Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 12.4
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 12.4
- Language
- Sanskrit
12.4.1
sera| pa.
pra. 1 kha. | jayapālavṛkṣe | kaṭphalavṛkṣe | pṛśnipayrthyām | pāṭalāvṛkṣe | me. | kalase | karibhiraḥsthapiṇḍayoḥ | "mūrdhni piṇḍau ku tau kumbho kumbhayorantaraṃ viduḥ|” halā.
kumbhakaḥ | puṃ | jayapāle | ke.
kumbhakarecanā | strī | jaipālavṛkṣe | he, nigha,
kumbhakāmalā (pādaḥ) | strī | A sort
of Jaundice. kāmalābhede | kālāśiko na
kāmalā kharībhūtā kṛcchrātsādhyā pariṇamati
vamyarocakajvarādikaṃ sadasādhyalacaṇam| mā. ni.
kumbhakāraḥ | puṃ | kukuntapakṣiṇi | he, ca.
kumbhakārakkukkuṭaḥ | puṃ | (Phasianus
Gallus.) kṣudrakkukkuṭaviśeṣe
kumbhakārikā (rī)| strī | kulatyāñcane
rā. ni. va. 12 | vanakulatyāyām | pa. su. | vanathilāyām | jaṭā.
kumbhakālukam | klī | ghīle | vai. nigha.
kumbhajaḥ | puṃ | bakavṛkṣe | bakaphūlera gāṃcha
pa. su.
kumbhār̤ikā | strī | kuṣmāṇḍaśāleau | rā. ni.
va. 16
kumbhatumbo | strī | ḍaharutumbā | gāla lāuḍe
tatparyyāyaḥ, —kumbhālābuḥ, gorakṣatumbo, gorakṣā,
nāgālābuḥ, ghaṭāmiṣā, ghaṭālābuḥ| guṇāḥ"kumbhatumbo tu madhurā śāntalā saṃṣaṇī guruḥ
rucyā puṣṭikaro garbhabarddhinī tu balapradā | pittanābhakaro garbhapoṣaṇī pittanāśino | phala su
ballāvat pāktā guṇāśca |” vai. mita. | śītapittaśvāsakaphāsrajvarakāsanāśinkā balyā ca | rā. ni.
va. 7
kumbhaparṇī | strī | kumbhāṇḍolatāyām | pa. su.
kumbhapuṭā | strī | śvetavihvatāyām | vai. nigha.
kumbhapuṣpo | strī | raktapāṭalavṛkṣe | vai. nigha.
kumbhaphalā | strī | mahākūṣmāṇḍāyām | rā. ni.
va. 7
kumbhayoniḥ (ntā) | strī | dvopapuṣpīvṛce
halakaṣā | rā. ni. va. 6 | vakavṛce | vai. nigha.
12.4.2
kumbharatāḥ | puṃ| dhaṇḍī
kumbhalā | strī | sūkṣmailā | mur̤hīrī | ra. mā.
kumbhavāruṇī | strī | mūsirobhede | pa. su.
kumbhavojaḥ (kaḥ)| puṃ| pariphalavṛkṣe
bauṭhā gāṃcha | rā. ni. va. 8
kumbhaśāliḥ | puṃ | sunāmakhyātaśālidhānyaviśeṣe | guṇāḥ-madhurā snigdhā vāta-pittaghnī ca
rā. ni. va. 15
kumbhasandhiḥ | puṃ| karikambhadvayamadhyabhāge | trikā.
kumbhasarpiḥ| klo | ekādaśottaraśatavārṣike
purātaṇaṣṭate | guṇāḥ- racīnnam | su. sū. 45śa.
kumbhā | strī | ukhyāyām | kaṭphalavṛkṣe | pṛśniparyyām | pāṭalāvṛkṣe | me. | dvīpapuṣpyām | vai.
nigha. | śvetavihratāyām | tumbyām | vai. nigha.
kumbhākhyā | strī | raktapāṭale | vai. nigha.
