Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 12.0
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 12.0
- Language
- Sanskrit
12.0.1
āragvadhavace
vai. nigha. | kaudravadhānye | kodoṃ dhāna | pa. su.
kudehaḥ (kāḥ) | puṃ | kutsitadehe | mahāśālavṛce | vai. nigha.
kuddālaḥ | puṃ | girikācane
kuḍyam | klī | kuḍye, bhittau | a. ṭī.
kudravaḥ (valaḥ) | puṃ | kodrave | (kodoṃ dhāna
vai. nigha.
kudvaṅgaḥ | puṃ | makṣoparistha maṇḍape | tatpayyāyaḥ,
—udghāṭaḥ, piṭharaḥ | tri.
kudvaṅgaḥ | puṃ | stahaviśeṣe | macoparistha-maṇḍape
kudharaḥ | puṃ | parvvate | rā. ni. va. 2
kudhānyam | klo | tṛṇadhānye, cudradhānye | kaura
dūṣakaśyāmākanīvāra-śāntanu-tuvarakīhālakapriyaṅgumadhūlikā-nandīmukha-śukavindagavedhuka-varūkīdayarṣīsukunda-veṇuja-prabhṛtayastāṇaḥ | guṇāḥ - kaṣāyā
madhurā rūkṣāḥ kaṭupākāḥ śle ṣmalāḥ sāvattauṣasāḥ
vātapittaprakopakārāśca | su. sū. 46ca. | vātātapakvāḥ
śītalāśca | rā. ni. va. 15
kudhraḥ | puṃ | parvvate | hai.
kunakhaḥ | puṃ, klī | cudrarogaviśeṣe | tallakṣaṇaṃ
yathā—“nakhamāṃsamadhiṣṭhāya vātaḥ pittañca dehināṃ
kurvyāte dāhapāko ca taṃ vyādhiṃ cipapamādiśet
tadevāvatarairdīrgheḥ paruṣaṃ kunakhaṃ vadediti ||” mā.
ni. | tri | kutsitanakhayukte
kunakhī | tri | kunakharīgayukte | saṅkucitanakhi
kunaṭaḥ | puṃ | pṛśniparṇī-strīṇāṃ kañcale | bar̤a
śauṃṭe| (śropāṃ gāṃcha | rā. ni. va. 9| pausaloṃdhra | vai. nigha.
drum Sativum.) manaḥśilāyām | manachāla | ra. mā. | dhānyāke | bhā. pū. 1bha
nepāladeśajamanaḥśilāyām | bharata.
kunalo (in) | puṃ | bakavṛce | bar̤a vāṃkasagāṃcha
trikā.
kunābhiḥ | puṃ | nidhī | he. ca. | vātamaṇḍalyām | trikā.
kunālaḥ
kunālikāḥ
} puṃ | kokile
12.0.2
kunāśakaḥ | puṃ | durālabhāyām, raktayavāse
dhama.
kunāsaḥ | puṃ | ullūke | vai. nigha.
kunolo | strī | teraṇī | rā. ni. va. 4
kuntaḥ | puṃ | Coix Barbata.) gavedhukāyāṃ
gaṃr̤agaṃr̤e | me. | kṣudrajantau | viśva.
kuntalaḥ | puṃ | keśe | rā. ni. va. 18 | caṣake
yave | me. lavikaṃ | auvaire | vāṃśā | śrama.
lāṅgale | tri.
kuntalavarddhanaḥ | puṃ | bhṛṅgarājavṛce | bhīmarāja | rā. ni. va. 4
kuntalikā (lī) | strī | dadhyādikror̤anyām
ṭaina kāṃṭā churī | dhārā. | vṛkṣabhede | āṃvaṭo
vai. nigha.
kuntalogoram | klī | auvaire | vāṃśā | rā.
ni. va. 10
kuntī | strī | gugguluvṛce | "guggulupṛthvīśa
śālukānām |” me. tadvikaṃ | śallakīvṛce
tiflorum.) khanāmakhyātapuṣpavṛkṣe | kundaphūlera
gāṃcha | maṃ kunde | ka. muraṃgi | teṃ mīla | me. ,
lau | tatparthyāyaḥ,—mādhya' (a) śuklapuṣpāḥ (rā.)
