Cikitsasarasangraha (Vangasena) 97
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 97
- Language
- Sanskrit
97.1
iti vaṅgasena saṅkalita nasyādhikāra samāptaḥ
atha svasthavṛttādhikāramāha
utthāyātmavatā brāhme svasthenārogyamicchatā
dhīmatā yadanuṣṭheyaṃ tatsarvvaṃ sampravacyate
97.2
pratipaddarśaṣaṣṭhīṣu navamyekādaśīṣu ca
dantānā kāṣṭhasaṃyogo dahatyā''saptamaṃ kulam
97.3
kaniṣṭhāgrasamasthūlamāyataṃ dvādaśāṅgulam
prātarutthāya matimān bhakṣayeddantadhāvanam
97.4
karañjakaravīrārkaṃ mālataukakubhāśanāḥ
khadirāmnātakau śuddhau mahkārakapitthakau
97.5
śasyante dantadhāvanā ye cāpyevaṃvidhā drumāḥ
97.6
āyuryaśobalaṃ varṇaṃ prajāpaśuvasūni ca
brahmaprajñāñca medhāñca tva no dehi vanaspate
ityādi śrutivākyena gṛhṇīyāt suvanaspatim
97.7
dvādaśāṅgulamādyānā kṣatriyāṇāṃ daśāṅgulam
aṣṭāṅgulantu vaiśyānāṃ śūdrāṇāntu ṣaḍaṅgulam
97.8
dantakāṣṭhantu nārīṇā vidhivaccaturaṅgulam
tadagreṇa śanairdantān gharṣayettānapīḍayan
97.9
nihanti gandhaṃ vairasyaṃ jihvādantāsyajaṃ malam
nirasya śucimādhatte sadyo dantaviśodhanam
97.10
mukhavairasya vaigandhya śoṣajāḍyāpahaṃ sukham
dṛḍhīkarañca dantānāṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇam
97.11
viṇmūtrākhiladoṣadhātuśamanākāṅkṣānnapāne ruciḥ
bhuktaṃ jīryyati puṣṭaye pariṇatiḥ svapnāvadhauti sukham
gṛhṇīte viṣayān yathāsvamucitān vṛttānato vṛttitaḥ
svasthasyābhihitaṃ caturdaśavidhaṃ jantoridaṃ lakṣaṇam
97.12
dadhyādartāsiddhārthavilvagorocanāsrajām
darśanaṃ sparśanaṃ kāyyaṃ pravṛttamaśubhāpaham
97.13
pañcarātrānnakhaśmaśru keśalomāni karttayet
keśaśmaśrunakhādīnāṃ karttanaṃ samprasādhanam
pauṣṭika dhanyamāyuṣyaṃ śaucakāntikaraṃ param
97.14
utpāṭayenna lomāni nāsāyāstu kathañcana
dṛṣṭidaurbalyatimiramabhīkṣṇoddharaṇādbhavet
97.15
tāmbūlapatrasatkāra pūgākhyañca kaphāpaham
cūrṇaṃ kaphānilahara khadiraḥ kaphapittanut
97.16
sayogato doṣahara kāntisauṣṭhavakārakam
pathyaṃ suptotthite bhukte vānte śrānte ca mānave
97.17
tāmbūlañca viṣātrttānā mūrcchāsrttāsrapittinām
raktadubelamattānāmahita cāsyaśoṣiṇām
97.18
dehadṛkke śadantāgni śrotravarṇabalakṣayaḥ
śoṣaḥ pittānilāśca syādatitāmbūlabhakṣaṇāt
97.18-2
parṇamūle vasedvyādhiḥ parṇāgre pāpasambhavaḥ
cūrṇaparṇaṃ haratyāyu śirā buddhivināśinī
97.20
āyuragre yaśomūle madhye lakṣmaurvyavasthitā
tasmādagrañca madhyañca mūlaṃ parṇaṃ vivarjayet
97.21
keśabhūmigatātrogāñchiro'bhyaṅgo'pakarṣati
