Virasimha 4.p2
Vīrasiṃha 4.p2
- Language
- Sanskrit
4.p2.1
atha kramaprāptasya raktapittasya jyotiḥśāstrābhiprāyeṇa prakāramāhacaṃdrakṣetre yadā bhaumo jāyate manujastadā | raktapittena dūnāṃgo nānā vyādhisamākulaḥ || aparaṃ ca raktapittajvaraṃ dāhamagniścaurairupadrutam | labhate nātra saṃdehaścandramadhye yadā kujaḥ || candrasaṃyogikujajanitabādhopaśāṃtaye tatprītaye japahomadānādikavidhimāha | agnimūrddheti maṃtreṇa japaḥ tilājyakhadirasamidbhirhomaḥ raktavṛṣabhadānaṃ snānaṃ ca | yathāha śrīpatiḥ | bilvacandanavalāruṇapuṣpairhiṃgulūkaphalinībakulaiśca | snānamadbhirihamāṃsiyutābhirbhaumadoṣavinivāraṇamāhuḥ || dharmavyāyāmaśokādhvavyavāyairatisevitaiḥ | tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇairamlaiḥ kaṭubhireva ca || pittaṃ vidagdhaṃ svaguṇairvidahatyāśu śoṇitam | tataḥpravartate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhāpi vā | ūrdhvaṃ karṇākṣināsāsyairmeḍhrayonigudairadhaḥ || kupitaṃ romakūpaiśca samastaistatpravartate | sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ || lohagandhiśca niśvāso bhavantyasminbhaviṣyati | ekamārgaṃ balavato nātivegaṃ na votthitam | raktapittaṃ sukhe kāle sādhyaṃ syānnirupadravam | ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ dvidoṣaṃ yāpyamucyate || tridoṣajamasādhyaṃ syāt maṃdāgnerativegavat | daurbalyaṃ svāsakāsajvaravamathumadāpāṇḍutādāhamūrcchā bhukte ghoro vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā ca pīḍā | tṛṣṇā koṣṭhasya bhedāḥ śirasi ca tapanaṃ pūtiniṣṭhīvanatvaṃ bhaktadveṣāvipākau vikṛtirapi bhavedraktapittopasargāt || māṃsaprakṣālanābhaṃ kathitamiva ca yatkardamāmbhonibhaṃ vā medaḥ pūyāsrakalpaṃ yakṛdiva yadi vā pakvajambūphalābham |
4.p2.2
yatkṛṣṇaṃ yacca nīlaṃ bhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktāvikārāstadvarjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yacca tulyaṃ vibhāti || yathāha suśrutācāryaḥ || nādau grāhyamudriktaṃ yadasṛgvalinaṃ tataḥ | tatpāṇḍugrahaṇīkuṣṭhaplīhagulmajvarāvaham || adhaḥ pravṛttaṃ vamanairūrdhvaṃ bhāgaṃ virecanaiḥ | jayedanyataradvāpi kṣīṇasya śamanairasṛk || atipravṛttadoṣasya pūrvaṃ lohitapittinaḥ | akṣīṇabalamāṃsāmreḥ karttavyamapatarpaṇam || laṃghitasya tato yuktyā laghvannamavacārayet | pācanaṃ tarpaṇaṃ lehānsarpīṃṣi vividhānica || drākṣāmadhukakāśmaryasitāyuktaṃ virecanam | yaṣṭīmadhukayuktaṃ ca sakṣaudraṃ vamanaṃ hitam || payāṃsi śītāni rasāśca jāṃgalāḥ satīnayūṣāśca saśāliṣaṣṭikāḥ | paṭolaśailūṣaniṣaṇṇayūthikāvaṭātimuktāṃkurasiṃdhuvārajam || hitaṃcaśākaṃdhṛtasaṃskṛtaṃyadāttathaivadhātrīphaladāḍimānvitaṃ | rasāścapārāvataśaṃkhakūrmajāstathāyavāgvobhihitādhṛtottarāḥ vṛṃdasaṃgrahāt || āṭarūṣakamṛdvīkāpathyākvāthaḥ saśarkaraḥ | madhumiśraḥ śvāsakāsaraktapittanivāraṇaḥ || nīlotpalaṃ śarkarā ca padma kaṃ padmakesaram || tandulodakasaṃyuktaṃ praśastaṃ raktapittinām | vṛṣasya svarasaṃ kṛtvā dravyairebhiśca yojayet || priyaṃgumṛdvikārodhramaṃjanaṃ vā vicūrṇayet | taccūrṇaṃ yojayettatra rasakṣaudrasamanvitam || nāsikāmukhapāyubhyo yonermeḍhrācca yoṣitām | prasravadraktapittāsraṃ sthāpayedeṣa yogarāṭ || yacca śastrakṣataṃ raktaṃ na tiṣṭhedvivṛtaṃ punaḥ | tadapyanenayogena tiṣṭhatyāśvavacūrṇitam || ghrāṇaśṛtesṛji proktaṃ yoṣitkṣīreṇa nāvanam | nasyaṃ dāḍimapuṣpotthaṃ raso dūrvārasotha vā ||
4.p2.3
raso dāḍimapuṣpasya dūrvārasasamanvitaḥ || alaktakarasopetaḥ pathyārasasamanvitaḥ || yojato nasyataḥ kṣipraṃ tridoṣamapi dehinām | nāsāraktaṃ pravṛttaṃ tu hanyāditi kimadbhutam || vāsāyāṃ vidyamānāyāmāśāyā jīvitasya ca | raktapittī kṣayī kāsī kimarthamavasīdati || pakkodumbarakāśmaryapathyākharjūragostanī | madhunā śraṃti saṃlīḍhā raktapittaṃ pṛthakpṛthak || dūrvāsotpalakiṃjalkamaṃjiṣṭhāsailavālukāḥ | mūrvārodhramuśīraṇimustacaṃdanapadmakam || drākṣāmadhukapathyāhnaṃ kāśmīraṃ caṃdanaṃ sitam | piṣṭaistaiḥkārṣikairdravyairghṛtaprasthaṃ vipācayet || ajākṣīraṃ taṇḍulāṃbu pṛthagdatvā caturguṇam | tatpānaṃ vamatāṃ raktaṃ nāvanaṃ nāsikāgate || karṇābhyāṃ yasya gacchettu tasya karṇau prapūrayet | cakṣurgate ca rakte ca pūrayettena cakṣuṣī || meḍhrapāyugate cāpi sarvakarmasu yojayet | pravṛttaṃ romakūpebhyastvabhyaṃgena jaye drutam || iti dūrvādyaṃ ghṛtam | ghrāṇapravṛtte jalamāśudeyaṃ saśarkaraṃ nāsikayā payo vā || drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pibedvā saśarkaraṃ cekṣurasaṃ payo vā | kūṣmāṇḍakātpalaśataṃ susvinnaṃ niṣkulīkṛtam || pacettatte ghṛtaprasthe pātre tāmramaye dṛḍhe | yadā madhunibhaḥ pākastadā khaṃḍaṃ śataṃ kṣipet || pippalīśṛṃgaverābhyāṃ dve pale jīrakasya ca | tvagelāpatramaricaṃ dhānyakānāṃ paladvikam || nyaseccūrṇīkṛtaṃ tatra darvyā tadghaṭṭayettataḥ | tatpakvaṃ sthāpayedbhāṃḍe kṣaudraṃ datvā ghṛtārdhakam || tadyathāgnibalaṃ khādedraktapittī kṣatī kṣayī | śvāsakāsatasaccharditṛṣṇājvaranipīḍitaḥ || vṛṣyaṃ punarnavakaraṃ balavarṇaprasādanam |
4.p2.4
uraḥ saṃdhānakaraṇaṃ bṛṃhaṇaṃ svarabodhanam || āśvibhyāṃ nirmitaṃ siddhaṃ kūṣmāṇḍakarasāyanam || iti raktapitte kūṣmāṃḍakāvalehaḥ || lohitaṃ chardayedyastu bahuśo lohitekṣaṇaḥ | lohitodgāradarśī ca mriyate raktapaittikaḥ
Linked texts (14)
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Carakasaṃhitā — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla, Sanskrit
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Rasendrasārasaṃgraha (Gopāla Kṛṣṇā) — Gopāla Kṛṣṇā, Sanskrit
- Vaidyamanoramā — Kālidāsa, Sanskrit
- Siddhisāra — Sanskrit
- Siddhasāra — Ravigupta, Sanskrit