Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 96

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 96

Language
Sanskrit

96.1

atha nasyādhikāramāha
pratimarśo'vapīḍaśca nasyaṃ pradhamanaṃ tathā
śirovirecanaṃ pañca nasyabhedāḥ prakīrttitāḥ

96.2

dvāraṃ hi śiraso nāsā tena tadvyāpya hanti tān

96.3

ye tu vātātmakā rogāḥ śiraḥ kampardditādayaḥ
śirasastarpaṇaṃ teṣu nasyakarmma praśasyate

96.4

stambhasuptigurutvādyāḥ ślaiṣmikā ye śirogadāḥ
śirovirecanaṃ teṣu nasyakarmmapraśasyate

96.5

śarkarekṣurasakṣīra ghṛtamāmrarasān pṛthak
kṣīṇānāṃ nasyato dadyādraktapittagadeṣu ca

96.6

yathā doṣodaye kāle rogiṇo nāvanaṃ bhiṣak
śaraddhamantayoḥ svasthaṃ pūrvāhṇe saṃprayojayet
varṣāsu śiśire grīṣme māyaṃ madhyandine'thavā

96.7

rajohīnaveśmani ttānaśāyine prasāritakaracaraṇāya kiñcitpralambitaśirase vastrācchāditanayanāya vāmahastapradeśinyagronnāmitanāsāya viviśuddhasrotasi dakṣiṇahastena snehamuṣṇānutapta rajatarajata-suvarṇa-tāmra-mṛtpātra-śuktīnāmanyatamasya śuktyā
picunāvā sukhoṣṇamadrutaṃ vicchinnadhārayā siñcet | yathā
netre na prāpnoti tathā prayatetaṃ iti
snehena siñcati śiro na kathañcana kampayeta
na bhāṣeta na kupyeta na brūyānna hasettathā

96.8

eva hi vihitaḥ sneho naivāntaḥ pratipadyate
tataḥ kāsapratiśyāya śiro'rttigadasambhavaḥ

96.9

śṛṅgāṭakamabhiplāvya sthāpayenna gilet dravam
pañcamasaptaśaiva syurmātrā nasyavidhāraṇe

96.10

upaviśyātha niṣṭhīvennāsāvaktrāntagaṃ dravam
vāmadakṣiṇapārśvābhyā niṣṭhīvetsanmukha na hi

96.11

lalāṭasvedanaṃ kuryyādyadi no vahirāvrajet

96.12

nīte nasye manastāpa rajaḥ krodhādikaṃ tyajet
śayīta nidrā tyaktvā ca proktā no vākśataṃ naraḥ

96.13

tathā vairecanasyānte dhūmo vā kavalo hitaḥ
vyavabhuktavate nasyaṃ karakhinnāya dāpayet

96.14

snehasya vindavo hyaṣṭau pradeyā nasyakarmaṇi
śuktiśca pāṇiśuktiśca tisro mātrāḥ prakīrttitāḥ

96.15

dvātriṃśadvindavaścāpi śuktirityabhidhīyate
dve śuktī pāṇiśuktiśca jñeyā tu kuśalairnaraiḥ

96.16

catvāro vindavaḥ ṣaḍ vā tathāṣṭau vā yathā balam
śirovirecane yojyā ūrddhajatruvikāriṇām

96.17

śiro'bhighāte tvarucau svarabhaṅge galagrahe
kāse nāsāmaye'pacyāṃ nasyaṃ deyaṃ virecanam

96.18

śirīṣaśigrusindhūttha rucakatyūṣaṇādayaḥ
hiṃgvārdrakaranādyaiva prayojyā nasyakarmaṇi

96.18-2

lāghava śiraso yoge sukhasvapnāvabodhanam
vikāropaśamaḥ śuddhirindriyāṇāṃ manaḥsukham

