Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 10
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 10
- Language
- Sanskrit
Contents
- 10.8 — 9 parts
10.2
guñjāḥ=1 paṇaḥ
8 paṇāḥ=1 dharaṇaḥ
10.100
dharaṇau=1 karṣaḥ
4 karṣīḥ=1 palaṃ
10.8.1
palāni=1 tulā
20 tulāḥ=1 bhāraḥ
kāliṅgikā (ṅgī)| strī| vihati
(ur̤air̤ī| rā. ni. va. 6| rākṣakarkaṭyām| me.
gavirkā
kalīṃdā iti khyāte phalaviśeṣe| tarabhūja| hiṃ
taravaja| ut. tarapuja| su. sū. 46 a.| tatparyāyaḥ,—kāliṅgaṃ, kālindakaṃ, kṛṣṇabījaṃ,
phalavarttulam| guṇāḥ—śītalaṃ yāhi svādupākarasaṃ guru viṣṭambhi| sada.| tasya pakkasya guṇāḥ—
pittahṛdrikaram uṣṇaṃ kaphavātanāśanaṃ| vai. nigha.
kāliṅga' grāhi kaphapittaghnamakacchītalaṃ guru
dhavi.| dṛṣṭiprakapittanāśi kaphavātakārilam
tatpakvaguṇāḥ—rucirāgnipanaṃ tiktama| 'pakvantu
sauṣṇa' sakṣāraṃ pittalaṃ kaphavātajit |" bhā.
kālindikā (ndī)| strī| arupacivati
rā. ni. va. 6| śvetakaṭabhīvṛkṣe| rā. ni. va. 8
See kaṭabhī
kālindīsūḥ| puṃ| sūrye| vikā.
kālimā| strī| kṛṣṇatāyām
kāli(lo)ya(ka)m| puṃ, klī| (yaḥ) kṛṣṇasarpaviśeṣe| (yakaḥ) kṛṣṇāguruṇi| kālaṃ agāraṃ
ra. mā.| ca. ci. 3a.| pītacandane| kālakka
iti līke| guṇaiḥ raktacandanasadṛśaguṇam viśeṣeṇa
vyaṅgānāśanam| bhā. pū. 1bha.| raktadoṣaharaṃ viśeṣeṇa vātaghnaśca| sada. va. 2| bhā. sa. 4bha. nolikāvyaṅga. ci.| dāruharidrāyāṃ| śa. ra.| vai. nigha.
2bha. apa. ci. vā. vyā. elāditaile| malindīkāṣṭhaṃ| malaṅkarā (52dāṃ) ru| "kālīyakarasīpetam|" ci. yo. ca. da. vā. vyā. elāditaile
su sū. 38 a.| śilājatuni| vai. nigha.
lohe
kālī| strī| nīlivyāṃ| rātrau| pāṭalāyāṃ
apacitāyāṃ| makṣikāyāṃ| kṛṣṇavetre| vai. nigha.
kakakārpāsām| rā. ni. va. 4| kṛṣṇajīrake
pṛśnīparyāyāṃ| vivṛtā| rā. ni. va. 6| hastikāmbāyāṃ| rakṣā.| caurakīṭe| me. makṣikāṃ
vetajīrake| baḍkapākhyām| (kaṭankar̤ā
10.8.2
bhaiṣa. adyapi. ci. ḍaka. suṣābavyāṃ, kandapaṃkṣāra
taile
kālokaḥ| puṃ| Heron. krauñca| (kaॅkavaka| śa. ra.
kālocī| strī| yamavidhāramukhī| trikā.
kālītanayaḥ| puṃ| mahiṣe| he. ca.
kāloyam| klī| kṛṣṇacandane| śa.| pītacandane| bhā.
kāloyakam| klī| pītavarṇa-sugandhi-kāṣṭhaviśeṣe| kāliyā vā ruṇabrā| tatparyāyaḥ,—
jāya kaṃ, kālātuśāryyaṃ (ca. ); jāpakaṃ, kāleyaṃ,
varṇadaṃ, kāntidāyakaṃ, kṛṣṇacandanam| śa.| dāruharidrāyām| rā.
kāloyakā| strī| dāruharidrāyām| bhaiṣa.
kālīyakodaḥ| puṃ| kuṅkame
kāloyāguru| klī| kṛṣṇāguruṇi| kajalpakaṭṭa iti līke| bhā. u. bāṇī. ci. candanāditaile
kāloralā| strī| kadalīvṛkṣe| vai. nigha.
kāluṣyam| klī| rajoguṇakarkaśakaluṣatāyām
rā. ni. va. 21
kāleya(ka)m| klī| kuṅkume| pītacandane
malestrīcandanamiti lauke| rā. ni. va. 12| su.sū.
36 gha.| kṛṣṇacandane| kuṣṇāguru| pa. su.| ca
da. pittajva. ci.| yakṛtti| me.| haricandane
rā. ni. va. 23| puṃ| dāruharidrāyāṃ| rā. ni.
va. 6| kukkure| rā. ni. va. 18| kāmakharīgabhede| kukkakāmagā| pītavarṇasugandhikāṣṭhe
nīlakamale| śilājatuni| vai. nigha.
kālodtham| klī| kamalabīje
kālottaram| klo| surārandhe
kākolaḥ| puṃ| droṇakāke| viṣamede| me.
kālyaḥ(lyaḥ) (kaḥ)| puṃ| (Curcuma
zerumbet.) gandhaśaṭhyāṃ| pa.su.| vyāghranakhe
nakhī| vai.nigha.| āmaharidrāyāṃ| āṃma ādā
dhana.| śa.ra.| tatparyāyaḥ—karpūraḥ, drāvir̤akaḥ, drāvir̤abhūtakaḥ| śabdara.
kālyam| klo| prabhāte| he.ca.
kāśyapuṣpakam | klī | sthāvaraviṣāntargatakandaviṣe | vā.u. 35a.
10.8.3
kāśīśatritayam | klo | kāśīśa-dhātukāśīśapuṣyakāśīśeṣu | meṣa, śauṣṭhaci. mahādrāvake
kāśīśādyatailam | klo | khīroga hetum
“kāśīśa-turagagandhā-śrāvara - gajapippalīvipakkena
telena yānti vṛddhi sanakarṇavarāṅghriliṅgāni |”
kāśīśaṃ (hiraikasa) | turagagandhā aśvagandhā
śrāvarī deṃśiḥ| ana tailasya prabhāvaḥ | kalkasya ca
hailapādāṃśaḥ | ca, da.
kāṣṭhakīṭaḥ| puṃ| ghuṇe | iṃ0ca
kāṣṭhaku(kūṭaḥ)ṭakaḥ (kuṭaḥ) | puṃ| A sort
pakṣiviśeṣe | kāṭhaṭhokarā pāṃthī | vikā
guṇāḥ- "tathā khar̤avātaharaḥ kāṣṭhakūṭī'gnivarddhanaḥ
vāta śleṣmādhiko grāhyaḥ śītalaḥ śukravarddhanaḥ | akharo
hanti viśado balakṛnmāṃsataccaṇaḥ ||” aviḥ 21 a
kāṣṭhagodhā | strī | sannāmakoṣadhiviśeṣe
kāṣṭhākāragodhākhyau | ca.ci.18.
kāṣṭhajambuḥ (mbūḥ) | strī | bhūmijambu vṛkṣe
vanajāṃma | rā.ni.va.11
kāṣṭhatantuḥ | puṃ | kāṣṭhakramī | ghunopokā
hārā.
kāṣṭhatakṣakaḥ | puṃ | kāṣṭhasantau | a ra.
bhede | (devadāruviśeṣe | rā. ni. va. 12 | See
devadāruḥ
Frondosa. palāśavṛkṣe | rā. ni. va. 10
kāṣṭhadhātrī | strī | kāṣṭhāmalakauvṛkṣe, cudrāmalake | bhā. pū. 1bha.
kāṣṭhadhātrīphalam | klī| The fruit of
cudrāmalakaphale | guṇāḥ-kaṣāyaṃ kaṭu śītalaṃ raktapittaghnaśca | rā. ni. va. 11
kāṣṭhapāṭalā (liḥ) | strī | sitapāṭalikāyām | śveo pām̐rūla gām̐cha | rā. ni. va. 10
kāṣṭhapuṣpaḥ | puṃ | kaitakīvṛkṣe | keyā gām̐cha
pa. su.
kāṣṭhamayī | strī | bhavadāhasthāne
kāṣṭhamallaḥ | puṃ | madyapāne | mar̤ām̐kenā thāṃṭa
kāṣṭhamallikā | strī | khanāmakhyātapuṣpavṛkṣe
kām̐ṭha mallikā | pa. su.