kumbhāṭaḥ | puṃ | kumbhāḍuyā iti khyāte vṛkṣe | ranā.
kumbhāṇḍaḥ | puṃ | kūṣmāṇḍe | rā.
kumbhāṇḍām | kūmar̤ā gāṃcha | rā. ni. va. 7
kumbhārau (drau, drī) | strī | kumbhāṇḍām
vai. nigha.
kumbhālābuḥ | strī | mahādugdhālābyām | vai.
nigha.
kumbhāhvayaḥ | puṃ | kumbhanāmalāyām | ca. i.
pāṇḍa. ci.
kumbhi(mbhī)kaḥ| puṃ | punnāgavṛkṣa | 2. mā.
śvaiva. nār̤ovraṇa vi. kumbhākanailai | samaparvavṛkṣe
pa. su. | bāripadmabhi | pāṃnā | bhūrjavṛkṣe
bhurjapatna gāṃr̤a | "romaśaḥ kṛṣṇatvak kṛṣṇaunāmā
hasto yasya tvak valkākārā bhavati |” su. sū. 25
a. priyaṅgaudi | su. | See bhūrjaḥ | pāṭalabṛkṣe
baṣṭhaviśeṣe | hikkadrā | lakṣaṇaṃ yathā- "khaṃ gude
brahmacaryyāda yaḥ strīṣu puṃ pravarttate | kumbhīkaḥ sa
ca vijñeyaḥ ||” su. vi. 17.
es.) vāriparṇindyām| ṭaukā pāṃnā | rabā.
vā. ḍa. nca. | raktapāṭalāyām | rā. ni. va.
12.4.3
10 | sannāmaka netravartmagatarogaviśeṣe | kumbhokābaujasadṛśākāratvāttathocyate | eṣā prāntyā
vidīrṇī ca sravati punaśca pūrkhā bhavati | lakṣaṇaṃ
yathā- "vartmānte pir̤akā jātā bhidyante ca sravanti
ca | kumbhīkavaujasadṛśā kumbhikā sanipātajā ||”
mā. ni. | kaṭphalavṛkṣe | vai. nigha. | pāṭalavṛkṣe | pa. su | dvopapuṣpyām | halakaśā | rā.
ni. va 6 | galagaṇḍo | mūkradoṣaviśeṣe | lakṣaṇam
- "kumbhokā raktapittotthā jāmbavāsthinibhā
śubhā |” su. ni. gu. do. 14 a.
kumbhikāyyatailam | klī | nār̤ovraṇādhikāre
tailaṃ 4 pra. | kāthārtha-kumbhīkā (pāṃnīra mūla)
kharjūrakāśmaryyavikānāṃ tathā jambūkharjūradhātrīphaladvayāṇāṃ phalābhyāmudakānnāṃ 4 pra. vāri 32 pra. śe.
8 pra. | uktakāthena muktādīnāṃ kalkaṃ śarāvaṃ
(1 pra.) dattvā tailaṃ pācyam | kāsadravyāṇimusta kasara kha vā kā 'priyaṅgu-lagelāpavanāgakeśaramarīcarasajātī koṣa-lodhradhātakīpuṣpāṇi | "kumbhīkakharjūrakapitthabilvavanaspatīnāntu śalāṭukarvvaṃ | ślā
kaṣāyaṃ vipacecca tailamāvāpya mustāsaralapriyaṅgu
saugandhikāsocarasāgnipuṣpakṣīrāṇi dattvā khalu
dhātakīñca |" atra kumbhī padmī, durālabhā vā
vanaspatayo vaṭādyāḥ savyakṣāṃ śalāṭu āmaphalam
rasa. ra
kumbhitittiraḥ, puṃ, tittirapakṣibhede | vai.
nigha.
kumminī, strī, mṛgervārulatāyām | rā.
rāthālamaśā
kumbhīnīphala(vauja)m, klī, jaipāle | rā.
ni. va. 6
kumbhipākau, strī, kaṭphalavṛkṣe | bhā.
