Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 97

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 97

Language
Sanskrit

97.1

iti vaṅgasena saṅkalita nasyādhikāra samāptaḥ
atha svasthavṛttādhikāramāha
utthāyātmavatā brāhme svasthenārogyamicchatā
dhīmatā yadanuṣṭheyaṃ tatsarvvaṃ sampravacyate

97.2

pratipaddarśaṣaṣṭhīṣu navamyekādaśīṣu ca
dantānā kāṣṭhasaṃyogo dahatyā''saptamaṃ kulam

97.3

kaniṣṭhāgrasamasthūlamāyataṃ dvādaśāṅgulam
prātarutthāya matimān bhakṣayeddantadhāvanam

97.4

karañjakaravīrārkaṃ mālataukakubhāśanāḥ
khadirāmnātakau śuddhau mahkārakapitthakau

97.5

śasyante dantadhāvanā ye cāpyevaṃvidhā drumāḥ

97.6

āyuryaśobalaṃ varṇaṃ prajāpaśuvasūni ca
brahmaprajñāñca medhāñca tva no dehi vanaspate
ityādi śrutivākyena gṛhṇīyāt suvanaspatim

97.7

dvādaśāṅgulamādyānā kṣatriyāṇāṃ daśāṅgulam
aṣṭāṅgulantu vaiśyānāṃ śūdrāṇāntu ṣaḍaṅgulam

97.8

dantakāṣṭhantu nārīṇā vidhivaccaturaṅgulam
tadagreṇa śanairdantān gharṣayettānapīḍayan

97.9

nihanti gandhaṃ vairasyaṃ jihvādantāsyajaṃ malam
nirasya śucimādhatte sadyo dantaviśodhanam

97.10

mukhavairasya vaigandhya śoṣajāḍyāpahaṃ sukham
dṛḍhīkarañca dantānāṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇam

97.11

viṇmūtrākhiladoṣadhātuśamanākāṅkṣānnapāne ruciḥ
bhuktaṃ jīryyati puṣṭaye pariṇatiḥ svapnāvadhauti sukham
gṛhṇīte viṣayān yathāsvamucitān vṛttānato vṛttitaḥ
svasthasyābhihitaṃ caturdaśavidhaṃ jantoridaṃ lakṣaṇam

97.12

dadhyādartāsiddhārthavilvagorocanāsrajām
darśanaṃ sparśanaṃ kāyyaṃ pravṛttamaśubhāpaham

97.13

pañcarātrānnakhaśmaśru keśalomāni karttayet
keśaśmaśrunakhādīnāṃ karttanaṃ samprasādhanam
pauṣṭika dhanyamāyuṣyaṃ śaucakāntikaraṃ param

97.14

utpāṭayenna lomāni nāsāyāstu kathañcana
dṛṣṭidaurbalyatimiramabhīkṣṇoddharaṇādbhavet

97.15

tāmbūlapatrasatkāra pūgākhyañca kaphāpaham
cūrṇaṃ kaphānilahara khadiraḥ kaphapittanut

97.16

sayogato doṣahara kāntisauṣṭhavakārakam
pathyaṃ suptotthite bhukte vānte śrānte ca mānave

97.17

tāmbūlañca viṣātrttānā mūrcchāsrttāsrapittinām
raktadubelamattānāmahita cāsyaśoṣiṇām

97.18

dehadṛkke śadantāgni śrotravarṇabalakṣayaḥ
śoṣaḥ pittānilāśca syādatitāmbūlabhakṣaṇāt

97.18-2

parṇamūle vasedvyādhiḥ parṇāgre pāpasambhavaḥ
cūrṇaparṇaṃ haratyāyu śirā buddhivināśinī

97.20

āyuragre yaśomūle madhye lakṣmaurvyavasthitā
tasmādagrañca madhyañca mūlaṃ parṇaṃ vivarjayet

97.21

keśabhūmigatātrogāñchiro'bhyaṅgo'pakarṣati
keśānāṃ mṛdutā snehamakṣiśāntiṃ karoti ca

97.22

karoti śirasastṛpti keśānā dṛr̤hatāmapi
tarpaṇaṃ cendriyāṇāñca datto'bhyaṅgastu mūrddhani

97.23

keśaprasādhanī keśyā rajo jantumalāpahā
hanumanyā śiraḥ karṇa śūlaghna karṇapūraṇam

97.24

abhyaṅgo mārddavakaraḥ kaphavātavināśanaḥ
dhātūnāṃ puṣṭijananò mṛjāvarṇabalapradaḥ

97.25

pādapra kṣālanaṃ pādamalarogaśramāpaham
dṛṣṭiprasādanaṃ hṛdyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam

97.26

nidrāprado dehasukhaścakṣuṣyaḥ pādarogahā
pādatvaksṛdukartā ca pādābhyaṅgaḥ praśasyate

97.27

udvarttanaṃ vātaharaṃ kaphamedovilāyanam
sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvak prasādakaraṃ tathā

97.28

tandrāpāpopaśamanaṃ tuṣṭidaṃ puṣṭivarddhanam
raktaprasādanaṃ cāpi snānamagneśca dīpanam

97.29

taccātisārajvaritakarṇaśūlārditādiṣu
ādhmānārocakājīrṇaṃ bhuktavatsu ca garhitam

97.30

śrīmatpāriṣadaṃ śastaṃ nirmalāmbaradhāraṇam
hṛdyaṃ saugandhyamāyuṣyaṃ kāmyaṃ puṣṭibalapradam

97.31

saumanasya malakṣmoghnaṃ gandhamālyaniṣevaṇam

97.32

yacchlakṣṇaṃ viśadaṃ kāntya makṣṇorañjitamañjanam
netramañjanasayogādbhavennirmalatākaram