10.8.4
kāṣṭhamārjārikā | strī | kāṣṭhavir̤ālikāyām | kām̐ṭābir̤āli | bhaiṣa.
kāṣṭharajanī | strī | dāruharidrāyāṃ | vai. nigha.
kāṣṭhalekhakaḥ | puṃ | ghuṇe | hārā.
kāṣṭhaloho (n) | puṃ | lohayuktamudgare
tataparyyāyaḥ vātāhiḥ (li. )
kāṣṭhavalikā (llī) | strī | kaṭukyāṃ | kaṭkī
kaṭukavallāyāṃ | latāviśeṣe rā. ni. va. 3
kāṣṭhavāstukāḥ | puṃ | vāstu kaśākabhede | he.
nigha.
kāṣṭhavivaram | klo | tarukoṭare | a. ci.
kāṣṭhaśārivā | strī | uttarāpathaprasiddhe śārivābhede, śvetaśārivāyām̐, anantāyām | anantamūla
mada. ba. 1 | See śārivā !
kāṣṭhaśāliḥ | puṃ | raktaśālau | ḍām̐ḍī dhāna
rā. ni. va. 16
kāṣṭhaisorivā | strī | śvetaśārivāyām | mada.
ba.1
kāṣṭhā (ṣṭhau) | strī | kālaparimāṇe (30 kalā:)
me. uccairka
kāṣṭhāgāraḥ | puṃ | dārumayagṛhaṃ
kāṣṭhāguru | klī | pītavarṇāyuvṛkṣe | gota
agru | guṇāḥ-kaṭūṣṇaṃ lipe rucyaṃ kaphaghnaśca | rā.
ni. va. 12
kāṣṭhāmalakau | strī | kāṣṭhadhātryām
kāṣṭhāmbuvāhino | strī | kāṣṭhanirmitajalasecanām
kāṣṭhāluḥ | puṃ | śuṣmālukai | vai. nigha.
kāṣṭhālukam | klī | kāṣṭhavalakiṭine kandaviśeṣe
kām̐ṭe ālūm̐ | vai. nigha.
kāṣṭhāśanaḥ | puṃ | ghuṇe | ratnā.
kāṣṭhāsanam | klo | dārunirmitāsane | pim̐r̤i,
coko
kāṣṭhikā | strau | kāṣṭhakadalīvṛkṣe | vanakadgalau
rā. ni. va. 11
kāṣṭhirasā | strī | kadalīvṛkṣe | vai. nigha.
kāṣṭhilā | strī | kadalīvṛkṣe | rājākīṃ | vai
nigha.
kāṣṭhaulaḥ | puṃ | rājākeṃ | rājāṃkanda | rā.
ni. va. 10 : See rājākaiḥ | kukṣigramallai
vikā.
kāṣṭhaulā (llikā) | strī | rājākaum̐ | vai.
nigha. | kadalīvṛkṣe | kanā gām̐cha | rā. ni.
va. 11
10.8.5
kāṣṭhenduḥ | puṃ | mṛteśvau | rā. ni. ba. 17 | guṇāḥ
- kāntoratulyaguṇaḥ vātakaupanaśa | sū. sū. 45 a.