dalakoṣaḥ (śabdamā.), varaṭaṃ, vīraṭaṃ (śabdara.),
makarandaḥ, mahāmodaḥ, manoharaḥ, sukāpuṣpaḥ, sadāpuṣpaḥ, tārapuṣpāḥ, aṣṭapuṣpakāḥ, damanaḥ, vanahāsaḥ,
manojñaḥ | guṇāḥ:-- atimadhuraḥ śītaḥ kaṣāyaḥ
keśabhranvanaḥ kaphapittaharaḥ saraḥ dīpanaḥ pāñcanaśca
rā. ni. va. 10 | tatpuṣpe | puṣpaṃ śītaṃ laghu
śleṣma śirovedanā-viṣa-pittaghnaśca | bhā. pū. 1bha
śuklārka gāchi ca | rāja. | kundarukhīṣyāṃ | bhā. pū.
1bha.| rā. ni. va. 12 | śvetakaravīravṛkṣe rā. ni.
va. 10| madanavṛkṣaviśeṣe | kām̐ṭo mayanā
pa. su. | See picukaḥ | nidhiviśeṣe | yatnabhede
me. | (kaḥ) kundurukī | rā. ni. va. 8
kundamaḥ | puṃ | mārjāre | trikā.
12.0.3
kundaraḥ | puṃ | tanāmaphalavṛce | kumarām̐ | tatpayyāyaḥ, -kacūraḥ, miṇḍī, dīrghapatraḥ, kharacchadaḥ,
rasālaḥ, cevasambhavaḥ, sulahyaḥ, sagavallabhaḥ | guṇāḥ
-“saukhyaṅkandaramūlacca śītaṃ pittātisāranut
praśastaṃ śīghanānāñca balapuṣṭivivarddhanam ||” rā. ni.
va. 8
kundarikā | strī | sallakyām | rā. ni. va. 11
kundasāhvā, kundā | strī | śvetayūthikāyām
vai. nigha.
kundālaḥ | puṃ | mahāragvadhavṛce | vai. nigha.
kundinī | strī | padmasambūhe | trikā.
kunduḥ | strī | kundurukhīṣyām, kundurunāmagandhadravye | rā. ni. va. 12 | ca. da. vā. vyā. ekādaśaśatīprasāraṇītailai | puṃ | mūṣike | śa. ra.
kundukundukāḥ | puṃ | kundurukhīṣyām | rā. ni.
va. 12
kundukhoṭo | strī | kundurukhīṣyāṃ | bhaiṣa. bṛhadviṣṇutailai
kunduruḥ (ruḥ, kaḥ) | puṃ, strī (ko) | sallakyām| dhūpabhede, guggulubhede | hiṃ verījā | hai.
nigha. | kundaralṛṇe | rā.ni.va. 22 | The resin
khanāmakhyātagandhadravye, śallakīniyyāse | kundūru(thāṃṇi | tatpayyāyaḥ, -pālaṅgā, sukundaḥ, kundaḥ
(dhra.), pālaṅkī, sukundaḥ, kunduḥ, kunduraḥ (a. ṭī.
ma.), tīkṣṇagandhaḥ, ballī (ja), kundurūṣkaḥ, saurāṣṭraḥ,
śikharī, kṛndakaḥ, tīkṣṇaḥ, gopurakaḥ, bahugandhaḥ,
pālindaḥ, bhauṣaṇaḥ | guṇāḥ—madhuraḥ tiktaḥ vāphapitta-dāhaghnaḥ pradaraghnaḥ pāne lepe ca śītalaḥ
madhura-tiktatoṣṇakaṣāyaḥ kaṭukaḥ jvaraccheda yahadīṣatsukharīga-kapha-vātaghnaśca | bhā. pṛ. 14.| rā. ni.
