Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 9: atha sāmānyavidhiḥ

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 9

Language
Sanskrit

atha sāmānyavidhiḥ

9.304

raktolbaṇāḥ gude kīlāḥ pittākkṛtisamanvitāḥ
vaṭaprarohasadṛśā guñjā vidrumasaṃnnibhāḥ

9.305

te'tyarthaṃ duṣṭamuṣṇāśca gāḍhaviṭkaprapīḍitāḥ
sravanti sahasā raktaṃ tasya cātipravṛttitaḥ

9.306

bhekābhaḥ pīḍyate duḥkhaiḥ śoṇitakṣayasambhavaiḥ
hīnavarṇavalotsāho hataujā kaluṣendriyaḥ

9.307

viṭśyāvaṃ kaṭhinaṃ rūkṣamadho vāyurna varttate

9.308

tanu cāruṇavarṇañca phenilaṃ cāsṛgarśasām
kaṭyūrupṛṣṭhaśūlañca daurbalyaṃ yadi vādhikam
tatrānubandho vātasya heturyadi ca rūkṣaṇam

9.308-2

śithilaṃ śvetapītañca viṭsrigdha guru śītalam
adyarśasāṃ ghanaṃ cāsṛk tantumatyāṇḍu picchilam

9.310

guda sapicchaṃ stimitaṃ guru snigdhañca kāraṇam
śleṣmānubandho vijñeyastatra raktārśasāṃ budhaiḥ

9.311

raktārśasāmupekṣyeta raktamādau sravadbhiṣak
duṣṭāsre nigṛhīte syuḥ śūlānāhādyasṛggadāḥ

9.312

candanakirātatiktāka dhanvayavāsāḥ sanāgarāḥ kathitāḥ
raktārśasāṃ praśamanā dārvītvaguśīranimbāśca

9.313

navanītatilābhyāsāt kesaranavanītaśarkarābhyāsāt
dadhirasamathitābhyāsād gudajāḥ śāmyanti raktavāhāḥ

9.314

sapadmakeśaraṃ kṣaudraṃ navanītaṃ nava lihan
sitākeśarasaṃyukta raktārśasi mukhī bhavet

9.315

lājaiḥ peyā pītā cukrikā keśarogyalaiḥ siddhā
hantyāśu raktarogaṃ tathā balāpṛśniparṇībhyām

9.316

payasā śṛtena yūṣaiḥ satīnamudgāḍhakīmasūrāṇām
bhojanamadyādannaiḥ śāliśyāmākakodravāṇām

9.317

śaśahariṇalāvamāṃsaiḥ kapiñjalairaiṇamāṃsaiśca
bhojanamadyādannaiḥ madhurairauṣatsumadhurairvā

9.318

jyotsnikā vījakalkena lepo raktārśasāṃ hitaḥ
tadvadgoṣarajoyukta navanīta pralepayet

9.319

samaṅgotpalamocāhna tirīṭatilacandanaiḥ
chāgakṣīraṃ prayoktavya gudaje śoṇitātmake

9.320

sātiviṣā kuṭajatvak phalañca rasāñjanañca madhuyutāni
raktāpahāni dadyātpipāsave taṇḍulajalena

9.321

yavānīndrayavaṃ pāṭhā vilva' śuṇṭhī rasāñjanam
cūrṇaṃ śūle hitaṃ peya pravṛddhe vātaśoṇite

9.322

kuṭajaphalavalkakeśaranīlotpalalodhradhātakīkalkaiḥ
siddhaṃ ghṛta vidheyaṃ śūle raktārśasāṃ bhiṣajā

9.323

avākpuṣpī balā dārvī pṛśniparṇī vikaṇṭakam
nyagrodhodumbarāśvattha śuṅgāśca tripalonmitāḥ

9.324

kaṣāya eva deyā ca jīvantī kaṭurohiṇī
pippalī pippalīmūla nāgaraṃ suradāru ca

9.325

kaliṅga' śālmalīpuṣpa' vīrā candanakuṅkumam
kaṭphalaṃ citraka musta priyaṅgutiviṣe sthirā