kāṣṭhodumbarikā | strī | kākodumbarikāyāṃ
kāsaḥ | puṃ | tannāmakaroge | kāsi | hiṃ khām̐si
tasya nidānalakṣaṇaṃ-sukhanāsikādhūlipraveśādinā
duṣṭīdānavāyugutagataprāṇavāyoḥ kaphapittena melanam
sa doṣavayanaḥ catajaḥ dhātukṣayajaśceti paścavidhaḥ
taduktaṃ “dhumopaghātādrajasastathaiva vyāyāmarūcābraniśevanāñca | vimārgagatvāddhi bhojanasya vegāvarodhāt
cavathoṣaveṇa | prāṇo hyudānānugataḥ pradiṣṭaḥ saṃbhinnakāṃsyasvanatulyaghoṣaḥ| nireti vaktātsahasā sadoṣo
manauṣibhiḥ kāsa dūti pradiṣṭaḥ | paśca kāsāḥ smṛtā
vātapittaśca yacatacayaiḥ | vathāyathaupaṃcitāḥ sarvvaṃ
balināṃstorucaramiti || teṣāṃ bhaviṣyatāṃ rūpakaṇṭhe
kaṇṭūratīcakaḥ | śūkapūrṇāsyakaṇṭhatvaṃ tanādhau vihato'nilaḥ | ūrddha pravṛttaḥ prāgyorasākhin kaṇṭhe ca
saṃsajan | śiraḥkṣautāṃsi sampūryya sato'ṅgānyuvipanti ca ||” dūtyādi pūrvarūpam | bhā. | śeṣāṇāṃ
lakṣaṇāni svasvapayryāye draṣṭavyāni | kaphe | kāśaṭace | kaṭama gām̐sa | a. ṭī. bha. | śrīmāṅkana
vṛce | bra. ca.
kāsakandaḥ | puṃ | koṇḍaprasiddhakāsāluke
rā. ni. va. 7
kāsaghnaḥ | puṃ | harītakīkaṇāyaṣṭhīmaricagur̤akṛte modakaviśeṣe | vibhītakavṛce | rā.ni.va.11
kāsamadaṃ | kaṇṭakāyāṃm | vai. nigha.
kāsaghnadhūmaḥ | puṃ | pañcavidhadhūmapānāndhatame dhūne,
yena pītena kāśau naśyati | vasīpakaraṇaṃ hastīkaṇṭakārī vivṛṭakādasadda ḍiṅgiruhaudalaśaṇaḥśilāprabhṛtīni kāsaharāṇi dravyāṇi, taiḥ kalkaukṛtaiḥ
dhūmapānaṃ | su. ci. 40 a.
10.8.6
kāsaghno | strī | bhāryoṃm | kaṇṭakāyāṃm
vaṃśalocanāyāṃ | pa. su.
kāsajit | strī | (Clerodendrum
siphonanthus. ) bhāṅgyām | bāmanahām̐ṭo
rā. ni. va. 6
kāsamāthikā | strī | carapaciti | gāna
(ur̤er̤i | rā, ni. va, 6 | karkaṭayaṅgām
ra. mā.
kāsanāśinī | strī | karkaṭayaṅgām| kām̐kar̤ām̐śṛṅgo | pa. su.
kāsandīpaṭikā | strī | kaphaghnīvṛdhe, vetravāraviśeṣe | kām̐kunni | guṇāḥ- hadyā rucāprijananī vātamalātulomanī vāta śleṣmaghnau ca | rāja.
kāsabhañjanaḥ | puṃ | paṭole | bhā. pū. 1bha.
khanāmakhyātapatraśākaviśeṣe | kāṃgakāsamaī | hiṃ
kāsauṃdī, kāsiṃdā | saṃ kaṃ kāsaviṃdā | te' kasiviṃdaṃceṭṭa | prayogaḥ- vyañjanarase | tatparyyāyaḥ,karkaśaḥ, kālaṅgasaḥ, vimarddaḥ, arimarddaḥ, kāsāriḥ,
kāsamaīkaḥ, kālaḥ, kanakaḥ, jaraṇaḥ, dīpanaḥ,
(rā.) kāśamadaṃ : (a. ṭī. ) | guṇāḥ -agnidīpanaḥ khādayu | rāja. | tiktauṣṇaḥ madhuraḥ kaphavātaghnaḥ | alauryyaghnaḥ kāsapittaghnaḥ kaṇṭhaśodhanaśca
rā. ni. va. 4 | "vividhavātaviṭūṭkṛnthā mūtavātakaphe hitaḥ | madhuraḥ kaphavātaghnaḥ pācanaḥ kaṇṭhaśodhanaḥ | viśeṣataḥ pittaharaḥ kulutaḥ kāsamaīkaḥ ||” caci. 18 gha. | “madhuraḥ kaphavātaghnaḥ
pācanaḥ kaṇṭhaśodhanaḥ | viśeṣataḥ pittaharaḥ pūtikaḥ
kāsamaīkaḥ ||” sū. sū. 46 gha.| pañca-pāke
kaṭu uṣṇastuṣṇa laghu grāsakāsāvacighnaṃ | puṣvantu
śvāsakāsaghna mūī vātavināśanaṃ || vai. nigha. | veñavāraviśeṣe | kām̐kunto | pa. ṭī. bha. | bhā, ma.
