Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 92

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 92

Language
Sanskrit

92.1

atha virecanādhikāramāha
ṛtau vasante śaradi dehaśuddhau virecayet
anyadātyayike kāle śodhanaṃ śīlayed budhaḥ

92.2

pitte virecanaṃ yuñjyāddoṣe pittolvaṇe'pi ca
pittamatyulvaṇīkṛtya snehe svede kṛte sati

92.3

vamane ca kṛte pūrvaṃ tataḥ samagvirecayet
anyathā yojitaṃ kuryānmandāgniṃ gauravārucī

92.4

pittādhiko mṛduḥ koṣṭhaḥ payasāpi viricyate
vātena śleṣmaṇā krūro durvirecyaḥ sa ucyate

92.5

mṛdumadhyakrūrakoṣṭhe karṣamarddhapalampalam
uṣṇodakānupānantu palaṃ dve ca palatrayam

92.6

tadarddhampāyayeccūrṇaṃ manupānaṃca tādṛśam
kvāthe kvāthavidhiḥ kāryyastadarddhaḥ svaraso'pi ca
pittu dadyāttathā snehaṃ palārddhaṃ palameva vā

92.7

snehasvedāvakalpāgre yastu saṃśodhanaṃ pivet
dāru śuṣkamivānamya taddehamatipātayet

92.8

snehasvedaiḥ pracalitā rasaiḥ snigdhairudīritā
doṣāḥ koṣṭhagatā jantoḥ sukhā hartuṃ virecanaiḥ

92.6-2

śārade saukṣmyataikṣṇyādvā vikāśitvādvirecanam
vamana ca hareddoṣa samyaguktaṃ tathānyathā

92.10

yātyadho doṣamādāya pacyamāna virecanam
guṇodrekādvrajedūrdhvaṃ mapakvaṃ bheṣajaṃ punaḥ

92.11

mṛdukoṣṭhasya dīptāgnerdattaṃ samyagvirecanam
na samyagnihareddoṣānatimātrapradhāvitam

92.12

travṛt saindhavaśuṇṭhīnāṃ cūrṇamamlaiḥ pivennaraḥ
vātārdito virekāya jāṅgalānāṃ rasena vā

92.13

pittottare trivṛccūrṇaṃ svādukvāthādibhiḥ pivet

92.15

bhittvā dvidhekṣuṃ parilipya kalkaistrimaṇḍijātaiḥ pariveṣṭya rajjvā
pakvāntu samyak puṭapākayuktyā khādettu tā pittagadī suśītām 14
harītakīviḍaṅgāni saindhavaṃ nāgara trivṛt
maricāni ca tatsarvaṃ gomūtreṇa virecanam

92.16

trivṛtkṣāṇatrayasamā triphalā tatsamāni ca
kṣārakṛṣṇāviḍaṅgāni taccūrṇammadhusarpiṣā

92.17

lihyādguḍena guṭikā kṛtvā vāpyupayojayet
kaphavātakṛtān gulmān plīhodarabhagandarān
hantyanyānapi cāpyetānnirupāya virecanam

92.18

triphalākvāthamūtraiśca savyoṣaṃ kaphapīḍitaḥ
kṛṣṇāśuṇṭhītrivṛtkṣāra cūrṇaṃ kṣaudreṇa lehayet

92.18-2

etadvirecanaṃ mukhya sarvaśleṣmavikāriṇām

92.20

śarkarākṣaudrasaṃyuktaṃ trivṛccūrṇavicūrṇitam
recanaṃ sukumārāṇāṃ tvakpatramaricānvitam

92.21

pathyāsaindhavakṛṣṇānā kalkamuṣṇāmbunā pivet
virekaḥ sarvadoṣaghna śreṣṭho nārācasañjitaḥ

92.22

trivṛtpippalimiśrūtthairanvita guggulu pivet
phalatrikakaṣāyeṇa recanaṃ sarvadoṣanut

92.23

pippalīnāgarakṣāra śyāmāstrivṛtayā saha
lehayenmadhunā sārddhaṃ kaphavyādhau virecanam

92.24

harītakyāstu karṣāddhaṃ karṣāddhaṃ trivṛtastathā
śītāmbunā samaṃmpiṣṭvā bharjayetsarpiṣā manāk