9.326

padmotpalānāṃ kiñjalka' samaṅgā sanidigdhikā
vilva mocarasa pāṭhā bhāgāḥ karṣasamanvitāḥ

9.327

catuṣprasthaṃ ghṛtaprasthe kaṣāyamupakalpayet
triṃśatpalāni prastho'tra vijñeyo dvipalādhikaḥ

9.328

suniṣaṇṇakacāṅgeryyāḥ prasthau dvau svarasasya ca
sarvairetaiairyathoddiṣṭairghṛtaprastha vipācayet

9.329

etadaśaḥkṣatīsāre tridoṣe rudhirasrutau
pravāhaṇe gudabhraṃśe picchāsu vividhāsu ca

9.330

-utthāne cātibahuśaḥ śothe śūle gudāśraye
mūtragrahe mūr̤havāte mandāgnāvarucāvapi

9.331

prayojyaṃ vidhivatsarpirbalavarṇāgnivarddhanam
vividheṣvannapāneṣu kevalaṃ vā niratyayam

9.332

dravyāṇyaṣṭāvihāvāpya jalaṣoḍaśake kvathet
niḥkvāthya prasthaśeṣantu gṛhṇīyāt prastaṃ bhiṣak

9.333

nyagrodhodumbarāśvattha vadarī plakṣavetasāḥ
ebhyaḥ pravālāṃstaruṇāṃstripalāṃśca samāharet

9.334

avākpuṣpyā' palānyaṣṭau dvau ca dārvyāstathaiva ca
śālaparṇyā' pale dve tu sarvametat samāvapet

9.335

dve pale kālaśākasya sarvametat samāvapet
dvidroṇe salile sādhyamaṣṭabhāgāvaśeṣitam

9.336

ghṛtasyā'rddhār̤hakañca syāt sakaṣāyaṃ sukhāgninā
kucāṅge' ryāmlikābhyāñca svarasaḥ snehasammitaḥ

9.337

devadāru ca mustañca citrakaṃ vilvapeśikā
kaṭphala śṛṅgaverañca pippalī candanaṃ tathā

9.338

sauvīramañjanaṃ mūlaṃ pippalyāḥ kaṭurohiṇī
gandhapriyaṅgu puṣpañca śālmalī jīvakāhvayā

9.336-2

vatsakasya ca vījāni tathā cātiviṣābhayā
eṣāmakṣasamā bhāgāḥ pṛthagdattvā vipācayet

9.340

vātagulmamatīsāra śūlaṃ jvaramarocakam
strīṇāmasṛgdara sarvaṃ raktapittapravāhikām

9.341

pāṇḍu rogaṃ tathā kāsa kṛmidoṣāṃśca nāśayet
chardi mākṣikasaṃyukta śamayedddīpana param

9.342

garbhādhānañca bandhyānāṃ karotyarśanivāraṇam
cāṅgerīghṛtamityuktaṃ khyātamarśo nivāraṇam

9.343

balamāṃsarucaitadraktagulmaharaṃ tathā
arśasā pittajātānāṃ hitaṃ tadraktajeṣvapi
sannipātasamuttheṣu sarvato bhiṣajaḥ kramaḥ

9.344

kuṭajatvaco vipācyaṃ palaśatamā mhendrasalilena
yāvatsyāndrasa tadvya svarasastato grāhyaḥ

9.345

mocarasaḥ samaṅgā phalinī ca palāṃśakaistribhistaiśca
vatsakabījaṃ tulyaṃ cūrṇīkṛtamatra dātavyam

9.346

pūtaḥ kathitaḥ sāndraḥ svaraso dārvāṃpralepano grāhyaḥ
mātrākālopahitā rasakriyaiṣā jayatyasṛk srāvam

9.347

chāgakṣīraprayuktā peyā maṇḍena vā yathāgnivalam
jīrṇīṣadhastu śālīn payasā chāgena bhuñjīta

9.348

raktagudajātīsāra sāsṭagujau nihantyāśu
valavacca raktapitta rasakriyaiṣā hyubhayamārgagam

