Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 12.8
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 12.8
- Language
- Sanskrit
12.8.1
po. vāri
4 pra chāgadugdhaṃ 1 pra. | ca. da.
kṛṣṇādyamodakaḥ | puṃ | śvaupadādhikāre | paca
pippalīmūlacūrṇa 2 to. citrakamūlacūrṇa 4 to.
dantīmūlacūrṇa 8 to. harītakocūrṇa 20 to. taccūrṇamaikatra paladvayaguḍa na modakaḥ kāryyaḥ | modako
madhunā lehyaḥ | pāṭhaḥ- "kṛṣṇācitrakadantīnāṃ
karṣamarddhapalampalam | viṃśatiśca harītakyāḥ guḍasya
ca paladvayam ||” rasa. ra. | sā. ko.
kṛṣṇādyaloham | klī | śūle līham | pāṭhaḥ
-"kṛṣṇābhayālohacūrṇaṃ lihūyenmadhusarpiṣā | pariṇāmadravaṃ śūlaṃ sarvvaṃ hanti vidopanam ||” ra. ci.
3 a. | rasa. ra.
kṛṣṇābhā | strī | jālāñjanāyām, kṛṣṇākārpāse
rā. ni. va. 4
kṛṣṇābhram | klo | naulāne | kāṃna abhra
See abhrakam
kṛṣṇāmiṣam | klo | līhe | he. ca.
kṛṣṇāmūlam | klī | pippalīmūle | vai. nigha.
kṛṣṇāyaḥ | puṃ | kāntalīhe | rā. ni. va. 13
kṛṣṇāyasam | kṛṣṇavarṇalīhe, pikkhīvajrādivyatiriktalīhe | kām̐ṭāloha, īmpāṃḍa | rabā.
tokṣṇalīhe | tīkhā loha | ra. mā. | mukhyalī he
rā. ni. va. 13
kṛṣṇārttiḥ | cakrau | citrakavṛkṣe | vai. nigha.
kṛṣṇālakaḥ | puṃ | kṛṣṇapallavadrutulasyāṃ | kāṃna
tulasī | saṃ kālāājavalā | rā. ni. va. 10
tatparyyāyaḥ, - kālamālaḥ, mālūkaḥ, kṛṣṇāmālūkaḥ,
kṛṣṇamallikā, kṛṣṇaballī, gahanaṃ, vanavarhaṭaḥ, varharī,
jātiḥ | guṇāḥ -kaṭulaṃ, uṣṇatvaṃ, kaphavātāsrathanetraroganāśinvaṃ rucisukhaprasavakāritvañca | rā.
kṛṣṇāluḥ | puṃ | kendravṛkṣe | kṛṣṇavarṣāṃlukau | vai
nigha.
kṛṣṇaśukaḥ | puṃ. klo | naulākṣau | guṇāḥ"kṛṣṇākṣavantu madhuraṃ śītavīryyaṃ bhramāpahaṃ | pittadāhaharañcaiva cakṣuṣibhyaḥ parikīrttitam || etadeva
12.8.2
balyaṃ rucikaraṃ sukhajāṭhyaharañca |” vai. nigha.
madhuraḥ śītaḥ pittadāhabhramāpahaśca | rā. ni. va. 7
kṛṣṇikā | strī | rājikāyām | rāīsariṣām̐
kṛṣṇī | strī | rātrau
kṛṣṇīkaraṇam | klī | śvetādeḥ kṛṣṇatāsampādane | su. ci. 18
kṛṣṇo ndriyam | klī | kadambe | vai. nigha.
kṛṣṇocchuḥ | puṃ | śyāmecau | kākani śāka
naṃ kālāuṃ sa | kaṃ kariyakaḍa | tatparyāyaḥ, -
kāntārajaḥ (a.), śyāmalaicuḥ, kokilekṣuḥ, kokilākṣaḥ | guṇāḥ- pāke madhuraḥ svāduḥ rasabahalaḥ
kaṭukaḥ sidīṣaṇaḥ balakaraḥ vīryyapradaśca | rā. ni.
va. 14 | “tadvatsukṛṣṇo bhavate guṇānāṃ hṛdyo
bhavettarpaṇadāhahantā, sāraḥ sa kiñcinmadhuro rasena
grīṣāpaharttā vraṇaśodhakārī |” cani. 10 a.
taccharkarāguṇāḥ—iṣṭā chaddinananī balyā bhramaharā
jīvanī ca | ca. da. pramehādha.
kṛṣṇodaraḥ | puṃ | darvīkarasarpe | phaṇāyukta
sarpa | su. kalpa. 8a. | See sarpaḥ
kṛṣṇodumbaraḥ (rikā) | puṃ, strī | kākodumbarikāyām | kām̐kaḍumūra | rā. ni. va. 11
kṛsaraḥ | puṃ | tulyatilānne | “tilataṇḍulasampakvaḥ
kṛsaraḥ so'bhidhīyate |” he. ca.
