajatrvanile gade
balitenendriyāṇānca vaikalya copajāyate

89.13

pakṣāghāta sahṛdrogaṃ sevyamānaṃ nihanti ca
saptānnenāśina' sneho balavarṇakaraḥ paraḥ

89.14

sopānatkaladhau koṣṭhe nirāme vīkṣya pāvakam
pāyayitvā bhiṣak snehaṃ kaṭūṣṇaṃ vāri pāyayet

89.15

yathā doṣaṃ yathā kālaṃ yathā vyādhiyathā balam
sneha pakramapakkaṃ yā pāyayitvā cikitsakaḥ

89.16

sarpiḥ śaradi pātavyaṃ vaśāmajjā ca mādhave
tailaṃ prāvṛṣi nātyuṣṇā śīte snehaṃ pivennaraḥ

89.17

jalamuṣṇā' ghṛte peya yūṣastaileṣu śasyate
vaśāmajjasi maṇḍastu sarveṣūṣṇamathāmbu vā

89.18

ṛte bhallātakasne hāttatra toyaṃ suśītalam
cikarṣādarddhakarṣeṇa vṛddhiḥ sārddhapalaṃ tathā

89.19

tataḥ karṣāmivṛddhiśca bhavedyāvatpalatrayam
tato'pi ca palārddhena vṛddhiryāvacca ṣaṭpalam

89.23

mātreya snehapānasya jaghanyamadhyamo
deyaṃ bahukaphe tailaṃ vyoṣakṣārasamāyutam

89.24

śītakāle divāsnehamuṣṇakāle pivenniśi
vātapittādhike rātrau vātaśleṣmādhike divā

89.25

pivetpittakaphe coṣṇaṃ sneha mūrcchāṭaṣāpaham
śītaṃ vātakaphārttasya gauravāruciśūlakṛt

89.26

syuḥ pacamāne tṛḍdāhabhramomūrcchārucistamaḥ
pariṣiñceo'pyanuṣṇādbhirjīrṇesneho yato naraḥ

89.27

yavāgū' prāśayeduṣṇāṃ kṛtāṃ ṣaṣṭikataṇḍulaiḥ
alpasnehā vilepīñca jīrṇesnehe sukhodanam

89.28

vṛṅgasya snehasiddhena yūṣeṇālpamṛtena vā
pivetsaśamanaṃ snehamannakāle prakāṅkṣitam

89.28-2

siddhārthaṃ punarāhāre naiśe jīrṇe pivennaraḥ
snehasātmyaḥ kleśasaho dṛḍhakāle ca śītale

89.30

acchameva pivet sneha macchapāna hi śobhanam
dravyālpamanabhiṣyandi bhojyamannaṃ pramāśata.

89.31

nātisnigdhamasaṅkīrṇaṃ susnehaṃ pātumicchatā
pivet tryaha caturahaṃ pañcāhaṃ ṣar̤ahāni vā

89.32

saptarāvāt paraṃ snehaṃ sātmyabhāvāya kalpate
mṛdukoṣṭhastrirātreṇa snihyatyacchopasevayā
snihyati krūrakoṣṭhastu saptarātreṇa mānavaḥ

89.33

mithyācārādvahutvādvā yasya sneho na jīryyate
viṣṭabhya vāpi jīryyeta vāriṇoṣṇena vāmayet
tataḥ snehaṃ punarddadyāllaghukoṣṭhāya dehine

89.34

snehājīrṇāviśaṅkāyāṃ punaruṣṇodakaṃ pivet
tamodgārī bhavecchuddho.rucirannaṃ bhavetprati

89.35

snehapītastu tṛṣṇāyāṃ piveduṣṇodakaṃ naraḥ
evaṃ cānupraśāmyantaṃ snehamuṣṇāmbunoddharet

89.36

snehadviṣaḥ śiśūn vṛddhān sukumārān kṛśānapi
tṛṣṇālu coṣṇakāle ca sahabhaktena pāyayet

89.37

bālavṛddhādiṣu snehaparihārāsahiṣṇuṣu
yogānimānanudvegān sadyaḥ snehān prayojayet

89.38

prāśya māṃsarasān snigdhān peyā vā snehabharjitāḥ
pibetsukhoṣṇaṃ manujaḥ sadyaḥ snehena mucyate

89.36-2

dhāroṣṇaṃ snehasaṃyuktaṃ pītvā salavaṇaṃ payaḥ
dadhno rasaṃ sāraguḍaṃ pītvā snihyati mānavaḥ

89.40

sarpiṣmatī bahutilā tathaiva svalpataṇḍulā
sukhoṣṇā sevyamānā tu sadyaḥsnehana mucyate

89.41

śarkarāghṛtasaṃsṛṣṭe dugdhād gā kalase'thavā
pāyayedakṣametaddhi sadyaḥ snehanamucyate

89.42

vivarjayet snehapāna majīrṇī taruṇajvarī
durbalo'rocakī sthūlo mūrcchārtto madapīḍitaḥ

89.43

chardyābhibhūtastṛṣitaḥ antaḥpānaklamānvitaḥ
vastidatto viriktaśca vānto yaścāpi mānavaḥ

89.44

akāle ca prasūtā strī snehapāna vivarjayet
snehapānāṅgavidveṣā nṛṇāṃ nānāvidho gadaḥ

89.45

gadā vā kṛcchratā yānti na sidhyanti tathā punaḥ
uṣṇodakopacārī syāt brahmacārī kṣapāśayaḥ

89.46

vegarodhanavyāyāmakrodhaśokahimātapān
varjayetprayato nitya sevyecchayanāsanam

89.47

snehaṃ pītvā punaḥ snehaṃ pratibhuñjānameva ca
snehapathyāpacārāddhi jāyante dāruṇā gadāḥ

89.48

purīṣa grathitaṃ rūkṣaṃ vāyurapraguṇī viṭam
paktā kharatva raukṣyañca gātrasyāsnigdhalakṣaṇam

89.46-2

vātānulomya dīptāgnirvarcaḥ snigdhamasaṃhitam
mārdava snigdhatā cāṅge snigdhānāmupajāyate

89.50

pāṇḍutā sadana tandrā purīṣasya vipakkatā
utkleśo jādyamaruciḥ syādatisnigdhalakṣaṇam

89.51

mithyāhārādinā loke snehaḥ pīto jvarādikṛt
prakuryyāllaṅghanaṃ tatra mala jñātvā virecitam

89.52

rūkṣasya snehana snehairati snehasya rūkṣaṇam
śyāmākakoradūṣānna takrapiṇyākasaktubhiḥ

89.53

dīptāntarāgniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ
dṛḍhendriyo mandajaraḥ śatāyuḥ sne hopasevī puruṣaḥ pradiṣṭaḥ

89.54

snehameva paraṃ vidyād durbalānaladīpanam
balaṃ snehasamiddhisya samāyātaḥ sudurbalaḥ

89.55

snehe vyāyāmasaṃśīta vegāghātaprajāgarān
divāsvapnamabhiṣyandi rūkṣānnañca vivarjayet

Linked texts (8)