keśānāṃ mṛdutā snehamakṣiśāntiṃ karoti ca
97.22
karoti śirasastṛpti keśānā dṛr̤hatāmapi
tarpaṇaṃ cendriyāṇāñca datto'bhyaṅgastu mūrddhani
97.23
keśaprasādhanī keśyā rajo jantumalāpahā
hanumanyā śiraḥ karṇa śūlaghna karṇapūraṇam
97.24
abhyaṅgo mārddavakaraḥ kaphavātavināśanaḥ
dhātūnāṃ puṣṭijananò mṛjāvarṇabalapradaḥ
97.25
pādapra kṣālanaṃ pādamalarogaśramāpaham
dṛṣṭiprasādanaṃ hṛdyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam
97.26
nidrāprado dehasukhaścakṣuṣyaḥ pādarogahā
pādatvaksṛdukartā ca pādābhyaṅgaḥ praśasyate
97.27
udvarttanaṃ vātaharaṃ kaphamedovilāyanam
sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvak prasādakaraṃ tathā
97.28
tandrāpāpopaśamanaṃ tuṣṭidaṃ puṣṭivarddhanam
raktaprasādanaṃ cāpi snānamagneśca dīpanam
97.29
taccātisārajvaritakarṇaśūlārditādiṣu
ādhmānārocakājīrṇaṃ bhuktavatsu ca garhitam
97.30
śrīmatpāriṣadaṃ śastaṃ nirmalāmbaradhāraṇam
hṛdyaṃ saugandhyamāyuṣyaṃ kāmyaṃ puṣṭibalapradam
97.31
saumanasya malakṣmoghnaṃ gandhamālyaniṣevaṇam
97.32
yacchlakṣṇaṃ viśadaṃ kāntya makṣṇorañjitamañjanam
netramañjanasayogādbhavennirmalatākaram
97.33
cakṣuṣya sparśanāīñca padayorvyasanāpaham
balya parākramasukha vṛṣya pādatradhāraṇam
97.34
gharmānilarajo'mbughnaṃ chatradhāraṇamucyate
97.35
sukhasthānapratiṣṭhānaṃ śatrūṇāñca niṣedhanam
avaṣṭambhanamāyuṣyaṃ bhayaghnaṃ daṇḍadhāraṇam
97.36
agnirvātakaphastambhaśītavepathunāśanaḥ
āmābhiṣyandaśamano raktapittaprakopanaḥ
97.37
āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo balakṛddehadhārakaḥ
bhaktyāyuḥ śukramattvaujastejasāṃ ca vivarddhakaḥ
97.38
api śākaṃ jalasvinnaṃ lavaṇasnehabharjitam
vubhukṣitasya kalpa syāt khāda khādda tṛṇa tathā
tattu ṣaḍ rasamamyanna mandānnibhojanañca yat
97.36-2
kṣutsambhavati jīrṇeṣu maladoṣaraseṣu ca
ucito'nucito vāpi so'nnakāla udāhṛtaḥ
97.40
yaḥ prasādaḥ paro'nnasya para jauṇeṣva sarvaśa
rasasyāñjalayastava nava deheṣu dehinā
97.41
raktasyāñjalayastvaṣṭau śakrataḥ sama sarvaśaḥ
pittasyāñjalayaḥ pañca ṣaṭkaphasya pracakṣate
97.42
mūtrasya vidyāccatvāro vamāyāścāñjalitvayam
dvāvañjalī medamastu majjaścaivāñjalirrmatā
97.43
śukrasyāpyañjalijñeyo mastiṣkasyaujasastathā
catvāro'ñjaliya strīṇā rajasaḥ prakṛtisthitau
97.44
dvāvañjalī prasūtāyāstanyasyāpīha yoṣitām
eva tasya para māna manirdeśya pracakṣate
97.45
pramāṇametaddhātūnāmadṛṣṭānāmudāhṛtam
