Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 1.6
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 1.6
- Language
- Sanskrit
1.6
a.
andhamūṣā| strī| vajramūṣāparanāmake auṣadhapākārthaṃ yantraviśeṣe| tasya lakṣaṇa yathā—andhamūṣā
tu karttavyā gostanākārasannibhā| saiva cchidrānvitā
madhye gambhīrā sārapīcitā|| dvau bhāgau tuṣadagdhasya
ekā valmīkamṛttikā| lohakiṭṭasya bhāgaikaṃ śvetapāṣāṇabhāgikam| narakeśasamaṃ kiñcit kāñjīkṣīreṇa
peṣayet|| yāmadvayaṃ dṛr̤haṃ madyaiṃ tena mūṣāṃ susampuṭām
śoṣayitvā rasaṃ kṣiptvā tatkalkeḥ saṃnirodhayet| vajramūṣā samākhyātā samyakpāradasādhikā| ra. sā.saṃ.
kaściditiḥ
andhamṛṣikā| strī| devachār̤avṛkṣe| devāṃ tām̐r̤ā
tṛṇaviśeṣe| śa.ca.
andhāhiḥ| puṃ| kum̐ciyā-mīne| kūm̐cemācha,
jalabheṭe| trikā.
ambāhūlī| strī| āṅgulyanāmakagrimbīphalavanaspativiśeṣe
andhikā| strī| sarṣapyāṃ| strīviśeṣe| me
kavikāṃ| nevarīgaviśeṣe| śa. ra.
andhuḥ| puṃ| kūpe| trikā.
andhūlaḥ| puṃ| śirīṣavṛkṣe| śa. ca.
annam| klī| śasye| brīhiyādī khādyadravyamātre| carvvyacoṣyalehyapeyabhedena annaṃ caturvidham
ke'pi ca nidheyacarvvyacoṣyakhādyabhedenāṣṭadhā vadanti
rājanighaṇṭukārī'pi annamaṣṭavidhamāha carvyādibhedena
va. 20| bhakte| bhāta| tatparyāyaḥ,—bhaktaṃ
andhaḥ bhikṣā (aṭī), ahraṃ kasipuḥ jīvātuḥ (ja),
krūraṃ (rā), jīvanakaṃ (he), kūraṃ āpūṣṭikaṃ jīvanti
prasādanaṃ (śabda. ra.)| tatra taṇḍulaparimāṇāpekṣayā
pañcaguṇajale siddham| annaṃ pañcaguṇe sādhyam
ca. da. jva. ci| pa. pra. 24| svinnataṇḍule
yathā—prakṣasyaitagataṃ prāhuḥ satuṣaṃ dhānyamucyate| āmaṃ
vituṣamityuktaṃ svinnamannamudāhṛtam|| vaśiṣṭhaḥ
tathā jaladānapraśaṃsāyā'nnaṃ caturvidham| caturvidhaṃ
bhavedbhaktaṃ jaladānaprabhāvataḥ| tatra bhaktaṃ vilepī
ca yavāgūḥ pehrayā saha|| prayogaratnākaraḥ| annaguṇāḥ
—adhikaraṃ pathyaṃ tarpaṇaṃ mūtralaṃ laghu ca| tatra
adhautamannamaśrutacānnaṃ—śītalaṃ guru duṣṭaṃ kaphajanakaṃ
sudhautamannaṃ uṣṇaṃ viśadaṃ guṇakarañca| bhraṣṭataṇḍulajamannaṃ—rucyaṃ sugandhi kaphannaṃ laghu ca| atiklinnaṃ
—glānikaraṃ, taṇḍulāvitaṃ—durjjaram| madaḥ
va. 11
Linked texts (4)
- Rasaratnākara — Nityanātha Siddha, Sanskrit
- Rasendracintāmaṇi — Ḍhuṇḍhukanātha, Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Kṣemakutūhala — Kṣemaśarman 1549, Sanskrit