4bha. | paṭole | hārā. | kāsaghnīṣadhe
kāsamaī kapatram
kāsamaī dalam
klo | kāsamaī kadale
kām̐nakāsrnāṃdāra pātā
kāsamaddanaḥ | puṃ | paṭolavṛkṣe | rā. ni. va. 3
10.8.7
kāsamarddikā | strī | kāsamaī | vai nigha.
kāsaraḥ | puṃ | mahiṣe | hārā.
kāsarogaḥ | puṃ | rogaviśeṣe | See kāsaḥ
kāsasaṃhārabhairavaḥ | puṃ | kāsādhikāre | “rasagandhakatāmrābhraśaṅkhaṭaṅkaṇatīkṣakaṃ | maricaṃ kuṣṭhatālīśaṃ
jātīphalalavaṅgakam | kārṣikaṃ cūrṇamādāya dravaireṣāñca mardayet | mekaparṇīvaiśvarājanirguṇḍīkāṃkamācikāḥ | droṇapuṣyo ca śālañcī gośamundara
eva ca| bhāgau dvarītakyā vāsā kārṣikaiḥ pañcabhiḥ
rasaiḥ| vaṭikāṃ kārayedvaidyaḥ pañcaguñjāpramāṇakām
.........| vāsāśuṇṭhī kaṇṭakārīkvāthena pācaye
dbudhaḥ ||” rasa. ra.| atra mekaparṇyādīnāṃ kharasaḥ
pratyekaṃ karṣaparimitaḥ| mekaparṇī—thāṃkūni,
thūnakur̤i | ra. sā. saṃ.
kāsahā| puṃ
kāsāntakarasaḥ| puṃ
kāsāram| klo
puṃ
kāsāriḥ| puṃ
kāsāluḥ| puṃ, klī
kāsikā| strī
kāsī| vi
kāsomṛttikā| strī
kāsyīyam| klī
kāsīsam| klo| kāśośe| hirākasa
kāsosadyam| klo
kāsu (ska) ndaḥ| puṃ
kāsumbho| puṃ
kāsuraḥ| puṃ
kāsūḥ| strī
kāsettuḥ| puṃ
kāsolī| strī
kāstīram| klī
kāhalaḥ| puṃ
śa.mā.| strī
kāhajñāpuṣpaḥ| puṃ
kāhī| strī
kāhvaḥ| puṃ, klo
kācvau| strī
kācaurī| strī
kācauvaḥ (kaḥ) | puṃ
kiṃśā (sā)ruḥ| puṃ, klo
kiṃśukaḥ| puṃ, klī
kiṃśukatailam| klo
kiṃśukakṣāraḥ| puṃ
kiṃśukā| strī
kiṃśukādigaṇaḥ| puṃ
kiṃśulukaḥ| puṃ
kiṃkiḥ| puṃ
kiki(kau)di(do)vaḥ (viḥ)| puṃ
kikidodhitiḥ| puṃ
kikiraḥ| puṃ
kikau (in)
kikliśaḥ (saḥ)| puṃ
kikisādḥ| puṃ
kikhiḥ| puṃ
strī
kiṅgiṇiḥ (no)| puṃ, strī
kiṅkiraḥ| puṃ
kiṅgirā (rī)| strī
kiṅkirāṭaḥ| puṃ
kiṅkirātaḥ| puṃ
kiṅkirālaḥ (yaḥ)| puṃ
kiṅkirau| puṃ
kiṅkilākhaḥ| puṃ
kiñcanaḥ| puṃ
kiñcicauritapatrikā| strī
10.8.8
kiñcit| tri
kiñcityāṇiḥ| puṃ
kiñciduṣṇaḥ| vi
kiñcilikaḥ
kiñcilikāḥ
kiñculukaḥ
puṃ
kiñcam| klī
kiñjakaḥ| puṃ
kiñjalkaḥ| puṃ, klo
kiñcalvālakam | klo
kiṭṭiḥ (ṭo)
ama. | vārāhīkande | vai. nigha.