92.25

taddravya śītala jñātvā sitākarṣeṇa yojayet
bhuktā viricyate janturyāvaduṣṇaṃ na sevate

92.26

iti etāvalyekādinamātrā
harītakībhiḥ kathitaṃ suvīraṃ dantyagnikṛṣṇāviḍacūrṇayuktam
virecana vā ruvutailamiśra niratyaya yojyamathāmayaghnam

92.27

trivṛtā kauṭajaṃ vījaṃ pippalīṃ viśvabheṣajam
samṛddhīkārasa kṣaudraṃ varṣākāle virecanam

92.28

trivṛddurālabhāsustā śarkarodīcyacandanam
drākṣāmbunā sayaṣṭyāhnaṃ śītalañca ghanātyaye

92.29

trivṛtā śarkarā tulyā grīṣmakāle virecanam
trivṛtā hapuṣā dantīṃ saptalāṃ kaṭurohiṇīm

92.30

svarṇakṣīrīñca kampillaṃ gomūtre bhāvayettryaham
eṣa sarvartuko yogaḥ snigdhānā maladoṣahā

92.31

sakṣaudrāṃ śarkarāṃ paktvā kuryyānmṛdbhājane nave
dadyācchīte trivṛccūrṇaṃ tvakpatramaricaiḥ saha
lihyātta mātrayā lehamīśvarāṇāṃ virecanam

92.32

abhayāpippalīmūla marica viśvabheṣajam
tvakpatrapippalīmusta viḍaṅgāmalakāni ca

92.43

etāni samabhāgāni dantī ca triguṇā bhavet
trivṛdaṣṭaguṇā deyā ṣaḍguṇā cātra śarkarā

92.34

madhunā modakān kṛtvā cākṣamātrān pramāṇataḥ
ekaikaṃ bhakṣayetprātaḥ śītaṃ cānu pivejjalam

92.35

tāvadviricyate janturyāvaduṣṇa na sevate
pānāhāravihāreṣu bhavenniyantraṇaḥ sadā

92.36

pāṇḍutvakāsaviṣamajvaraṅgisādān
jaṅghorupṛṣṭhajaghanodarapārśvaśūlān
durnāmamaṇḍalabha gandaraśophagulmān
yakṣmodarabhramavidāhakamūtrakṛcchrān

92.37

plīhākṣirogayakṛdaśmarikuṣṭhamehān
hanyādrasāyanamidaṃ bhiṣajā prayuktam
alpavyaya bahuphalaṃ satataṃ prayojyamāyuṣkaraṃ palitanāśanamakhiṣṭadṛṣṭam

92.38

iti abhayādyī modaka
viḍaṅgamārāmalakābhayānāṃ palaṃ palaṃ syāttrivṛtastrayaśca
guḍasya ṣaḍdvādaśabhāgayuktā mānena triṃśadguṭikā vidheyāḥ

92.39

nivāraṇe yakṣavareṇa sṛṣṭaḥ samāṇibhadraḥ kila śākyabhikṣave
ayaṃ hi kuṣṭhakṣayakāsanāśano bhagandaraplīhagudodarārttijit

92.40

yatheṣṭaceṣṭā'nnavihārasevī hyanena vṛddhastaruṇo bhavecca
iti māṇibhadramodaka
guḍasyāṣṭapalaṃ pathyā viṃśatiḥ syuḥ palāni ca
dantīcitrakayo karśaḥ pippalītrivṛtordaśaḥ

92.41

kṛtvaitānmodakānekaṃ daśame daśame'hani
saṅgāddeduṣṇāsevī cāhāre niryantraṇāstvamī
doṣaghnā grahaṇīpāṇḍu rogārśaḥ kuṣṭhanāśanāḥ

92.42

virekāyauṣadhaṃ pītaṃ na samyagyadi recayet
pivedūṣṇāmbhasā tatra saindhavaṃ doṣaśāntaye

92.43-2

iti guḍādyomodaka
hṛtkukṣyaśuddhiḥ paridāhakaṇḍūrviṇmūtrasaṅgāśca na saddvirikte
mūrcchāgudabhraṃśakaphāttiyogāḥ śūlo'masātiviriktaliṅgam