kumbhibhadaḥ, puṃ, hastimede
kumbhilaḥ, puṃ, śālamatsye | se. lavikaṃ
kumbhī(in), puṃ, hastini | halā. | gugguluvṛkṣe | jaṭā. | saviṣapataṅgabhede | kumbhīrake
12.4.4
matsyabhede | bālavyacaviśepe | kumbhīre | he. ca.
strī, dhūmrapārthyām | pāṭalāyāṃ | me. | kaṭphale
rā. ni. va. 6 | vāripaṇyām̐m | ṭauṃkā pānā
rā. ni. va. 6 | dantīvṛkṣe | rā. ni. va. 5 | puṣpavṛkṣaviśeṣe kauḍuṇavṛkṣe prasiddhe | tatparyyāyaḥ, —
romāluviṭapī, rauravaḥ parpaṭarumaḥ | guṇāḥ,—kaṭuḥ
kaṣāyā uṣṇā vātakaphanī saṃgrāhī ca | rā. ni.
va. 6 | vātapittajvaradāhakapharaktātisāraghnī yonidoṣanivarttī ca | vai. nigha. | agrimakṛtikīṭabhede
tena dṛṣṭe pittajā rogā bhavanti | su. kalpa. 8 a
śvetaviṣati | jaipālavṛkṣe | vai. nigha. antakasannipāta ci.
kumbhīnasaḥ, puṃ, krūrasarpe | me. | vātaprakṛtikīṭabhede | tena dṛṣṭe vātanimittajā rogā
jāyante | su. kalpa. 8a.
kumbhopākaḥ, puṃ, sannipātajvarabhede | lakṣaṇaṃ
—"cīcāvivarajabhāravadbhūśīṣyaścittalohitaṃ sāndraṃ
viśuṣkanmastarukambhimataḥ kumbhopākena pīḍitaṃ
vidyāt ||" bhā. pra. 1bha.
kumbhopuṭaḥ, puṃ, gajapuṭe | ra. sā. saṃ.
kumbhophalaḥ, puṃ, jaipālavṛkṣe | kumbhīvṛkṣe vai.
kumbhīvaujaḥ, nigha. | klī, jaipālavīje | rā.
ni. va. 6.
kumbhīmukhaḥ, klī, duṣṭavraṇaviśeṣe
Ganges. jalajantuviśeṣe | kubhīra | ralā.
a. ṭī. | tatparyyāyaḥ, — kumbhī, jalaśūkaraḥ,
tālujihvaḥ, dvidhāgatiḥ, piṅgacakṣuḥ, mahāsukhaḥ,
paṅkamukhaḥ (he.), jalajihvaḥ (hā.), nakraḥ (ca.),
kumbhīlaḥ (a. ṭī.) nilagrāhaḥ, mahāvalaḥ (rā),
vāuṭaḥ, abdhukirātaḥ, ambū kaṇṭakaḥ (śabdara)
sannāsaṃ pāke svādu vātanaṃ snigdha śītalaṃ pittarogi hitaṃ malavarddhanaṃ śṛṅgārarucaṃ | su. | kumbhīrane
vai. nigha.
kumbhīramakṣikā, strī, makṣikāviśīṣe
kubhīrā pokā | dvārā.
12.4.5
kumbhīravalkaḥ, puṃ, kāyaphalavṛkṣe | vai. nigha.
kumbhīrukaḥ, puṃ, surapuṃnāge
kumbhovaujam, klī, jayapāle | rā.
kumbhovṛkṣaphalam, klī, kāyaphale | vai. nigha.
kumbhosvedaḥ, puṃ, vātajvarakāthādibhiḥ vāṣpikādibhirvā ghaṭasthitaiḥ svede | bhānudāsaḥ
ca. sū. 14 a.
kumbhīplavatakaḥ, puṃ, agastimṛkṣe | bakaphūlaira
gāṃcha | bhā. pra. 1bha. cittavibhrama. jva. ci.
kumbhīluḥ (lkūḥ), puṃ, pecakabhede
kumbhīlūkhalakaḥ, puṃ, guggulau | vai nigha.
