Cikitsasarasangraha (Vangasena) 96
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 96
- Language
- Sanskrit
96.1
atha nasyādhikāramāha
pratimarśo'vapīḍaśca nasyaṃ pradhamanaṃ tathā
śirovirecanaṃ pañca nasyabhedāḥ prakīrttitāḥ
96.2
dvāraṃ hi śiraso nāsā tena tadvyāpya hanti tān
96.3
ye tu vātātmakā rogāḥ śiraḥ kampardditādayaḥ
śirasastarpaṇaṃ teṣu nasyakarmma praśasyate
96.4
stambhasuptigurutvādyāḥ ślaiṣmikā ye śirogadāḥ
śirovirecanaṃ teṣu nasyakarmmapraśasyate
96.5
śarkarekṣurasakṣīra ghṛtamāmrarasān pṛthak
kṣīṇānāṃ nasyato dadyādraktapittagadeṣu ca
96.6
yathā doṣodaye kāle rogiṇo nāvanaṃ bhiṣak
śaraddhamantayoḥ svasthaṃ pūrvāhṇe saṃprayojayet
varṣāsu śiśire grīṣme māyaṃ madhyandine'thavā
96.7
rajohīnaveśmani ttānaśāyine prasāritakaracaraṇāya kiñcitpralambitaśirase vastrācchāditanayanāya vāmahastapradeśinyagronnāmitanāsāya viviśuddhasrotasi dakṣiṇahastena snehamuṣṇānutapta rajatarajata-suvarṇa-tāmra-mṛtpātra-śuktīnāmanyatamasya śuktyā
picunāvā sukhoṣṇamadrutaṃ vicchinnadhārayā siñcet | yathā
netre na prāpnoti tathā prayatetaṃ iti
snehena siñcati śiro na kathañcana kampayeta
na bhāṣeta na kupyeta na brūyānna hasettathā
96.8
eva hi vihitaḥ sneho naivāntaḥ pratipadyate
tataḥ kāsapratiśyāya śiro'rttigadasambhavaḥ
96.9
śṛṅgāṭakamabhiplāvya sthāpayenna gilet dravam
pañcamasaptaśaiva syurmātrā nasyavidhāraṇe
96.10
upaviśyātha niṣṭhīvennāsāvaktrāntagaṃ dravam
vāmadakṣiṇapārśvābhyā niṣṭhīvetsanmukha na hi
96.11
lalāṭasvedanaṃ kuryyādyadi no vahirāvrajet
96.12
nīte nasye manastāpa rajaḥ krodhādikaṃ tyajet
śayīta nidrā tyaktvā ca proktā no vākśataṃ naraḥ
96.13
tathā vairecanasyānte dhūmo vā kavalo hitaḥ
vyavabhuktavate nasyaṃ karakhinnāya dāpayet
96.14
snehasya vindavo hyaṣṭau pradeyā nasyakarmaṇi
śuktiśca pāṇiśuktiśca tisro mātrāḥ prakīrttitāḥ
96.15
dvātriṃśadvindavaścāpi śuktirityabhidhīyate
dve śuktī pāṇiśuktiśca jñeyā tu kuśalairnaraiḥ
96.16
catvāro vindavaḥ ṣaḍ vā tathāṣṭau vā yathā balam
śirovirecane yojyā ūrddhajatruvikāriṇām
96.17
śiro'bhighāte tvarucau svarabhaṅge galagrahe
kāse nāsāmaye'pacyāṃ nasyaṃ deyaṃ virecanam
96.18
śirīṣaśigrusindhūttha rucakatyūṣaṇādayaḥ
hiṃgvārdrakaranādyaiva prayojyā nasyakarmaṇi
96.18-2
lāghava śiraso yoge sukhasvapnāvabodhanam
vikāropaśamaḥ śuddhirindriyāṇāṃ manaḥsukham
96.20
lāghavaṃ śirasaḥ śuddhiḥ srotasāṃ vyādhisakṣayaḥ