va. 12 | svedavātaśleṣmavraṇajvaraharaḥ | mad. va. 2
kundurukī | strī | śallakīvṛkṣe | ama. | śallakīniryāsai | vai. nigha. | snānāmalakyāta-phalalatāviśeṣe
12.0.4
kundurukhoṭo | strī | snānāmalyātagandhadravye,
kundarī | pu. gu. | sā. kau. śatāvarībhīdake
kupaḥ | puṃ | bhāradvājapakṣiṇi | vai. nigha.
kupathyam | klī | asvāsyakare pathye
kupanasaḥ | puṃ | panasavṛkṣe | kām̐ṭhāla gām̐cha
pa. su.
kupākaḥ | puṃ | kapolī | vai. nigha.
kupāṇiḥ | tri | krūkare, vakrahaste | (kām̐pāṃ
hiṃ ṭuṇḍā | jaṭā.
kupino | strī | khālui iti gaur̤abhāṣāprasiddhāyāṃ svalpamatsyadhānyām | śa. ra.
kupindaḥ | puṃ | vastranirmātari | vai. nigha.
kupi(pī)luḥ | puṃ | kākapīlau, kāraskaravṛkṣe
mām̐kar̤ā gām̐ba, madhura gām̐ba, kucilā | rā. ni. va.
8 | tatparyāyaḥ,—jalajaḥ, dīrghapatraḥ, kulakaḥ,
kālatindukaḥ, dīrghapatrakaḥ, kālapīlukaḥ, kākenduḥ,
viṣatinduḥ, markaṭatindukaḥ | guṇāḥ—śītalatvaṃ,
tiktatvaṃ, laghutvaṃ, vāta-madakāritvaṃ, laghutvaṃ vyathāharatvaṃ, grāhitvaṃ, kaphapittārugnāśitvañca | See
kāraskaraḥ
kupya(kaṃ)m | klī | Tutenag. sīsaraṅgabhiśradhātau, aṣṭadhātumadhye dastā iti khyāte dhātau
suvarṇarajatabhinnadhātau | ratnā.
kupyadhautam | klī | raupye | rā. ni. va. 13
kupyalavaṇam | klī | lavaṇaviśeṣe | ca. vi.
8bha.
kupyaśālā | strī | dhātudravyanirmāāṇaśālāyāṃ
kubhālukaḥ | puṃ | uṣṭrai | śa. ca
kube(ve)raḥ (kaḥ) | puṃ | nandiṣṭakṣa, tūnavṛkṣa
tūrṇa vā gaṃdhā aśvattha | ala. | pa. su. | vai. nigha.
2sa. vā. vyā. kuberapāke | ci | kuberīre | cikā.
kuberanetraḥ (rākṣaḥ) | puṃ | pāṭalavṛkṣe | latākarañje | vai. nigha.
kuberāhvayaḥ | puṃ | nandīvṛkṣe | vai. nigha. 2bha.
gaṅgo. ci.
12.0.5
kuberākṣī | strī | pāṭalārūkṣe | pa. su. | kāṣṭhapāṭalāyām | sitapāṭalāyām | śveta pājhala
rā. ni. va. 10 | peṭikāyām | peṭāri | ratnā.
su. sū. 38 a. | bhā. ma. 4bha. bāla. ci. | “kuverākṣī ca vīṇyā; syuḥ |” natāaraṅge | vai. nigha.
kubjaḥ | puṃ | vanacaṭake | (Bola cuja.) matsyaviśeṣe | apāmārge | rā ni. va. 4 | tannāmakavātavyādhiviśeṣe | kūm̐ja | lakṣaṇaṃ—‘‘hṛdayaṃ yadi
vā pṛṣṭhamunnataṃ kramaṇaḥ saruk | kruddhovāṇurgadā
kuryāttadā taṅkujamādiśet ||” mā. ni. | “vātasairheśamūrcchā ca naraṃ kubjamupācaret | snehaimarmāṃsarasaiścāpi pravṛddhaṃ taṃ vivarjayet ||” ci | unnaṣṭapṛṣṭhe
kūm̐jā | he. ca.
pa bispinosa.) kīdṛśadeśakhyātapuruṣavṛkṣaviśeṣe | śveta goṃgām̐pa | hiṃ kūjā | maṃ kāṭiśeṃvato | tatparyāyaḥ,—vārikaṇṭakaḥ (ci ),
bhadrataruṇī, vṛttapuṣpaḥ, atikeśaraḥ mahāsahaḥ, kaṇṭakāgrā, kharjvaḥ, alikulasaṅkulaḥ | guṇāḥ—surabhiḥ
śītalaḥ raktapittaharaśca | puṣpaṃ śītalaṃ balyaṃ dāhaghnaṃ
vātapittaghnañca | rā. ni. va. 10 | “kuñjakaḥ
surabhiḥ svāduḥ kaṣāyaḥ surasaḥ saraḥ | tridoṣaśamano
vṛṣyaḥ śītavṛrttā ca sa smṛtaḥ ||” bhā.| śṛṅgāṭake
vikā. | pītabhiṣṭyām | ra. mā.
kubjakaṇṭakaḥ | puṃ | White mimosa.
śvetakhadire | rā. ni. va. 8
kubjakā | strī | kubjakavṛkṣe | hiṃ gulāba | rā.ni.
va. 10 | mad.
kubjakirātaḥ
kubjavāmanaḥ
puṃ | kuñje
kubjakham | klī | vāyurogabhede | kūm̐ja
kujapuṣpaḥ | puṃ | pītabhiṣṭyāīvṛkṣe | gaur̤apuṣpa
bām̐ṭi | ra. mā.
kubjaprasāraṇītailam | klī | vātavyādhyadhikāre | tilatailam 16 pra. kvāthārthaṃ—prasāraṇīkvāthaḥ 100 pa. jalaṃ 64 śa. śe. 16 śa. | dadhi
12.0.6
16 śa. kāñjikaṃ 16 śa. dugdhaṃ 32 pra. | kalka shapeārthaṃ
—citrakamūlapippalīmūlayaṣṭimadhusaindhavavacāgulphapāivadārūrāsnāgajapippalīgandhabhāṅgiramūlajaṭāmāṃsīmelaka (abhāve) raktacandanānāṃ pratyekaṃ 2 pa.
gandhadravyaṃ yathālābhaṃ deyam | ca. da.
kubjā | strī | vanacaṭakāyām | vai. nigha.
kubram | klī | vane | u. | kubrche | kuṣklati
tantau | śakṭe | saṃcitaśā.
kubhruktam | klī | kadarthyanaṃ
kumaricaḥ | puṃ | (Capsicum) maricavṛkṣaviśeṣe | laṅkāmariṣṭha | hiṃ lālamarica | chatanokīmarica
kumarauyakaḥ | puṃ | dagdhāṅgahatte | kai.
kumāraḥ (kaḥ) | puṃ | saptadaśabhyaḥ viṃśavarṣaparyantaṃ
puruṣe | rā. ni. va. 18 | pañcavarṣīyabālake | he.
ca. | (kaḥ) varuṣṇavṛkṣe | baruṇa gām̐cha | rā. ni.
va. 6 | samudravṛkṣe | maśaśamūrddhā | ratnā | śukapakṣiṇi | aśvavārake | nai. | kau | jātyakāñcane
śauṃṭhimopāṃ | me. | netratārake
kumārakalyāṇaghṛtam | klī | bālarogādhikāre | pāṭhaḥ—“śaṅkhapuṣpī vacā brahmau kuṣṭha viphalayā saha | drākṣā saptarkarā śuṇṭhī jīvantī
jīrakaṃ balā | śaṭī durālabhā bilvaṃ dār̤imaṃ surasaḥ
sthirā | sukṣaṃ puṣkaramūlañca sūkṣmā gajapippalī | eṣāṃ karṣasamairbhāgairvṛtaprasthaṃ vipācayet
kaṣāye kaṣṭakāryāśca kṣīre saptā'vagurguṇe | etatkumārakalyāṇam || ghṛtaṃ 4 śa. kalkārthāṃ śaṅkhapuṣyādīnāṃ pratyekaṃ 2 to. | kaṣṭakārī 24