Cikitsasarasangraha (Vangasena) 91

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 91

Language: Sanskrit

91.1

pāṇḍumaṃhoraktapittī tṛṣārttaḥ kṣāmo jīrṇī codarārtto viṣākta
hṛtkṛcchrārtto garbhiṇī pītamadyo naite svedyā yaśca martyo'tisārī 18
svedādeṣā yānti dehā vināśañcāsādhyatva yānti caiṣā vikārāḥ
svedaiḥ sādhyau durbalājaurṇabhaktau yadi syātā svedanīyau tatastau 20
atha vamanādhikāraḥ
śaratkāle vasante ca prāvṛṭ kāle ca dehinām
vamana recanaṃ caiva kārayet kuśalo bhiṣak

91.2

kaphe kapholbaṇe cāpi vamana sampraśasyate

91.3

vāmayedatimārāttaṃ madhaḥpittāsrarogiṇām
granthimehāpacīkuṣṭhaślīpadonmādarogiṇaḥ

91.4

samastadoṣaparīsarpa śvāsakāsodbhū rogiṇaḥ
navajvaragṛhītañca hyallāsārttaṃ viśeṣata.

91.5

na vāmayettaimirika na gulmina na cāpi pāṇḍūdararogapīḍitam
sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhānarśo'rditākṣepakapīḍitāṃśca

91.6

rūḍhe pramehe taruṇe ca garbhe gacchatyathordhvaṃ rudhire ca tīvre
duṣṭe ca koṣṭhe krimibhirmanuṣyaṃ varco'bhighāte na ca vāmayettu

91.7

ete'pyajīrṇavyathitā vāmyā ye ca viṣāturāḥ
atyulbaṇakaphā ye ca te ca syurmadhukāmbunā

91.8

avamyāvamanāt krodhāt kṛcchratāṃ yānti dehinaḥ
asādhyatā vā gacchanti naite vāmyāstvatisrutāḥ

91.6-2

doṣāḥ kadācit kupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ
jitā' saṃśodhanairyaittu na teṣāṃ punarudbhavaḥ

91.10

yo'khilervividhairnnairdoṣāṇutakliśya dehinaḥ
snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravarttate

91.11

niśi suptañca pūrvāhṇe jīrṇāhārahṛte kṣaṇam
vamanaṃ pāyayitvā tu jānumātrāsane sthitam
kaṇṭhaṃ gandharvanālena spṛśanta vāmayedbhiṣag

91.12

lalāṭa vamataḥ puṃsaḥ pārśvau hastena vodhayet

91.13

kaphañca kaṭutīkṣṇoṣṇaiḥ pittaṃ svāduhimairvamet
sasvādulavaṇāntroṣṇai' saṃsṛṣṭa vāyunā kapham

91.14

pānadravyarasasyokta' svarasa palamiṣyate
vamana recana cākṣaṃ snehādiśamana param

91.15

kvāthyadravyasya kuḍava apayitvā jalāḍhake
arddhabhāgāvaśiṣṭañca vamaneṣvavacārayet

91.16

yaṣṭīmadhu vacā kuṣṭhaṃ bījānāṃ kuṭajasya ca
kalkerāloḍya nimbasya kaṣāyaṃ pāyayedbhiṣak

91.17

pravṛttalālāhṛllāsaṃ vāmayet snigdhamāturam
kṛṣṇaindrayarvāsandhūttha rāṭhakalkayuta pivet
yaṣṭīkaṣāyaṃ sakṣaudra' tena sādhu vamatyalam

91.18

nimbakaṣāyopeta phalinaugadamadanamadhusindhūttham
madhuyutametatpānaṃ kaphaparipūrṇāśaye śastam

91.18-2

taṇḍulasalilanipiṣṭaṃ yaḥ pītvā vamati naraḥ pūrvāhṇe
phalinīvalkalakalkaṃ harati gadaṃ kaphapittamārujam

91.20

āṭarūṣavacānimbaṃ paṭola phalinītvacam
kvāthayitvā pivettoya vāntillamlaḍhanānvitam

91.21

jīmūtakaphalekṣvāku kuṭajā. kṣatavedhanaḥ
dhāmārgavaśca saṃyojyaḥ sarvathā vamaneṣvasau

91.22

madanaphalamajjasiddha kṣīra dadhitāṃ gata tatsama vā
vamanāya kaphapraseke vamanaṃ kapheṣu ca prayuñjāt

91.23

tatra sukumāra kṛśaṃ bālaṃ vṛddha bhīruṃ vā vamanasādhyeṣu vikāreṣu
kṣīradadhitakrayavāgūnām anyatamenākaṇṭhaṃ pāyayitvā vāmayet
kaphaprasekaṃ hṛdayāviśuddhiḥ kaṇḍūñca durvāntitaliṅgamāhuḥ
pittātisogañca vimañjatāñca hṛtkaṇṭhapīḍāmapi cātivānte

91.24

pitte kaphasyānuguṇa pravṛtte śuddheṣu hṛtkaṇṭhaśiraḥsu cāpi
laghau ca dehe kaphasañcaye ca sthite suvānta puruṣa vyavasyet

91.26

pittāntamiṭṭa vamana virekādūrddhaṃ kaphāntañca virekamāhuḥ
dvitrīn saviṭkānapanīya vegān jñeya vireke vamane tu pītam 25
samyagvānta cainamabhivīkṣya snehikavairecanikopaśamanīyānāmanyatamaṃ dhūmamākaṇṭhaṃ sāmarthyataḥ pāyayitvā ācārikamupadiśet
vāntyarthamauṣadhe pīte vāntirbhavati no yadi
pibeddhātrokaṇānimbakaṣāyamuṣṇavāriṇā

Linked texts (11)

Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
Carakasaṃhitā — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
Śārṅgadharasaṃhitā — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
Paribhāṣāpradīpa — Govindasena, Sanskrit
Ārogyacintāmaṇi (Dāmodaramiśra) — Dāmodaramiśra, Sanskrit
Siddhisāra — Sanskrit
Śubhasantatiyogaprakāśa — Rāmaprasāda, Sanskrit
Pathyāpathyaviniścaya (Viśvanātha) — Viśvanātha, Sanskrit