cittendriyaprasādaśca śirasaḥ śuddhilakṣaṇam
96.21
kaṇḍūpradehau gurutā srotasāṃ kaphasaṃsravaḥ
hīne viśuddhe śirasi lakṣaṇa samyakaurttitam
96.22
mastuluṅgāgamo vātaduṣṭirindriyavibhramaḥ
śūnyatā śirasañcāpi mūrdhni gāḍha virecite
96.23
hīne viśuddhe śirasi kaphavātaghnamācaret
samyanyojite vāpi sarpirnasye niyojayet
96.24
pratimarśastu caturdaśasu kāleṣūpādeyo bhavati | tadyathā,
talposthitena prakṣālitamukhena gṛhānnirgacchatā vyavāyavyāyāmādhvapariśrāntena mūtroccārakabalāñjanānte bhuktavatā charditavatā divāsvapnotthitena sāya ceti
īṣadūtsikhitaḥ sneho yadā vaktraṃ prapadyate
nasye niṣikta taṃ vidyātpratimarśaṃ pramāṇataḥ
96.25
utkhiñcanna pivet sneha niṣṭhovenmukhamāgatam
kṣīṇe tṛṣṇāsya śoṣātte bāle vṛddhe ca yujyate
96.26
tena rogāḥ praśāmyanti narāṇāmūrdhvajatujāḥ
indriyāṇāñca vaimalyaṃ kuryādāsya sugandhi ca
96.27
hanudantaśirogrīvā trikabāhūrasā valam
valīpalitakhālitya vyaṅgānāṃ cāpyasambhavaḥ
96.28
taila kaphe savāte ca kevale pavane vasāṃ
dadyānnasta sadā pitte sarpirmajjānameva ca
96.29
caturvidhasya snehasya vidhireṣa prakīrttitaḥ
śleṣmasthānā virodhitvātteṣu tailaṃ praśasyate
96.30
avapīḍa pradhamanau bhedāvaparau smṛtau
śirovirecanasyātra tau tu deyau yathāyatham
96.31
kalkīkṛtādauṣadhādyaḥ pīḍito niḥsruto rasaḥ
avapīḍaḥ sa nirdiṣṭa stīkṣṇadravyasamudbhavaḥ
96.32
ṣaḍaṅgulārddhadvivaktrāyāṃ nāḍīcūrṇaṃ tayā dhamet
tīkṣṇaṃ kolāmitaṃ vaktrādvāte pradhamanaṃ hitam
96.33
ūrdhva jatrugate roge kaphaje svarasaṅkṣaye
arocake pratiśyāye śiraḥśūle ca pīnase
96.34
śophāpasmārakuṣṭheṣu nasyaṃ vairecanaṃ hitam
bhīrustrīkṛśabālānāṃ nasyaṃ snehanamiṣyate
96.35
galaroge sannipāte nidrāyāṃ viṣamajvare
manovikāre kṛmiṣu yujyate cāvapīḍanam
96.36
atyutkaṭādidoṣeṣu visañjñeṣu ca dīyate
cūrṇaṃ pradhamanaṃ dhīraistaddhi tīkṣṇataraṃ yataḥ
96.37
vairecana nasya yathā
nasyaṃ syāddaśarakṣobhyā pippalyā saindhavena vā
jannapiṣṭena tenākṣi karṇanāsāśirogadāḥ
manyāhranugalodbhūtā naśyanti bhujapṛṣṭhagāḥ
96.38
madhukamārukaśābhyāṃ vacāmaricasarṣavaiḥ
nasyaṃ koṣṇajale piṣṭaṃ dadyāt sañjñāprabodhanam
96.39
rohitamatsyapittena bhāvitaṃ maricaṃ vacā
kaṭphala ceti taccūrṇaṃ deyaṃ pradhamanaṃ budhaiḥ
Linked texts (5)
- Śārṅgadharasaṃhitā — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- ĀYURVEDĪYAPARIBHĀṢĀ — Gaṅgādhara, Sanskrit
- Siddhisāra — Sanskrit