9.346-2

atrāṣṭabhāgāvaśiṣṭā karttavyā kvāthakalpanā

9.350

kuṭajatvak palaśataṃ jaladroṇe vipācayet
aṣṭabhāgāvaśiṣṭantu kaṣāyamavatārayet

9.351

vastrapūta tataḥ kvāthaṃ pacellehatvamāgatam
mustaṃ mocarasaṃ lodhra kapitthaphaladhātakī

9.352

bhallātakaṃ viḍaṅgāni trikaṭuṃ triphalāṃ tathā
rasāñjana citrakañca kuṭajasya phalāni ca

9.353

vacāmativiṣāṃ vilvaṃ pratyekantu palaṃ palam
triṃśatpalaṃ gur̤asyātha cūrṇīkṛtya nidhāpayet

9.354

madhunaḥ kur̤avaṃ dadyāt ghṛtasya kur̤avaṃ tathā
eṣa lehaḥ śamayati cārśoraktasamudbhavam

9.355

vātikaṃ paittikañcaiva ślaiṣmikaṃ sānnipātikam
ye ca durnāmajā rogāstān sarvān nāśayatyapi

9.356

amlapittamatisāraṃ pāṇḍurogamarocakam
grahaṇīmārdavaṃ kārśya śvayathuṃ kāmalāmapi

9.357

anupānaṃ ghṛtaṃ dadyānmadhu takraṃ jalaṃ payaḥ
yathā sātmyaṃ niṣeveta pānāhāravicakṣaṇaḥ
rogānīkabadhārthāya kauṭajo leha ucyate

9.358

citrakaṃ triphalā mustaṃ granthikañcavikāmṛtā
hastipippalyapāmārga daṇḍotpalakuṭherakāḥ

9.359

eṣāṃ catuṣpalān bhāgān jaladroṇe vipācayet
bhallātakasahasre dve chitvā tatraiva dāpayet

9.360

tena pādāvaśeṣeṇa lohapātre pacedbhiṣak
tulārddhaṃ tīkṣṇalohasya ghṛtasya kur̤avadvayam

9.361

tryūṣaṇaṃ triphalāvahni saindhavaṃ viḍamaudbhidam
sauvarcalaṃ viḍaṅgāni palikāṃśāni kalpayet

9.362

kur̤ava vṛddhadārasya tālamūlyāstathaiva ca
śūraṇasya palānyaṣṭau cūrṇaṃ kṛtvā vinikṣipet

9.363

siddhaśīte pradātavya madhunaḥ kuḍavadvayam
prātarbhojanakāle vā tataḥ khādedyathābalam

9.364

aśasi grahaṇīroga pāṇḍurogamarocakam
kṛmigulmāśmarīmeha śūlañcāśu vyapohati

9.365

karoti śuknopacayaṃ balīpaliṃtanāśanam
rasāyanamidaṃ śreṣṭhaṃ sarvarogaharaṃ param

9.366

asātmyatāyāmiteṣāṃ dāhādikrama iṣyate

9.367

bhāvitaṃ rajanīcūrṇaṃ snuhīkṣīraiḥ punaḥ punaḥ
bandhanāt sudṛr̤haṃ sūtraṃ chinattyarśobhagandaram

9.368

snuhīkāṇḍagate kṣīre bhallātakasamanvite
jyotiṣmat triphalādantīkośātakyagnisaindhavaiḥ

9.366-2

cūrṇairetaiḥ samaghṛtaiḥ bandhayet sūtrakaṃ dṛḍham
sūtraṃ tatpātayedarśaḥ chinnamūla iva drumaḥ

9.370

śvetapuṣpaḥ kālapuṣpo raktapuṣpastathaiva ca
pītapuṣpo varasteṣu kālapuṣpañca kīrttitaḥ

9.371

praśaste'hani nakṣatre kṛtamaṅgalapūrvakam
kālapuṣpakamāhṛtya dagdhvā bhasma samāharet

9.372

āḍhakantu samādāya jaladroṇe vipācayet
caturbhāgāvaśiṣṭena vastrapūtena vāriṇā

9.373

śaṅkhacūrṇasya kuḍavaṃ prakṣipya vipacet punaḥ
śanaiḥ śanairmṛdāvagnau yāvatsāndratanurbhavet