kṛsarā (yavāgūḥ) | strī | yavāgūbhede | yām̐ḍeviśeṣa | lakṣaṇaguṇāḥ— “tilataṇḍulamāṣāṇāmathavā tilataṇḍulāt | ṣaḍ guṇaṃ jalaṃ dattvā sādhanīyā yavāgukā || sā jarā durjarā balyā madapuṣṭipradā matā | kaphapittamalastambhaśukramūtrāvanāyinī ||”
vai. nigha.
kṛptadhūpaḥ | puṃ | sihlake | śirlāraja | jaṭā.
keṃkaraḥ | puṃ | nimīlanākṣipuruṣe | ṭeṃrā, gaṃjā
hiṃ aiṃcātānā | ama.
kekā | strī | mayūravāṇyām | ama.
kekā(ka,kā)ṇaḥ | puṃ | tad bhaṅgajātāśve | See
abhvaḥ
kekāvalaḥ | puṃ | mayūre | śa. ca.
12.8.3
kekikaḥ (kī) | puṃ, strī | mayūre | ratnā.
kekiśikhā | strī | mayūraśikhāyām | rā. ni.
va. 5 | meṣa. bāla. ci.
rum.) tannāma kañce | kacu gām̐cha | śākaviśeṣe
kacura śāka | vikkā. | kecuke | keṃḍai
kecukākandaḥ | puṃ | kacuke | kacu | su. ci. 8
a. | “kecukākandaniryāsam |”
kekikā | paṭāvāse | ḍām̐bū
ketakaḥ (kī) | puṃ, strī | Pandanus
odoratissimus.) khanāmakhyātasugandhapuṣpavṛkṣe
keyāṃ gām̐cha | hiṃ kevar̤ā | naṃ ketakau | tai'
mogaliceṭṭu | kaṃ kedage | tatparyāyaḥ, - sūcipuṣpaḥ, halīgaḥ, jambū laḥ (ra.), cāmarapuṣpaḥ (me.),
ketakaḥ, sūcikāpuṣpaḥ, jambū kaḥ, krakacacchadaḥ (bhā.),
tīkṣṇapuṣpā, viphalā, dhūlipuṣpikā, medhyā, kaṇṭadalā, priyaviddhā, nṛpapriyā, krakacā, dīrghapatrā,
sthiragandhā, gandhapuṣpā, indukalikā, dalapuṣpā,
pāṃśulā | ketakī dvidhā śvetasarṣībhedena | guṇāḥmadhuratvaṃ tiktatvaṃ kaṣāyatvaṃ kaṭutvaṃ laghutvañca
tatpuṣpaṃ varṇyaṃ keśadaurgandhyahṛt | suvarṇā-tiktoṣṇā
laghuḥ netrahitā kaṭuḥ madhurā viṣarogakaphoddī ca
tatpuṣpaṃ sukhakara kāmoddīpakaṃ vṛhaṇaṃ kiñciduṣṇaṃ
kaṭutiktaṃ sugandhaṃ netrahitañca | sanaḥ - atitīvrarasaḥ
dehadārthākaraḥ kaṭuḥ rasāyano valyaḥ pittakaphaghnaśca
rā. ni. va. 10 | phalaṃ kesarañca pūrvī ktaguṇam
“śrotasya kaṭukaḥ svāduḥ laghuḥ tiktaḥ kaphāpahaḥ
uṣṇā tiktarsā jñeyā cakṣuṣyā hemaketakī ||” bhā.
pū. 1bha. | śvetaketakīphalaṃ kiñciduṣṇaṃ svādu mehavātakaphaghnañca | vai. nigha. | “ketakī vātalā
vṛṣyā tandrā-nidrākarī matā |” ani. 16 a.
jātīpuṣpavacaṃ | hāramaṇīpuṣpa yukta | rā. ni.
va. 10
12.8.4
ketakaphalam | klī | kṛcelake | kūm̐cinā
ca. da. aśrarīci. kaṣā. ghṛte | ketakīphale | tacca
vidoṣaviṣaghnam | su. sa. 27 a.
ketakādyatailam | klī | vātavyādhyakṣikāre
tailaṃ 4 śa. kāthārthaṃ-ketakīmūlaṃ vāśābalātibalānāṃ pra. 42 pa. 2 karṣa 10 mā. pākārthaṃ jalaṃ
128 śa. śe. 16 śa. kāñjikaṃ 16 śa. yathāvidhi
tailaṃ pacet | tailamidamaktakātvāt tulyena kāthena
tṛṣodake sādhya' bhavati | ca. da. vā. vyā. ci.
ketanam | klī | cihne | sthāne | he. ca.
ketuḥ | puṃ | agnimadhye | ra. mā. | roge | por̤āyām | utpāte | cihne | he.
ketugrahavallabham | klī | vaidūryaratne | bhā. pū.