97.33

cakṣuṣya sparśanāīñca padayorvyasanāpaham
balya parākramasukha vṛṣya pādatradhāraṇam

97.34

gharmānilarajo'mbughnaṃ chatradhāraṇamucyate

97.35

sukhasthānapratiṣṭhānaṃ śatrūṇāñca niṣedhanam
avaṣṭambhanamāyuṣyaṃ bhayaghnaṃ daṇḍadhāraṇam

97.36

agnirvātakaphastambhaśītavepathunāśanaḥ
āmābhiṣyandaśamano raktapittaprakopanaḥ

97.37

āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo balakṛddehadhārakaḥ
bhaktyāyuḥ śukramattvaujastejasāṃ ca vivarddhakaḥ

97.38

api śākaṃ jalasvinnaṃ lavaṇasnehabharjitam
vubhukṣitasya kalpa syāt khāda khādda tṛṇa tathā
tattu ṣaḍ rasamamyanna mandānnibhojanañca yat

97.36-2

kṣutsambhavati jīrṇeṣu maladoṣaraseṣu ca
ucito'nucito vāpi so'nnakāla udāhṛtaḥ

97.40

yaḥ prasādaḥ paro'nnasya para jauṇeṣva sarvaśa
rasasyāñjalayastava nava deheṣu dehinā

97.41

raktasyāñjalayastvaṣṭau śakrataḥ sama sarvaśaḥ
pittasyāñjalayaḥ pañca ṣaṭkaphasya pracakṣate

97.42

mūtrasya vidyāccatvāro vamāyāścāñjalitvayam
dvāvañjalī medamastu majjaścaivāñjalirrmatā

97.43

śukrasyāpyañjalijñeyo mastiṣkasyaujasastathā
catvāro'ñjaliya strīṇā rajasaḥ prakṛtisthitau

97.44

dvāvañjalī prasūtāyāstanyasyāpīha yoṣitām
eva tasya para māna manirdeśya pracakṣate

97.45

pramāṇametaddhātūnāmadṛṣṭānāmudāhṛtam
hīnāḥ svena pramāṇena vividhāścāpi dhātava
yojayanti vikāraiśca doṣā vṛddhā kṣayapradāḥ

97.46

vālavyajanamojasyaṃ makṣikādīn vyapohati

97.47

seveta viṣayān kāle muktā tatparatā vaśī
nātijāgaraṇa nidrā sarvabhūtahiteṣitām

97.48

devagobrāhmaṇācāryyaguruvṛddhān sadārccayet

97.46-2

catuṣpadhanamaskarttā dātā yaṣṭā priyavadaḥ
kruddhānāmanunetā ca dīnānāmabhayapradaḥ

97.50

āśvāsakaśca bhītānā bandhuvatsarvvadehinām
rāgadveṣajitānānā hantā dharmaparāyaṇaḥ

97.51

nitya hitāhāravihārasevī samīkṣyakārī viṣayeṣvasaktaḥ
dātā samaḥ satyaparaḥ kṣamāvānāptopasevī ca bhavatyarogaḥ

97.52

pṛṣṭhato'rkaṃ niṣeveta jaṭhareṇa hutāśanam
svāmina sarvabhāvena puṇyaślokamamāyayā

97.53

bhuṃkṣva vāstūkaśākena takraṃ sallavaṇaṃ piva
rājan ! harītakīṃ bhuṃkṣva naśyantu bhavatī gadāḥ

97.54

na vegāndhārayeddhīmān vātaviṇmūtraretasām
jṛmbhākāsakṣavodgāra śvāsatṛṣṇāvamaukṣudhām

97.55

dhāriteṣveṣu jāyante tanmārgasthānajā gadāḥ
dhāryo vegastu śastānā manovākkāyakarmaṇām

97.56

na pīḍayedindriyāṇi na caitānyatilālayet
anujāyānnatipada sarvadharmeṣu tulyatām

97.57

striya śriya dhanañcāpi parasyābhilaṣenra hi
na kuryāccañcalaṃ ceto na kālamativāhayet

97.58

praṇayenāpi no vācya vacanaṃ paratāpi yat
ahiṃsā satata kāryā dhāryā cetasya'nityatā

97.56-2

hitābhirjuhuyānnitya mantaragni samāhitaḥ
annapānasamidbhirnā mātrākālau vicārayan

97.60

tacca nitya prayuñjīta svāsthyaṃ yenānuvarttate
ajātānā vikārāṇāmanutpattikarañca yat

97.61

sarvamanyatparityajya śarīramanupālayet
tadabhāve hi bhāvānāṃ sarvābhāvaḥ śarīriṇām

97.64

matirvacaḥ karma sukhānubandhi sattva vidheyaṃ viśadā ca buddhiḥ
jñānaṃ tapastatparatā ca yoge yasyāsti taṃ nānupratānti rogāḥ 62
artheṣvalabhyeṣvakṛtaprayatnaṃ kṛtādaraṃ nityamupāyavatsu
jitendriyaṃ nānupatanti rogāstatkālayuktaṃ yadi nāsti daivam63
kaphe pracchardanaṃ pitte vireko vastirīraṇe
śasyate triṣvapi hito vyāyāmo doṣapācanaḥ
bhuktaṃ viruddhamapyannaṃ vyāyāmānna praduṣyati

97.66

aśākabhojī ghṛtamatti yo'mbumā payoramān sevati nātiyo'mbu
nirāmabhugvātakṛtā vidāhinā na ca prabhugjīrṇabhugalpa rukmaḥ65
nagarī nagarasyeva rathasyeva rathī sadā
svaśarīrasya medhāvī kṛtyeṣvavahito bhavet

Linked texts (6)