9.374

svarjikāyāvaśūke ca śuṇṭhīmaricapippalī
vacātiviṣā caiva hiṅgucitrakayostathā

9.375

eṣāṃ cūrṇāni nikṣipya pṛthagevā'ṣṭamāṣakam
darṣyā saṅghaṭṭitañcaiva sthāpayedāyase ghaṭe

9.376

eṣaḥ vahnisamaḥ kṣāraḥ kīrttitaḥ kaśyapādibhiḥ
nātitīkṣṇo na ca mṛduḥ śivaḥ śīghraṃ sapicchalaḥ
śuklaḥ ślakṣṇo'pyabhiṣyandī kṣārasyāṣṭāvime guṇāḥ

9.377

karīṣarāśivamadhyakṣa kṛtvā karmasu yojayet
kṣāraṃ kṣārodakaṃ koṣṇaṃ nyasenmandapravāhinīm

9.378

toye kālakapuṣkākasya vipacedbhasmāḍhakaṃ ṣaḍguṇe
pātre lohamaye dṛḍhe vipuladhordarvī śanairghaṭṭayet
dagdhvāgnau bahuśaśaṅkhanābhiśakalān pūtāvaśeṣe kṣipet
yadyeraṇḍajanālameṣa dahati kṣāro varo vāk śatāt

9.379

pānīyaṃ pratisāraṇīyamiti ca kṣāro dvidhā śasyate
tatrādyo garagulmakādiśamane durnāmakādau paraḥ
turyeṇāṣṭamakena ṣoḍaśaguṇenāṃśena saṃvyūhito
madhyaḥ śreṣṭha iti krameṇa vihitaḥ kṣārodakaḥ śaṅkakaḥ

9.380

pānīya bhāvayitvā tu snāvayecca caturguṇe
dviguṇe ṣaḍguṇe vāri tadvārānakaviṃśatim

9.381

prāyastribhāgaśiṣṭe'sminvacchapaicchilyaraktatā
sañjāyate tadā snāvyaṃ kṣārānbho grāhyamiṣyate

9.382

harītakīnāṃ prasthārddhaṃ prasthamāmalakasya ca
kapitthānāṃ daśapala tadarddhaṃ cendravāruṇī

9.383

viḍaṅga pippalī lodhra maricaṃ sailavālukam
dvipalāṃśaṃ jalasyaitaccaturdroṇe vipācayet

9.384

droṇaśeṣe rase tasmin pūtaśeṣe pradāpayet
guḍasya dviśata rakṣet māsārddhaṃ ghṛtabhājane

9.385

palādūrddhaṃ bhavatyevaṃ tato mātrā yathā balam
abhyāsādariṣṭasya gudajā yānti saṅkṣayam

9.386

grahaṇīpāṇḍu rogaghnaḥ plīhagulmodarāpahaḥ
kuṣṭhaśothāruciharo balavarṇāgnibarddhanaḥ

9.387

siddho'yamabhayāriṣṭaḥ kāmalāśvitranāśanaḥ
kṛmigranthyarbudavyaṅga rājayakṣmajvarāntakṛt

9.388

pānamānamariṣṭādeḥ kvāthapānasamaṃ jaguḥ
bheṣajatvātphalaṃ kecit prathamaṃ madanalakṣaṇam

9.386-2

ṣaḍaṅgulaṃ sakarṇīkaṃ kuryādyantrasya maṇḍalam
aṅguṣṭhodaravistīrṇaṃ chidra syādaṅgulāyatam

9.360-2

pañcāṅgulaṃ bālakānāṃ vayasthānāṃ ṣaḍaṅgulam
arśasāntat prayoktavyaṃ luṣṭāṣṭantu bhagandare
yantraṃ saptāṅgulaṃ strīṇāmāyataṃ caturaṅgulam