92.44

gateṣu doṣeṣu kaphānviteṣu lālālaghutve manasaśca tuṣṭau
gate'nile cāpyanulomabhāvaṃ samyagviriktaṃmanuja vyavasyet

92.45

mandāgnimakṣīṇamasadviriktaṃ na pāyayettaddvivase yavāgūm
kṣīṇa tṛṣārttaṃ suvirecitañca tanvīṃ sukhoṣṇāṃ laghu pāyayettām

92.46

charditoktaṃ kramaṃ sarvaṃ dhūpaṃ muktvā prayojayet
śoṇitastrāvasaṃśuddhistvaṃ hyayojanalaṅghanaiḥ

92.47

vahriryasya tato mandaḥ syādvaidyastamupācaret
madyapo vātapittāḍhyo yo'lpapittakaphāśrayaḥ

92.48

peyādirahitastasya tarpaṇādikramaṃ diśet
āsthāpya snehahitaṃ tīkṣṇaiḥ recayeddhīnarecitam

92.49

padmakośīranāgāhvacandanāni prayojayet
atiyoge virekasya pānalepanasecanaiḥ

92.50

sauvīrapiṣṭaḥ sahakārakalko nābhipralepādatisārahantā

92.51

kalkaṃ śālmalīmūlasya mastunā saha sapibet
gaṅgāpravāhatulyaṃ hi nāśayed grahaṇīgadam

92.52

añjana vandanośīra majjāmba cātiyoganut
lājacūrṇaiḥ pibenmanthamatisogahara param

92.53

dadhyāranāladhātrī cūrṇayutāḥ śaktavaḥ pralepena
santāpāṅgāracitatṛṣṇā vamanavirekātiyogaharāḥ

92.55

kṣīṇendrayoraḥkṣatabālavṛddhā dīno'tha śoṣī bhayaśokaptaptaḥ
śrāntastṛṣārtto parijīrṇabhakto garbhiṇyadho gacchati yasya cāsṛk 54
navapratiśyāya madātyayau ca navajvarau yā ca navaprasūtā
śalyārditāścāpyavirecanīyāḥ snehādibhiryetvanupaskṛtāśca

92.56

atyarthapittābhiparītadehā virecayettānapi mandavīryaiḥ
virecanairyānti narā vināśamajñaprayuktairavirecanīyāḥ

92.57

nacātisnigdhakāyasya dadyāt snehavirecanam
doṣāḥ pracāyitā bhūyo līyante tena vartmasu

92.58

viṣābhighātapiḍikā śophapāṇḍuvisarpiṇaḥ
nātisnigdhā viśodhyā syustathā kuṣṭhapramehiṇaḥ

92.59

virūddhasnehāstāṃstu bhūyaḥ sasnehya recayet
tena doṣā hṛtāstasya bhavanti ślathabandhanāḥ

92.60

buddheḥ prasādambalamindriyāṇā dhātoḥ sthiratva jvalanābhivṛddhim
cirācca pāka vayasaḥ prakuryyādvirecana samyagupāsyamānam

92.61

yathaudakānā sthirajaṅgamānā jale'panīte dhruvameva nāśaḥ
pitte hṛtetvevamupadravāṇāṃ pittātmakānā dhruvameva nāśaḥ

92.62

savyoṣaṃ pippalīmūlaṃ trivṛddantī sacitrakam
taccūrṇaṃ guḍasammiśraṃ bhakṣayet prātarutthitaḥ

92.63

etadguḍāṣṭaka cūrṇaṃ balavarṇāgnivarddhanam
śothodāvarttagulmaghnaṃ plīhapāṇḍvāmayāpaham

92.64

pañcādvirikto vāntaśca tataścāpi niruhṛṇam
niruḍhastvanuvāsyaḥ syāt saptarātrādvirecitaḥ

92.65

kṣataḥ śirāvyadho yasya kṣataṃ yasya ca śodhanam
māsaṃ pariharejjanturyāvanno balavān bhavet

92.66

krodhāyāsau maithunañca divāsvapnoccabhāṣaṇe
yānaṃ yānāsane sthānaṃ cirañcakramaṇaṃ himam

92.67

sambhogatoyayoḥ sevā pravātātapayostathā
viruddhānyaśanāsātmya bhojanāni viśeṣataḥ

Linked texts (9)