96.20

lāghavaṃ śirasaḥ śuddhiḥ srotasāṃ vyādhisakṣayaḥ
cittendriyaprasādaśca śirasaḥ śuddhilakṣaṇam

96.21

kaṇḍūpradehau gurutā srotasāṃ kaphasaṃsravaḥ
hīne viśuddhe śirasi lakṣaṇa samyakaurttitam

96.22

mastuluṅgāgamo vātaduṣṭirindriyavibhramaḥ
śūnyatā śirasañcāpi mūrdhni gāḍha virecite

96.23

hīne viśuddhe śirasi kaphavātaghnamācaret
samyanyojite vāpi sarpirnasye niyojayet

96.24

pratimarśastu caturdaśasu kāleṣūpādeyo bhavati | tadyathā,
talposthitena prakṣālitamukhena gṛhānnirgacchatā vyavāyavyāyāmādhvapariśrāntena mūtroccārakabalāñjanānte bhuktavatā charditavatā divāsvapnotthitena sāya ceti
īṣadūtsikhitaḥ sneho yadā vaktraṃ prapadyate
nasye niṣikta taṃ vidyātpratimarśaṃ pramāṇataḥ

96.25

utkhiñcanna pivet sneha niṣṭhovenmukhamāgatam
kṣīṇe tṛṣṇāsya śoṣātte bāle vṛddhe ca yujyate

96.26

tena rogāḥ praśāmyanti narāṇāmūrdhvajatujāḥ
indriyāṇāñca vaimalyaṃ kuryādāsya sugandhi ca

96.27

hanudantaśirogrīvā trikabāhūrasā valam
valīpalitakhālitya vyaṅgānāṃ cāpyasambhavaḥ

96.28

taila kaphe savāte ca kevale pavane vasāṃ
dadyānnasta sadā pitte sarpirmajjānameva ca

96.29

caturvidhasya snehasya vidhireṣa prakīrttitaḥ
śleṣmasthānā virodhitvātteṣu tailaṃ praśasyate

96.30

avapīḍa pradhamanau bhedāvaparau smṛtau
śirovirecanasyātra tau tu deyau yathāyatham

96.31

kalkīkṛtādauṣadhādyaḥ pīḍito niḥsruto rasaḥ
avapīḍaḥ sa nirdiṣṭa stīkṣṇadravyasamudbhavaḥ

96.32

ṣaḍaṅgulārddhadvivaktrāyāṃ nāḍīcūrṇaṃ tayā dhamet
tīkṣṇaṃ kolāmitaṃ vaktrādvāte pradhamanaṃ hitam

96.33

ūrdhva jatrugate roge kaphaje svarasaṅkṣaye
arocake pratiśyāye śiraḥśūle ca pīnase

96.34

śophāpasmārakuṣṭheṣu nasyaṃ vairecanaṃ hitam
bhīrustrīkṛśabālānāṃ nasyaṃ snehanamiṣyate

96.35

galaroge sannipāte nidrāyāṃ viṣamajvare
manovikāre kṛmiṣu yujyate cāvapīḍanam

96.36

atyutkaṭādidoṣeṣu visañjñeṣu ca dīyate
cūrṇaṃ pradhamanaṃ dhīraistaddhi tīkṣṇataraṃ yataḥ

96.37

vairecana nasya yathā
nasyaṃ syāddaśarakṣobhyā pippalyā saindhavena vā
jannapiṣṭena tenākṣi karṇanāsāśirogadāḥ
manyāhranugalodbhūtā naśyanti bhujapṛṣṭhagāḥ

96.38

madhukamārukaśābhyāṃ vacāmaricasarṣavaiḥ
nasyaṃ koṣṇajale piṣṭaṃ dadyāt sañjñāprabodhanam

96.39

rohitamatsyapittena bhāvitaṃ maricaṃ vacā
kaṭphala ceti taccūrṇaṃ deyaṃ pradhamanaṃ budhaiḥ

Linked texts (5)