9.361-2

tatra sthūlāntrapratibaddhamarddhapañcāṅgulaṃ gudamāhuḥ
tasmin valayastisro'dhyarddhāṅgulāntarasambhūtāḥ pravāhiṇī
visarjanī savaraṇī ceti| romāntebhyo yavārddharddhau gude dṛṣṭaḥ
parikīrttitaḥ prathamā tu gude aṣṭādaśāṅgulamātrā tatrā'cirakālajātāni alpadoṣaliṅgopadravāṇi bheṣajasādhyāni | mṛduprasṛtāvagāḍhāni ucchritāgrāṇi kṣāreṇa karkaśasthirapṛthukaṭhināni agninā | tanu mūlāni ucchritāgrāṇi kledavanti
ca śastreṇa
kṣāreṇa vahninā vāpi vātaśleṣmasamudbhavam
kṣāreṇaiva dahedarśaḥ pittaraktasamudbhavam

9.362-2

tatra balavantamāturamarśobhiḥ upadrutamupasnigdhaṃ parisrinnamanilavedanāhṛṅgopaśāntyarthaṃ snigdhamuṣṇamalpamannaṃ dravaprāyaṃ bhuktavantamupaveśya śucau deśe sādhāraṇe vyabhre kāle same phalake
śayyāyāṃ vā pratyādityagudam anyasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyam
uttānaṃ kiñcidunnatakaṭikaṃ vastrakambalakopaviṣṭaṃ yantraśāṭakena
parikṣiptagrīvāsakthikaṃ parikarmabhiḥ suparigṛhītamasandanaśarīraṃ
kṛtvā tato'smin ghṛtābhyaktaṃ yantramṛjvaṇumukhaṃ pāyau śanaiḥ śanaiḥ
pravāhamānasya praṇidhāya praviṣṭa cārśo vīkṣya śalākayā utpīḍya
picuvastrayoḥ anyatareṇa pramṛjya kṣāra pātayediti
padmapatrasamaḥ pātaḥ kṣāralepaḥ praśasyate
hemante durddine sūryye vasante'stagate mataḥ

9.363-2

pātayitvā ca pāṇinā yantradvāraṃ pidhāya vākśatamātramupekṣeta tataḥ pramṛjya kṣāravyādhivala cāvekṣya punaḥ pātayet
athārśaḥ pakvajāmbavasaṅkāśam abhivīkṣyāvasannamīṣannatamapāvarttayet kṣāraṃ prakṣālayet dhānyāmladadhimastuśuktānāmanyatamena tato
yaṣṭimadhukamiśritasarpiṣā nirvāpya yantramapanīya utthāpya turamuṣṇodakakoṣṭhe'vagāhya śītābhiradbhiḥ pariṣiśceta | aśītābhirityeke tato nirvātamāgāra praveśya ācārikamādiśet
uktañca—yuñjagrātpyākāya laghvannaṃ māṣatakrasamanvitam
atha cet sthiramūlatvāt kṣāradagdha na śīryyate

9.364-2

idamālepana tatra samagramavacārayet

9.365-2

amlīkāñcikabījāni tilān madhukameva ca
sarpiṣā samamātrāṇi tathaivamanulepayet

9.366-3

tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ
sāvaśeṣaṃ punaddihaistaiścaikaikaṃ samupakramet

9.367-2

prāgdakṣiṇa tato vāma tata pṛṣṭhagrajaṃ punaḥ
jvalanenātha sandagdhaḥ pakvajambūphalopamaḥ

9.368-2

tatra lepa prayuñjīta pathyāmlacāracandanaiḥ
dāhe vastyādije lepaḥ śatadhautena sarpiṣā

9.366-4

viṣadevāhva surasā kuṣṭha guḍapunarnavaiḥ
kalkaiḥ ślakṣṇairadho nābherlepayedvastivaṅkaṇam

9.400

chāyā suśoṣitā goviṭ piṇḍaiḥ sauvīrapācitaiḥ
svedayed gudadeśantu dāhādikleśaśāntaye

9.401

kṣāramuṣṇāṃbunā'vāpya vibandhe mūtravarcase
pivet vraṇaviśuddhyarthaṃ varākvāthaṃ saguggulum

9.402

āhāramuddiśeccāpi svedanaṃ vedanāsu ca
jīrṇaśālyannamudgādi pathyaṃ tiktājyasaindhavaiḥ