1 bha.
ketutārā | strī | dhūmaketau
ketubhaḥ | puṃ | saṃghe | śabdā.
keturatnam | klī | vaidūryyamaṇau | pa. su.
ketuvasanaḥ | puṃ | patākāyām
kedaraḥ | tri | kāṇe | ṭerake | śa. ra. | puṃ
vanaspativiśeṣe | ama.
kedāraḥ | puṃ | adī | kaṭāiṃce | ṭhī kekaṭa
mālabhūmiviśeṣe | ālavāle | me. | kedāraśālau
āmana | vai. nigha.
kedārākaḥ | puṃ | kedārajātaṣaṣṭikadhānyajātibhede | su. sū. 46 a. | gulmaḥ - kaṅkukān | See
kedārāśāliḥ
kedārakaṭukā | strī | kaṭukī | rā. ni. va. 6
kedārakhaṇḍam | puṃ | baṅgahājavālaviśeṣe
dām̐sa
kedārajam | klī | padmakāṣṭhe | rā. ni. va. 12
kedārajalam | klī | tad grāhyajale | guṇāḥvipāke svādu guru doṣahañca | tadveṣa baṅguttāṃ
viśeṣeṇa doṣahaṃ bhavet | rā. ni. va. 14
kedārabhūmiḥ | strī | mālakṣetre
kedāraśāliḥ | puṃ | kedārarcalajaśālidhānye
unnatabhūmija śālidhānya, āmana dhāna, vheṃṭe
dhāna | guṇāḥ- madhurā vṛṣyā balyāḥ pittavarddhanāḥ
12.8.5
īṣatkaṣāyā alpamalā guravaḥ kaphaghnāśca | rā. ni.
va. 16 | dhānyaṃ - madhuraṃ śītalaṃ rucikaraṃ stanyavarddhanam | vai. nigha. | “kedāraprabhavā rucā vātapittavināśimaḥ | raktapittavikāranāḥ vātalāḥ
kaphakārakāḥ ||” aci. 15 a.
kenā (nau) | strī | patrākaviśeṣe | guṇāḥmadhurā śītā rucyā santarpabano ca | vai, nigha.
kenāraḥ | puṃ | śiraḥkapīlasandhisu | me.
kenipātaḥ (kaḥ) | puṃ | aritre | śabdara.
Glutinosa.) tinduke | (taim̐da, gāba | śa. ra.
śa. ca.
kesukaḥ (kā) | vi | kevukakande uttaradeśakhyāte | kaim̐ḍe gām̐cha | hiṃ kovī, kemutrā
tatparyāyaḥ, - pecukaḥ, pecunī, pecuḥ, pecikā,
dalavāriṇī, kecukaḥ | ra. | pra. cikkaṭādyamodake
guṇāḥ- madhurā vṛṣyā kaṭupākā tiktā śītā laghuḥ
pācikā dīpanī grāhiṇī hṛdyā vātalā kaphapitta
jvarahī pramehakuṣṭhakāsahrī raktadoṣaghnī pittabhramaṃ
pipāsāñca nāśayati | vai. nigha. | mūlaṃ“kevukaṃ kaṭukaṃ pāke tiktaṃ grāhi himaṃ laghu
dīpanaṃ pācanaṃ hṛdyaṃ kaphapittajvarāpahaṃ | kuṣṭhakāsapramehaśvāsanaśanaṃ vātasaṅkaṭu ||” bhā. pū. 1bha. kaphapittaghnaṃ rocanaṃ agnidīpanañca | rāja. | madhuraṃ
rucamaccha' śītalaṃ bhedanaṃ grāhyakaṃ rūkṣaṃ gurupittakaphaghnaṃ vātasrañca | vai. nigha.
kembukam | klī | puppe | bhā. ma. 2bha. su. kṛ. ci.
keyūram | klī | alaṅkāraviśeṣe | tatparyāyaḥ
- aṅgadam (a.) | tām̐r̤a, tām̐gā, anaṣṭha
kelaṭam | klī | kusumabīje | vai. nigha.
kelaṭakaḥ | puṃ | kesukakande | vai. nigha.
kelāsaḥ | puṃ | sphāṭikamaṇau | vai. nigha.
keliḥ | strī | pṛthivyām | śabdara.
kelikaḥ (kilaḥ) | puṃ | aśokavṛkṣe vai.
nigha.
12.8.6
kelikadambaḥ | puṃ | kadambaviśeṣe | ke. | See
kadambaḥ
kelikiṇaḥ (kīrṇaḥ) | puṃ | uṣṭrre | hai. nigha.
he. ca.
kelipikāḥ | puṃ | kokile
kelivrakṣaḥ | puṃ | kelikadambe
Linked texts (1)
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit