sharngadhara 1.0
Śārṅgadharasaṃhitā 1.0
- Language
- Sanskrit
1.0.p1
śārṅgadhara saṃhitā
1.0.p2
pūrvakhaṇḍe prathamo'dhyāyaḥ
1.0.1
maṅgalācaraṇam
śriyaṃ sa dadyādbhavatāṃ purāriryadaṅgatejaḥprasare bhavānī
virājate nirmalacandrikāyāṃ mahauṣadhīva jvalitā himādrau
1.0.2
samūlaṃ granthaprayojanam
prasiddhayogā munibhiḥ prayuktāścikitsakairye bahuśo'nubhūtāḥ
vidhīyate śārṅgadhareṇa teṣāṃ susaṃgrahaḥ sajjanarañjanāya
1.0.3
roganiścayapūrvakaṃ cikitsā
hetvādirūpākṛtisātmyajātibhedaiḥ samīkṣyāturasarvarogān
cikitsitaṃ karṣaṇabṛṃhaṇākhyaṃ kurvīta vaidyo vidhivatsuyogaḥ
1.0.4
oṣadhiprabhāvāḥ
divyauṣadhīnāṃ bahavaḥ prabhedā vṛndārakāṇāmiva visphuranti
jñātveti saṃdehamapāsya dhīraiḥ saṃbhāvanīyā vividhaprabhāvāḥ
1.0.5
granthaprayojanam
svābhāvikāgantukakāyikāntarā rogā bhaveyuḥ kila karmadoṣajāḥ
tacchedanārthaṃ duritāpahāriṇaḥ śreyomayānyogavarānniyojayet
1.0.6
granthamāhātmyam
prayogānāgamātsiddhānpratyakṣādanumānataḥ
sarvalokahitārthāya vakṣyāmyanativistarāt
1.0.7
pūrvakhaṇḍādhyāyānukramaḥ
prathamaṃ paribhāṣā syādbhaiṣajyākhyānakaṃ tathā
nāḍīparīkṣā'dividhistatodīpanapācanam
1.0.8
tataḥ kalā'dikākhyānamāhārādigatistathā
rogāṇāṃ gaṇanā caiva pūrvakhaṇḍo'yamīritaḥ
1.0.9
madhyamakhaṇḍādhyāyānukramaḥ
svarasaḥ kvāthaphāṇṭau ca himaḥ kalkaśca cūrṇakam
tathaiva guṭikālehau snehāḥ saṃdhānameva ca
dhātuśuddhī rasāścaiva khaṇḍo'ya madhyamaḥ smṛtaḥ
1.0.10
uttarakhaṇḍādhyāyānukramaḥ
snehapānaṃ svedavidhirvamanaṃ ca virecanam
tatastu snehabastiḥ syāttataścāpi nirūhaṇam
1.0.11
tataścāpyuttaro bastistato nasyavidhirmataḥ
dhūmapānavidhiścaiva gaṇḍūṣādividhistathā
1.0.12
lepādīnāṃ vidhiḥ khyātastathā śoṇitavisrutiḥ
netrakarmaprakāraśca khaṇḍaḥ syāduttarastvayam
1.0.13
granthasaṃkhyā
dvātriṃśatsaṃmitādhyāyayukteyaṃ saṃhitā smṛtā
ṣaḍviṃśatiśatānyatra ślokānāṃ gaṇitāni ca
1.0.14
mānasyāvaśyakatā
na mānena vinā yuktirdravyāṇāṃ jāyate kvacit
ataḥ prayogakāryārthaṃ mānamatrocyate mayā
1.0.15
māgadhamānaparibhāṣā
trasareṇurbudhaiḥ proktastriṃśatā paramāṇubhiḥ
trasareṇustu paryāyanāmnā vaṃśī nigadyate
1.0.16
paramāṇorvaṃśyāśca lakṣaṇam
jiālāntaragate bhānau yatsūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ
tasya triṃśattamo bhāgaḥ paramāṇuḥ sa kathyate
1.0.17
jālāntaragataiḥ sūryakarervaṃśī vilokyate
1.0.18
marīciprabhṛtisaṃjñāḥ
ṣaḍvaṃśībhirmarīciḥ syāttābhiḥ ṣaḍbhistu rājikā
tisṛbhī rājikābhiśca sarṣapaḥ procyate budhaiḥ
1.0.19
yavo'ṣṭasarṣapaiḥ prokto guñjā syāttaccatuṣṭayam
ṣaḍbhistu raktikābhiḥ syānmāṣako hemadhānyakau
1.0.20
śāṇakolasaṃjñe
māṣaiścaturbhiḥ śāṇaḥ syāddharaṇaḥ sa nigadyate
ṭaṅkaḥ sa eva kathitastaddvayaṃ kola ucyate
kṣudrako vaṭakaścaiva draṅkṣaṇaḥ sa nigadyate
1.0.21
karṣastatparyāyāśca
koladvayaṃ ca karṣaḥ syātsa proktaḥ pāṇimānikā
1.0.22
akṣaṃ picuḥ pāṇitalaṃ kiñcitpāṇiśca tindukam
viḍālapadakaṃ caiva tathā ṣoḍaśikā matā
1.0.23
karamadhyo haṃsapadaṃ suvarṇaṃ kavalagrahaḥ
udumbaraṃ ca paryāyaiḥ karṣa eva nigadyate
1.0.24
arddhapalapala saṃjñe
syātkarṣābhyāmarddhapalaṃ śuktiraṣṭamikā tathā
śuktibhyāṃ ca palaṃ jñeyaṃ muṣṭirāmraṃ caturthikā
prakuñcaḥ ṣoḍaśī bilvaṃ palamevātra kīttaryate
1.0.25
prasṛtikuḍavādiśarāvasaṃjñā
palābhyāṃ prasṛtirjñeyā prasṛtaśca nigadyate
prasṛtibhyāmañjali syātkuḍavo'ddhaśarāvakaḥ
1.0.26
aṣṭamānaṃ ca sa jñeyaḥ kuḍavābhyāṃ ca mānikā
śarāvo'ṣṭapalaṃ tadvajjñeyamatra vicakṣaṇaiḥ
1.0.27
prasthāḍhakasaṃjñe
śarāvābhyāṃ bhavetprasthaścatuḥ prasthaistathā'ḍhakam
bhājanaṃ kaṃsapātraṃ ca catuḥṣaṣṭipalaṃ ca tat
1.0.28
droṇadroṇīsaṃjñe
caturbhirāḍhakairdroṇaḥ kalaśo nalvaṇārmaṇau
unmānaśca ghaṭo rāśirdroṇaparyāyasaṃjñakāḥ
1.0.29
droṇābhyāṃ śūrpakumbhau ca catuḥṣaṣṭiśarāvakaḥ
śūrpābhyāṃ ca bhaved droṇī vāhī goṇī ca sā smṛtā
1.0.30
khārīsaṃjñā
droṇīcatuṣṭayaṃ khārī kathitā sūkṣmabuddhibhiḥ
catuḥsahasrapalikā ṣaṇṇavatyadhikā ca sā
1.0.31
bhāratulāsaṃjñe
palānāṃ dvisahastraṃ ca bhāra ekaḥ prakīrttitaḥ
tulā palaśataṃ jñeyā sarvatraivaiṣa niścayaḥ
1.0.32
yathottaracaturguṇamāṣādayaḥ
māṣaṭaṅkākṣabilvāni kuḍavaḥ prasthamāḍhakam
rāśirgoṇīḥ khāriketi yathottaracaturguṇāḥ
1.0.33
dravārdraśuṣkadravyāṇāmanuktamānaparibhāṣā
gujjā'dimānamārabhya yāvatsyātkuḍavasthitiḥ
dravārdraśuṣkadravyāṇāṃ tāvanmānaṃ samaṃ matam
1.0.34
dravārdrayordviguṇagrahaṇārthaṃ paribhāṣā
prasthādimānamārabhya dviguṇaṃ tat dravārdrayoḥ
mānaṃ tathā tulāyāstu dviguṇaṃ na kvacitsmṛtam
1.0.35
dravamānārthakuḍavapātranirmāṇaprakāraḥ
mṛdvṛkṣaveṇulohāderbhāṇḍaṃ yaccaturaṅgulam
vistīrṇaṃ ca tathoccaṃ ca tanmānaṃ kuḍavaṃ vadet
1.0.36
yogaparibhāṣā
yadauṣadhaṃ tu prathamaṃ yasya yogasya kathyate
tannāmnaiva sa yogo hi kathyate'tra viniścayaḥ
1.0.37
mātrāparibhāṣā
sthitirnāstyeva mātrāyāḥ kālamagniṃ vayo balam
prakṛtiṃ doṣadeśau ca dṛṣṭvā mātrāṃ prakalpayet
1.0.38
kāliṅgamānakalpanāyāṃ hetavaḥ
yato mandāgnayo hrasvā hīnasattvā narāḥ kalau
atastu mātrā tadyogyā procyate sujñasaṃmatā
1.0.39
kāliṅgamānam
yavo dvādaśabhirgaurasarṣapaiḥ procyate budhaiḥ
1.0.40
yavadvayena guñjā syāt triguñjo valla ucyate
māṣo guñjābhiraṣṭābhiḥ saptabhirvā bhavetkvacit
1.0.41
syāccaturmāṣakaḥ śāṇaḥ sa niṣkaṣṭaṅka eva ca
gadyāṇo māṣakaiḥ ṣaḍbhiḥ karṣaḥ syāddaśamāṣakaḥ
1.0.42
catuḥkarṣaiḥ palaṃ proktaṃ daśaśāṇamitaṃ budhaiḥ
catuṣpalaiśca kuḍavaṃ prasthādyāḥ pūrvavanmatāḥ
1.0.43
mānasya dvaividhyam
kāliṅgaṃ māgadhaṃ caiva dvividhaṃ mānamucyate
kāliṅgānmāgadhaṃ śreṣṭhaṃ mānaṃ mānavido viduḥ
1.0.44
auṣadhaparibhāṣau tatra dravyāṇāṃ yuktāyuktavicāraḥ
navānyeva hi yojyāni dravyāṇyakhilakarmasu
vinā viḍaṅgakṛṣṇābhyāṃ guḍadhānyājyamākṣikaiḥ
1.0.45
sadārdrāṇyadviguṇāni dravyāṇi
guḍūcī kuṭajo vāsā kūṣmāṇḍaśca śatāvarī
aśvagandhā sahacarī śatapuṣpā prasāriṇī
1.0.46
prayoktavyā sadaivārdrā dviguṇā naiva kārayet
1.0.47
nūtanadravyasya prādhānyam
śuṣkaṃ navīnaṃ yad dravyaṃ yojyaṃ sakalakarmasu
ārdraṃ ca dviguṇaṃ yuṃjyādeṣa sarvatra niścayaḥ
1.0.48
anuktāvasthāyāṃ paribhāṣāvidhiḥ
kāle'nukte prabhātaṃ syādaṅge'nukte jaṭā bhavet
bhāge'nukte tu sāmyaṃ syātpātre'nukte ca mṛṇmayam
drave'nukte jalaṃ grāhyaṃ taile'nukte tilodbhavam
1.0.49
punaruktadravyamānavyavasthā
ekamapyauṣadhaṃ yoge yasminyatpunarucyate
mānato dviguṇaṃ proktaṃ tad dravyaṃ tattvadarśibhiḥ
1.0.50
raktaśvetacandanādivyavasthā
cūrṇasnehāsavā lehāḥ prāyaśaścandanānvitāḥ
kaṣāyalepayoḥ prāyo yujyate raktacandanam
1.0.51
prasiddhadravyāṇāṃ kālātikrameṇa hīnaguṇatvam
guṇahīnaṃ bhavedvarṣādūrdhvaṃ tadrūpamauṣadham
māsadvayāttathā cūrṇaṃ hīnavīryatvamāpnuyāt
1.0.52
hīnatvaṃ guṭikālehau labhete vatsarātparam
hīnāḥ syurghṛtatailādyāścaturmāsādhikāttathā
1.0.53
oṣadhyo laghupākāḥ syurnirvīryā vatsarātparam
purāṇāḥ syurguṇairyuktā āsavā dhātavo rasāḥ
1.0.54
rogānusāriyuktāyuktadravyavicāraḥ
vyādherayuktaṃ yad dravyaṃ gaṇoktamapi tattyajet
anuktamapi yadyuktaṃ yojayettatra tad budhaḥ
1.0.55
dravyeṣu sthānabhedena guṇabhedaḥ
āgneyā vindhyaśailādyāḥ saumyo himagirirmataḥ
atastadauṣadhāni syuranurūpāṇi hetubhiḥ
anyeṣvapi prarohanti vaneṣūpavaneṣu ca
Commentaries (2)
- Dīpikā — Āḍhamalla, Sanskrit
- Gūḍhārthadīpikā — Kāśīrāma 1500, Sanskrit
Linked texts (8)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Paribhāṣāpradīpa — Govindasena, Sanskrit
- Anupānamañjarī (Pītāmbara Śarman) — Pītāmbara Śarman 1750, Sanskrit
- Basavarājīya — Nīlakaṇṭhakoṭṭūru Basavarāja 1500, Sanskrit
- Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit
- Bhaiṣajyaratnāvalī (ed. Rājeśvaradatta Śāstrī) — Sanskrit
- Anupānadarpaṇa — Jñānasarāmaśarman, Sanskrit
- Amṛtasāgara — Pratāpasiṁha 1778, Sanskrit