9.403

gudeṣvarśasu sarveṣu taddeśe pūrvajanmani
jalaukābhiharedvāsṛk punarjanmanivṛttaye

9.404

tatra vātānulomyamannaruciragnidīptirlāghavaṃ balavarṇotpattirmanastuṣṭiriti samyagdagdhaliṅgāni | atidagdhe tu gudāvaṭaraṇa dāho jvaraḥ pipāsā śoṇitātipravṛttistannimittāścopadravā bhavanti | śyāmālpavraṇatā kaṇḍūranilavaiguṇyamindriyāṇāmaprasādo vikārasya cāśāntirhīnadagdhe tu lakṣaṇamiti
svarase tu kapitthāmladāḍimāmalakodbhave
dviprasthe sarpiṣoḥ prasthaṃ pacet kṣārārttidāhanut

9.405

rūḍha sarvavraṇaṃ vaidya. kṣāraṃ dattvānuvāsayet
pippalyādyena tailena seveddīpannabheṣajam

9.406

meḍhrādiṣvapi jāyante yathāsva nābhijāni tu
gaṇḍūpadāsyarūpāṇi picchilāni mṛdūni ca

9.407

nābhikarṇākṣināsāsu jāteṣvarśaḥsu yojayet
lepaṃ tailañca pūrvoktaṃ ghrāṇaje śastrakarma ca

9.408

pratisāraṇena ca saindhavaniśāyugāṅgāradhūmakāsīsalavaṇapralepanāni nāsāmehanagudajāni śamayantīti
pratisāraṇamuddiṣṭaṃ cūrṇaṃ kalkaśca tadvidhā
kolāsthimātrapiṇḍena gharmeṇa navasaptaṣaṭ

9.409

śreṣṭhamadhyamahīneṣu kavaloktaṃ ca lakṣaṇam
nāsājāśaḥsu kurvīta kṣāreṇa pratisāraṇam
nāsāstrota pramāśena yantra sauvarṇarājatam

9.410

aṅgulaṃ varṇakopetamarddhāṅgulamathāyatam
uttānaśāyina. kṣāra dadyāt picuśalākayā

9.411

vyāno gṛhītvā śleṣmāṇa karotyarśastvaco vahiḥ
kīlopamaṃ sthirakhara carmakīlantu tadviduḥ

9.412

vātena todapāruṣyaṃ pittādasatiraktatā
śleṣmaṇā snigdhatā tasya granthitvaṃ samavarṇatā

9.413

carmakīlaṃ dahecchitvā kṣāreṇa dahanena vā
pañcātmā mārutaḥ pittaṃ kapho gudavalitraye
sarve eva prakupyanti gudajānā samudbhave

9.414

tasmādarśasi sarvāṇi bahuvyādhikarāṇi ca
sarvedehopatāpauni prāyaḥ kṛcchratamāni ca

9.415

vāhyāyāntu valau jātānyekadoṣolvaṇāni ca
aśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpatitāni ca

9.416

dvandvajāni dvitīyāyāṃ balau yānyāśritāni ca
kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca

9.417

sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantarāmbalim
jāyante'śāṃsi saṃśritya tānyasādhyāni nirdiśet

9.418

śeṣatvādāyuṣastāni catuṣpādasamanvite
yāpyante dīptakāyāgneḥ pratyākhyeyānyato'nyathā

9.419

haste pāde mukhe nābhyāṃ gude vṛṣaṇayostathā
śotho hṛtpārśvaśūlañca yasyā sādhyo'rśaso hi saḥ

9.420

hṛtpārśvaśūla sammohaḥ chardiraṅgasya rugjvaraḥ
tṛṣṇā gudasya pākaśca nihanyurgudajāturam

9.421

tṛṣṇārocakaśūlārttamatiprassrutaśoṇitam
śothātīsārasaṃyuktaṃ marśāṃsi kṣapayanti hi

9.422

vegāvarodhaḥ strī pṛṣṭhayāna mutkaṭakāsanam
yathāsvaṃ doṣalañcānna marśasāṃ parivarjayet

Linked texts (13)