kiṭṭidaṃṣṭrā
kiṭṭibhaḥ
nidhi | he. ca.
kiṭṭimaḥ
kiṭṭimūlakaḥ (kamḥ)
kiṭṭa(kka)m
kiṭṭavarjjitam
kiṭṭālaḥ
kiṭṭimam
kithaḥ
kithiḥ
kithiḍiḥ (ḍo)
kiṇva(ka)m
kiṇvamūlakaḥ
kiṇvī
kitavaḥ
kitavarājaḥ
kinnī
kintanuḥ
kindī(ndvī) (in)
kimpākāḥ
kimbharā
kiyāhaḥ
kiraḥ
kiraṃṭā
kiramālaḥ
kirāṃṭikā
kirātaḥ (kaḥ) {
kirātatiktaḥ (kaḥ) {
kirātakāntam
kirātatiktādiḥ{
kirātādiḥ {
kirātādicūrṇam
kirātāditailam
kirātino
kiriḥ
kiriṭiḥ (ṭī)
kiroṭaḥ
kirmī
kirmmoraḥ (vvakā)
kiryyāṇā
kilapādikā
killāṭaḥ
killāṭo (in)
killātaḥ
killālam
killāsam
dhavane, lāṃlāṃgor̤a | rāja. ni. va. 20
kilāsaghnaḥ | puṃ | karkoṭake| kam̐kar̤ola
he. ca.
kilāsanāśanaḥ | vi | kilāsaghne
kilāsī (in) | vi | kilāsarogiṇi
ama
kili | vya | kaṇṭhakūjite
kiliñcam | klī | sūkṣmakāṣṭhe | jaṭā.
kiliñcanaḥ | puṃ | rāle| raṃana | mīnabhede
vai. nigha.
kiliñjaḥ (kaḥ) | puṃ, klī | vīraṇārkikaṭa
sūkṣmakāṣṭhe | trikā. | su. ci. 10 a. maṅgākuṣṭe
Pine. devadāruvṛkṣe | devadāru gāṃcha | bhā. ma.
1bha. jva. ci. | ca. śā.8a. | “kaliṅga kilimābhayāṃ |” dhanane | vai nigha. | tailadevadāruṇi
ca. da. vā. vyā. prasāraṇītaile
kilibaṣam | klī | roge | pāpe | me. ṣatvikaṃ
kitvo | puṃ | ghoṭake| trikā.
kiśarā | strī | agrarāyām | dvirūpakoṣaḥ
kiśaromā | puṃ | śukaśimbyām | vai.nigha.
kiśalam | klī | komala pallave | śabdara.
10.8.9
kiśalayaḥ | puṃ, klī | komalapallave | trikā.
kiśoraḥ | puṃ | ghoṭakaśiśau | tailaparkhā | me.
racike | sūrkha
dvādaśāṅgulaparimāṇe | haste | vitastau | rathā.
prakoṣṭhe. | me.kaḍivrāṃ | śāstrahaste | vaṃśe | ittubhede
kiṣkuparvā | puṃ | ikṣau | vaṃśanai | nale | ne.
kisaram | klī | sugandhidravyaviśeṣe
kisalaḥ (yaḥ) | puṃ, klī | komalapallave | ama.
kīkaṭaḥ (kaḥ) | puṃ | ghoṭake | viśva. | taddeśakāṣṭhe | viśva.
kīkaṭo (in) | puṃ | vanyavarāhe | vai. nigha.
kīkaṣaḥ (saḥ) | puṃ, klī | kṛmijātau | me.
asthni | rā.ni.va.18
kīkasamukhaḥ (sāsyaḥ) | puṃ | pakṣiviśeṣe
hārā.
kīkiḥ | puṃ | cāṣapakṣiṇi | bhaḍo.
kīcakaḥ (kāhvayaḥ) | puṃ | randhravaṃśe | kam̐ām̐pā
bām̐śa | nale | nalabāgar̤ā | rā. ni. va. 7
Linked texts (2)
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Rasendrasārasaṃgraha (Gopāla Kṛṣṇā) — Gopāla Kṛṣṇā 1800, Sanskrit