kuṃyavaḥ, puṃ, kutsitayave
kurakā, strī, sallakīvṛkṣe | rā. ni. va. 12
sārasapakṣiṇi | he. ca. | dvārā. | krauñcapakṣiṇi
vai. nigha.
kuraṅgaḥ (ṅgaḥ), puṃ, Indian antilope.
svalpahariṇe | ralā. | "na kṛṣṇo na ca tāmro hariścaviśeṣe |" su. sū. 46 a. | ca. ci. 3 a. | (kāḥ)
aṇarkarāyām | vai. nigha.
kuraṅganābhiḥ, puṃ, mṛganābhau | rā.ni.va.12
kuraṅgamaḥ, puṃ, hariṇaviśeṣe | kuruṅga | trikā.
kuraṅgamaṃsam, klī, mṛgaviśeṣasya māṃse | etanmāṃsaṃ raktapitte hitam | tathā kaphaghnaṃ madhuraṃ
pittaghnaṃ māṃsavarddhakañca | si. gau. ra. pi ci. khaṇḍakādyaghṛte
kuraṅgikā (lo), strī, muṅgapayyīm | mūgaunī
rā. ni. va. 3
kuraṅgī, strī, kuraṅgapalyām | hariṇīṃ
kurañcillaḥ, puṃ, karkaṭe | he. ca.
kuraṇṭaḥ, puṃ, sitivāravṛkṣe | òḍuni śām̐ka
vā. sū. 15 | "salla kūmoraṭakuraṇṭakaṭakampāthīḥ,"
śve tabhikhaṭyām | rā. ni. va 10 | jhaṭajavakṣave
vai. nigha.
kuraṇṭakaḥ, puṃ, pītajhiṇṭīvṛkṣe | pītapuṣpā
bām̐ṭi gācha | ra. mā. | "pītapuṣpaḥ kaṭṭhāśīlyā
iti prasiddhaḥ |” su. sū. 38 a. | ḍa. | pītapuṣpāmnāne, raktajhiṇṭyām | me. | vai. nigha.
12.4.6
kuraṇṭamūlam, klī, pītapuṣpājhiṇṭīmūle
bhā. ma. 4 bha yoniro. ci.
kuraṇṭikā, jhaṭajavṛkṣe | sāṅka rukhaḍace | rā
ni va. 10 | suniṣaṇṇakaśāke | vai. nigha.
kuraṇṭī, strī, siṃhapippalyām | vai. nigha.
kuraṇḍaḥ, puṃ, Hydrocele. muṣkavṛddhirīge
(koranda, potā | he. ca. | tasya samprāptipūrvvakaṃ
lakṣaṇaṃ yathā—“kuddho'nūīṃgatirvāyuḥ śothaśūlakaraścaran | muṣkau vaṅghaṇataḥ prāpya phalakoṣābhivāhinīḥ || prapīḍya dhamanīraṅgi karoti phalakoṣayoḥ | doṣāsamairdomajānteḥ sa vṛddhiḥ saptadhā
gadaḥ ||” bhā. ni. || atroṭavṛkṣe | vai. nigha.
gurjaṃradeśakhyāte sāṅkarakhahace | rā. ni. va. 6
kuraṇḍakaḥ, puṃ, madanavṛkṣe, śvetamadane | vai.
nigha. | kuraṇṭakavṛkṣe | a. ṭī. | ca. dṛ. māpatelau
kuraṇḍa(ṇḍi)kā, strī, vṛkṣaviśeṣe | guṇāḥ
—"sarā rucyā gulmau cāmipradīpanī | nāśinī
kaphavātānāṃ veṇyeva parikīrttitā || dṛṣṭanturaṇḍikā
śrotā pāke sādhī kaṭuḥ kṣudhā | tiktā kṣārā ca
rucyā ca sarā hanyā jar̤ā matā || vātalā pittalā
vasvī vātakārī kaphāpahā | raktadoṣaṃ śūlakṛcchraṃ
nāśayediti kīrttitā ||" vai. nigha.