hīnāḥ svena pramāṇena vividhāścāpi dhātava
yojayanti vikāraiśca doṣā vṛddhā kṣayapradāḥ
97.46
vālavyajanamojasyaṃ makṣikādīn vyapohati
97.47
seveta viṣayān kāle muktā tatparatā vaśī
nātijāgaraṇa nidrā sarvabhūtahiteṣitām
97.48
devagobrāhmaṇācāryyaguruvṛddhān sadārccayet
97.46-2
catuṣpadhanamaskarttā dātā yaṣṭā priyavadaḥ
kruddhānāmanunetā ca dīnānāmabhayapradaḥ
97.50
āśvāsakaśca bhītānā bandhuvatsarvvadehinām
rāgadveṣajitānānā hantā dharmaparāyaṇaḥ
97.51
nitya hitāhāravihārasevī samīkṣyakārī viṣayeṣvasaktaḥ
dātā samaḥ satyaparaḥ kṣamāvānāptopasevī ca bhavatyarogaḥ
97.52
pṛṣṭhato'rkaṃ niṣeveta jaṭhareṇa hutāśanam
svāmina sarvabhāvena puṇyaślokamamāyayā
97.53
bhuṃkṣva vāstūkaśākena takraṃ sallavaṇaṃ piva
rājan ! harītakīṃ bhuṃkṣva naśyantu bhavatī gadāḥ
97.54
na vegāndhārayeddhīmān vātaviṇmūtraretasām
jṛmbhākāsakṣavodgāra śvāsatṛṣṇāvamaukṣudhām
97.55
dhāriteṣveṣu jāyante tanmārgasthānajā gadāḥ
dhāryo vegastu śastānā manovākkāyakarmaṇām
97.56
na pīḍayedindriyāṇi na caitānyatilālayet
anujāyānnatipada sarvadharmeṣu tulyatām
97.57
striya śriya dhanañcāpi parasyābhilaṣenra hi
na kuryāccañcalaṃ ceto na kālamativāhayet
97.58
praṇayenāpi no vācya vacanaṃ paratāpi yat
ahiṃsā satata kāryā dhāryā cetasya'nityatā
97.56-2
hitābhirjuhuyānnitya mantaragni samāhitaḥ
annapānasamidbhirnā mātrākālau vicārayan
97.60
tacca nitya prayuñjīta svāsthyaṃ yenānuvarttate
ajātānā vikārāṇāmanutpattikarañca yat
97.61
sarvamanyatparityajya śarīramanupālayet
tadabhāve hi bhāvānāṃ sarvābhāvaḥ śarīriṇām
97.64
matirvacaḥ karma sukhānubandhi sattva vidheyaṃ viśadā ca buddhiḥ
jñānaṃ tapastatparatā ca yoge yasyāsti taṃ nānupratānti rogāḥ 62
artheṣvalabhyeṣvakṛtaprayatnaṃ kṛtādaraṃ nityamupāyavatsu
jitendriyaṃ nānupatanti rogāstatkālayuktaṃ yadi nāsti daivam63
kaphe pracchardanaṃ pitte vireko vastirīraṇe
śasyate triṣvapi hito vyāyāmo doṣapācanaḥ
bhuktaṃ viruddhamapyannaṃ vyāyāmānna praduṣyati
97.66
aśākabhojī ghṛtamatti yo'mbumā payoramān sevati nātiyo'mbu
nirāmabhugvātakṛtā vidāhinā na ca prabhugjīrṇabhugalpa rukmaḥ65
nagarī nagarasyeva rathasyeva rathī sadā
svaśarīrasya medhāvī kṛtyeṣvavahito bhavet
Linked texts (6)
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit
- Kṣemakutūhala — Kṣemaśarman 1549, Sanskrit
- Dravyaguṇa rājavallabha — Nārāyaṇadāsa Kavirāja, Sanskrit
- Paryāyaratnamālā — Mādhavakara, Sanskrit