kurabāḍukaḥ, puṃ, paciviśeṣe | kuruṅkarā
pākhī | artha laghukrīta kaṣāyaḥ | su. sū. 46 a.
kuraraḥ, puṃ, An osprey. plavajātīyapakṣiviśeṣe kunāmabhāti, utakrośapakṣiṇi | kurara,
karkaṭiyā | halā. | tanmāṃsaguṇāḥ —raktapittaghnaṃ
śītalaṃ snigdhaṃ dravyaṃ vātaghnaṃ raktaṃ pāke ca madhuram
su. sū. 46 a.
kuraravaḥ, puṃ, pārāvate | vai. nigha.
kurarāṅgiḥ, puṃ, īśvamṛrṣe | rā. ni. va. 6
raktamūlake
kurarī (vī), strī, methāṃ | (cheḍau | he. ca.
kurarapakṣistriyāṃ | ama. | (vī) siṃhapippalyām
12.4.7
he ca
kuralaḥ, puṃ, utkrośapakṣiṇi | halā. | cūrṇaṃkuntale | dharaṇī
kuravaḥ (kaḥ), puṃ, śvetākai | rā. ni va. 10
raktānanapuṣpavṛce | raktajhām̐ṭī | me. ra. | kiṇṭīśāke | kuruī śāṃka | rā. ni. va. 10 | pītajhikhyām | he. ca. | ṣaṣṭikadhānyajātibhede
su. sū. 46 a. | guṇāḥ kaṅgukavat | kecit | rā.
ni. va. 18
kuravāhukaḥ, puṃ, pakṣiviśeṣe
kurasaḥ, puṃ, āsave | madyaviśeṣe | dvārā.
kutsitarase | vi | kurasayukte
kurasā, strī, gonihvālatāyām | (gojhiyā
latā | pra. ca.
kuralaḥ, puṃ, kulāhaghoṭake, īṣatpāṇḍukṛṣṇakurāhnaḥ, jaṅghaghoṭake | he. ca.
kurī, strī, yamunātīraprasiddhe tṛṇadhānyaviśeṣe
guṇāḥ- madhuraṃ jalapradaṃ haritaṃ vā pakkaṃ vā vṛddhaṃ vā
vājipuṣṭividhāyakaṃ | rā. ni. va. 16
kuroram, klī, maithune | uṣā.
kuruḥ, puṃ, strī, villodane | vai. nigha. | vyaṣṭakārikāyām | pra. ca.
kuruvandakam, klī, bhūlake | mūlā | pra. mā.
kuruvillaḥ, puṃ, karkeṭa | vai nigha.
kuruṇṭaḥ| puṃ| śitāvaraśākavṛkṣe| śuśuni śāṃka
rā. ni. va. 4
kuruṇṭau (run)| puṃ| acre
yellow barleria. pītabhiṇḍyām| gauu
kām̐ṭā| rā. ni. va. 10| ca. da. pradara. ci
tatparyāyaḥ, - sahacaro, sahacaraḥ (a.), kuraṇṭakaḥ
(bha.)| dārupatrām| anjñānarucamedaṃ| kām̐ṭāviśeṣa| me.| kuṭajavacce
kuruṇṭakā| strī| pītabhiṇṭyām| ca. da.
aśmarī, ci.
kuruṇṭikā (ṇṭo)| strī | sākurūṇḍavṛkṣe
rā. ni. va. 10| āgṇasūkṣpaphalā giravālikā iti
loke| su. sū. 38a.| ḍa.| bhiṇṭyām| kām̐ṭā
hastiyaśrām| śāṃtiem̐ ṭai| ranā.| śephālikābhede| su. ci. 7a.| kāṣṭhaputtalikāyām| me.
kurugaṇḍaḥ| puṃ| kuruṣṭakaruce
12.4.8
kurunāthaḥ| puṃ| uṣṭre| vai. nigha.| pītabhiṇḍyām| su. sū. 38 a.
kurubāhuḥ| puṃ| paciviśeṣe| kūrarra| kurukuru
iti pāśyātye| vai. nigha.
kurumbam| klo. puṃ| kuśapālaṃke, nāgaraṅgaviśeṣe
kūmanāṭulaḍu| a. ca.
kurumbā (mbikā)| strī| droṇapuṣpyām| rā.
ni. va. 5
kurumbo| strī| siṃhalīvṛkṣe| rā. ni. va. 5
kururī } puṃ| kūrarapaciṇi| bhālasya-cūrṇakurulaḥ } kuntale| he. ca.| vai. nigha.
कुरुवकः। पुं। Crimson amaranth,
(Barleria cristata.) raktabhiṇḍyām| lāla
kām̐ṭā| hiṃ kaṭasaraiyā| ama.| pītapuṣpabhiṇḍyāṃ
mai.| klo| kuruvakaśāke| pa. su.
kuruvindaḥ| puṃ| kurucetajatrīhibhede, kulāthe
ayaṃ kadhānyavargīthaḥ| kulattha | su. sū. 46 a.
bhadramustāyām| nāṃgarabhūtā| ja. da.| mustāyām
rā. ni. va. 6| su. sū. 36 a.| māghe
māṃkharulāya | pa. su.| rā. ni. va. 16| su. sū.
46 a klo | hiṅgule| he. ca.| padmarāgamaṇau
māṇika| kāyalavayo| rā. ni. va. 6| ratnabhede
rā. ni. va. 13| kṛṣṇajavayo| "jānīyāt kuruvindakaṃ yadrūpaṃ syāt|” na. da.
kuruvindakāḥ(ndākhyā)| puṃ, klī| A
tthakaṃ| bhadramustāyām| nāṃgaramūtā| ama.| ja.
da. 12 a.
kuruvilbaḥ (laḥ, kaḥ)| puṃ| nāgaramustāyām| ja. da. 12 a.| padmarāgamaṇau| bikā.
vanakulatthe| ranā.| kulatthācanne| ra.
kuruvistaḥ| puṃ| suvarṇapale
12.4.p1
ṭo. sonā
ama.
kuruṣodakaḥ| puṃ| khajūragar̤ace| rā. ni. va. 6
kurūpyam| strī| raṅge| rā.ni. va. 19
kurkuṭaḥ| puṃ| kukkuṭe
kurkuraḥ| puṃ| grāmyamṛge| kukūra| ca. ṭī. rā.
kurcikā| strī| sūcyām| sūm̐ chū| bikā.
kurkṣakam| klo| paṭolalatāyām| paṭolagām̐cha| a. ci.
kurparrajaḥ| puṃ| kulitthanaḍace. gandhamule| rā.ni.va.6
kurparaḥ| puṃ| kaphonī| kūhūṃī| he. ca.
kurpāsaḥ(kaḥ)| puṃ| strīṇāṃ saṃnācchādanaṃ
vastraṃ| kām̐culi| ama.
kulam| klo| vadare| dehe| kṛṣṇāñjane| bikā.
ku(kū)lakaḥ| puṃ. klo| rasanāmale| dvārā.
bhogyavastuni| bikā.| sā. ko. jya. ci.| sarpaviśeṣe| śaṅkhitasarpa| rā ni. va. 22| balīke
mai.| chapaulī| kūm̐haṭla| bhā. pra. 1bha.| ca. da.
jva. ci. śākavidhau| "kulakañcāravellakam|”
"nimbakulakayūṣastu|” sarūvataḍace| maganā gām̐cha
ra. mā.| klo: paṭolalatāyām| palo| mai.
kulakarkaṭī| strī| cīnakarkaṭyām| rā. ni.
va. 7
kulakāḥ| strī| paṭolalatākāyām| palo
bhaiṣa. atra.pi.ci. tṛṣāvattīgur̤ī| manaḥśilāyām
12.4.p2
kandapaṃsārataile
Linked texts (1)
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit