Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 13
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 13
- Language
- Sanskrit
Contents
13.1
kadṛṣṭāṃ | se. | durgandhaklede | pāke
su. ni. 4a. | li | mathite | śaṭhite | he. ca.
kodakāraḥ | puṃ | aśvatkārasagandhe | vai. nigha.
kodaṇḍaḥ | puṃ, klī | bhuṃ vi | jūrū | me.
कोद्दालकः । पुं । (Paspalum scrobicukodravaḥ } latum.) kodravavṛkṣāparanāmadheyadhānyaviśeṣe | kodā dhāna | maṃ kodrava | kaṃ
hāraka | tatparyāyaḥ, -koradūṣaḥ (a.), kudravaḥ
(a.ṭī.) koradūṣakaḥ, koradūṣmaḥ (śabdara.), kodāraḥ,
koddālaḥ (suśru.), kuddālaḥ, madanāgrakaḥ, uddālaḥ,
vanakodravaḥ | deśaviśeṣe tasya nānā bhedāḥ jñatāḥ
guṇāḥ -vātalo grāhī himaḥ pittakaphaghnaśca | bhā.
atigrāhi vātalañca | rāja. | “kodravo rūco
grāhī syāt raktapittaviśodhanaḥ | nātyanta kaphakṛtprīkto rūkṣaḥ svāduḥ prakīrttitaḥ ||” bhavi. 5a.
sandhibandhanaśithalakaratvāt vikāśī grāhī sparśaśītalo viṣāpahaśca | vā, dhānyava | madhuraḥ tiktaḥ
ṛṣiṇāṃ pathyaḥ kaphapittaharaḥ rucyaḥ vātalaḥ guruḥ
mohakaśca | rā. ni. va. 16| “glānimurcchākaraṃ sadyaḥ kodravaṃ na hitaṃ matam |” bhavi. 12a.
kodravamaṇḍaḥ | puṃ, klī | kodravadhānyalatamaṇḍe
kodo dhānaira maṇḍa | guṇāḥ - mūcchām̐glā nijananaḥ | vai. nigha.
kodravikam | klī | kṣauvaśailalavaśe | vai. nigha.
kodubhataḥ | puṃ, klo | kodravānne | kadonna
bhāta | saṃ harakācābhāta | guṇāḥ- “kodbhavaktau
rucikarī madhurastu prarocayā | sapradoṣatṛṣācchaddikaphavātāmadāhṛttu ||” vai. nigha.
konaphalam | klī | raktālo | vai nigha
konā(nī)laḥ | puṃ | varttikākhye jalapakṣiṇi
vai. nigha.
konāśiḥ | strī | kuṣṭhavihitabhakṣyadravye | su.
ci. 10 tha.
kopaḥ puṃ | krodha | ama.
kopanaḥ | puṃ | yaṣṭiparṇe | gam̐ṭhilā| viḥ
krundhe | jaṭā. | vai. nigha.
kopanakaḥ | puṃ | caurārakhyagandhadravye | geṃṭinā
hiṃ caurā | rā. ni. va. 12
kopanā | strī | raktakaravīre | vai. nigha.
kopalattā | strī | karṇasphoṭalatāyām | kāṃgachir̤e, kaॉnaphor̤ā| rā. ni. va. 3
kopi(po)naḥ | puṃ | jalakapote | rā. ni.
va. 18
komam | klī | pipāsāsthāne | a. ṭī.
komalam | klī | jale | me. | vi | akāṭhine
tatparyāyaḥ, - sukumāraḥ, mṛdulaḥ, mṛduḥ (a.),
pelavaḥ (ja.)
komalakam | klo | madyāli | padmarā ḍām̐ṭā
śa. ra. | padmakāṣṭhe | vai. nigha.
komalakadambam | klī | bālakadalaphale | kaṭhi
kala | maṃ kauvalakelai | guṇāḥ - śītala madhurakapāyañcān pittaghnañca | vai. nigha.
komaladalam | klo | padme | vai. nigha.
komalanālikelam | klī | bālanārikele
komalapatrakaḥ | puṃ | śigrau | sajinā gāṃcha
rā. ni. va. 7
komalaprasavaḥ | puṃ | śvetaśirīṣāṃ | vai. nigha.
komalatvakphalā (lo) | strī | lavaṅgīvṛkṣe
lovagām̐r̤a | bhā.
komalā | strī | kṣīrikāyām | kṣauraī | śa.
ca.| caurirakṣāṃ | khirnī | kharjūrikāyāṃ | vai.nigha.
komalekṣuḥ | puṃ | ikṣuviśeṣe | kaṭhi īkhū
guṇāḥ - “kaumalekṣurmadakaphamohakārī ca kīrttitaḥ
taruṇaistu madhuḥ proktaḥ kiñcitkaṭuśca vātahā | pittaṃ
nāśayatītyevaṃ sa dṛṣṭau vīryyavarddhakaḥ | raktapittaharī
balpo candanānnavaro mataḥ ||” vai. nigha.
komāsikā | strī | jālikāyām | phalera
jani | dvārā.
koyaṣṭiḥ (kaḥ) | puṃ | jalakuṃkune | kauṃr̤ā
pāṃśī| asyaṃ prasudguṇāḥ | su. sū. 46 a. | ca.
sū. 27 tha.
korakaḥ| puṃ, kau| kārpāsakāsam| kaurukaḥ
kaṅkale| kum̐r̤i| ama| śyāle| me| cakaurapakṣiṇi| vai. nigha. coranāmagandhadravye| jaṭā.
korakalajjaḥ| puṃ| bahubījavṛkṣe| vai. nigha.
korakārīkaḥ| puṃ| bhadramustake| nāṃgaravadhūtā
koraṅgo| strī| sūkṣmajātām| rā. ni. va. 22
pippalyām| rā. ni. va. 6
koraṅgī| strī| saurarāṣṭrīyau| kām̐har̤ā nāma
kai. nigha.
koragaṭṭī| strī| badarīvṛkṣe| mada. va. 6
koradūṣaḥ (ṣakaḥ, ṣyaḥ)| puṃ| kodrave| rā.
ni. va. 16| ca. da. ra. pi. ci.| kodravadhānye
kado dhāna vā choṭā mar̤avā| ratnā.| guṇāḥ“koradūṣastu madhuraḥ prīto grāhī gururmataḥ| tiktau
baśyaśca rūkṣaśca kaphapittaviṣāpahaḥ| mūtrakṛcchraharaḥ
prīṇī jīryyamāṇe khalaḥ smṛtaḥ||” vai. nigha.
koradūṣakaḥ| puṃ| kodrave| śabdara.
korasandhiḥ| puṃ| galte| gaṭhīkārasandhau
“aṅgulimaṇibandhagulphajānukūrpareṣu korasandhyaḥ|”
su. śā. 5 a.
korimadaḥ| puṃ| kāsamarde| pa. mu.
kodravaḥ| puṃ| kodrave| śabdara.
kola(ka)m| klī| tolakamāne
13.16
তোলা
pa. pra.| “ayasittūṣṇaṇakolabhāge;|” si. yo.
pāṇḍu. ci.| marice| cavye| rā. ni. va. 6
badaraphale| ratnā.| kraur̤e| bhelake| citake
kakīle| me.| rā. ni. va. 12
13.4.1
vai. nigha. 2bha.
pāṇḍu. ci. lohādicūrṇaṃ| car̤īle| gajapippalyām
pippalyām| rājabadare| nakhi| puṃ| badaravṛkṣa
kula gām̐cha| ra. mā.| vā. ci. 17| “kolasūkṣmākṣatālaśrī” badarāsthimajjī| “kolavalamajjā|” rasa. ra. bāla. ci.| ca. da. pāṇḍu.
ci.| “vāṇañcakolabhāgaṃ;|” ṭaṅkadvayaparimārṇe
“mahadyaṅkola ucyate|” pa. pra. 1kha.| barāhe
ratnā.| kulatye| sā. kau. gudārtha-ci. cāṅgerīghṛte| aṅgolavṛkṣe| bahuvāravṛkṣe| jaṭā.
kolakindaḥ| puṃ| sanāmakhyāta mahākandaśākaviśeṣe| puṭāluriti kāśmīre khyātaḥ| bhuyāra
ālu| maṃ puṭaluṇḍu| tatparyyāyaḥ,-kriminaḥ,
paṅkalaḥ, stambhakandaḥ, paṭāluḥ, saṃpuṭaḥ, ṣṭakandaḥ
guṇāḥ-kaṭuḥ uṣṇaḥ kṛmighnaḥ vātighnaḥ vahnighnaḥ
viṣadīpradyaśca| rā. ni. va. 7
kolakarttikā (ṭo)| strī| madhukarkaṭikāyām| rā. ni. va. 12
kolakā| strī| śuklaśaṇaviśeṣām| vai. nigha.
kolarājanau| strī| gajapippalyāṃ| he nigha.
kolaṅgaḥ| puṃ| āmalakavṛkṣe| hai. nigha.
kolatailam| klī| badarībījataile| guṇaḥ vimotakavailavat
koladalam| klī| nakhīnāmagandhadravye| ama.
koladvayam| lau| karṇe| dui konā| bhā.
kolanāśikā| strī| vaṅginīvṛkṣe| hārā.
kolapucchaḥ| puṃ| kaṅkapakṣiriṇa| “kolapucchastu
kaṅkaḥ syāt|” hārā
kolavālukaḥ| puṃ| ūkule| vai. nigha.
kolamājjā| puṃ| badarāsthimajjī| kulara
ām̐ṭhira mām̐śa| si. yo. ci. śvāsa ci.| “kolamajjāñjanaṃ jñānā|” guṇāḥ-“kolamajjā tu madhuraḥ
pittaccharditṛṣāpahaḥ|” rāja.| “kaṣāyo madhurī
majjā kolānāṃ pittanāśanaḥ| tṛṣṇācchadyanilaghnaśca|” saṃ. sū. 46 a
kolamūlam| klī| pippalīmūle| rā. ni.
va. 6
kolamūlā| strī| pippalīmūle| rā.
13.4.2
kolavallikā (llī)| strī| (Scindapsus
gajapippalyām| pa. mu.| cavye| rā. ni. va. 6
ca. ci. 3a.
kolāṃśimbaḥ (mbī)| strī| kapikacchau
ālākuśī gācha| hiṃ suravāśiṃvi| mada. va. 1
śimbībhede| guim̐yām̐ṭera śim, koṭarā śim
tatparyyāyaḥ, - hrītaphalā, khaṭṭā, śakarapādikā,
kākāṇḍāṅgā, dadhipṛcchī, kākāṇḍā, payyeṅkapādikā| guṇāḥ-vātaghnī gururūkṣā vātakaphaghnī
śukrāgnimāndyakāt balyā rucikṛt| bhā| vātaghnī
guruḥ uṣṇā kaphapittakarī ca| rā. ni. va. 3
kolā| strī| badarīvṛkṣe| bha. ra.| pippalyām
rā. ni. va. 6| aṣṭādrāvakhyām| gorakṣamaṇḍī
rā. ni. va. 5; cavye| bhā. pū. 1bha.
kolātmajaḥ| puṃ| vadaraphale| vai. nigha.
kolādimaṇḍūram| klī| pariṇāmaśūle
hitam| kolā cavikā, granthikaṃ pippalīmūlaṃ,
capalā pippalī, kṣāro yavakṣāraḥ, surabhijalaṃ
gomūtraṃ, spaṣṭam| ca. da. pariṇāmaśū. ci.
śodhitamaṇḍūraṃ 10 to. śuṇṭhīpippalīcavyapippalīmūlayavakṣārāṇāṃ pra. 2 to. gomūtraṃ 80 to. (2śa.)
kolāsthi| klī| vadarāsthāni| kulara ām̐ṭhi
si. yo. vardi. ci.
kolāhalaḥ| puṃ| bhūkadrambe| kukaśimā
vai. nigha.
koliḥ(lī)| puṃ, strī| badarīvṛkṣa| kulagācha| vikā.| a. ṭī. bha.
kolikā| strī| ghaṇṭāvadare| śer̤ākula
vai. nigha.
kolipatnam| klī| badarīpatre| nakhīnāmagandhadravye
kolī| strī| kolivṛkṣe| a. ṭī. bha.
kolyā| strī| pippalyām| ra.
kovidaḥ| puṃ| tilakavṛkṣe| vai. nigha.
nārabhede, raktakāñcanabhede| bhā.| rakta kāñcana
gācha| hiṃ kacanārabheda| maṃ ka kāṃcanu, kīcālī
teṃ devakāṃcana| tatparyyāyaḥ-camaṃrikaḥ, kuddālaḥ,
13.4.3
yugapacakaḥ (ca.) yugapavaḥ (haṃ.), kācanālaḥ, tāmrapuṣpaḥ, kuddāraḥ, raktakāñcanaḥ (la.), campaḥ (śabdamā.),
vidalaḥ (śabdara.), kācanāraḥ, kanakadārakaḥ, kāṇḍapuṣpaḥ, karakaḥ, kāñcāraḥ, yamacchadaḥ| guṇāḥ“dīpanaḥ syāt kaṣāyo vraṇaropaṇaḥ| saṃgrāhī
sārakaḥ svāduḥ parṇaśākeṣu cottamaḥ| muvakkacchraṃ
vidīṣañca śīṣaṃ dāhaṃ kapha tathā| vātaṃ chardiṃ puṣpaguṇā raktakāñcanapuṣpavat||” vai. nigha.| dhārakaḥ
rucikaraḥ raktapitte pathyaśca| rāja.| tailaguṇāḥ
vibhītakatailavat| See kācanāraḥ
kośaḥ (ṣaḥ)| puṃ| carmmakośe| bhā. ma. 4 bha.
“maneradhastātkośastu|” kuñjale| bhātre| jātikoṣe| hai. nigha. 2bha. chatre, ci. sūryyaprabhāsu.
peśās| aṇḍasaṃsṛṣṭau| ne.| khaḍge| rūpye| ama.
(kaḥ) brahmabandhanaviśiṣṭe| saca aṅguṣṭhāṅgulipardhvasu
vidheyaḥ| su. sū. 18 a.| “kośakañca sa
vidheyaḥ vyarthedhansanaṃ varjjiṃtaḥ||” “vyadheḥ sūcīvyadhanerahitaḥ bandhena varjjitaḥ kośakāraḥ” iti | ḍa.
aṇḍe| śa. ra.
kośakāraḥ| puṃ| kīṭakārake| hiṃ kariyā,
kuśiyā
kośakālo| strī| jalacarapakṣimeṭe| vai,
nigha.
kośakat| puṃ| kīṭakāri| vai. nigha.
kuśecī| bhā.
kośaphalam| klī| nṛpaṇyām| śambhā| devadālyām| ghoṣṭādyām| śaśām̐tūla| rā. ni. va.
23| kakīle| ama.| badare| hai. nigha.
kośaphalā| strī| mahāśvītapattrāyām| bar̤a
śiyā vā dhūnūla| devaidālīlatāyām| latātār̤ā| rā. ni. va. 3| potakīṣāyām| ratnā.
śvetavimbāyāṃ, kṛṣṇacivdāyām| nṛpaṇyām| śambhī
gām̐cha| rā. ni. va. 7
kośavatī| strī| ghoṣāyām| ghoṣa| 4.
ci. 18 a.
kośavāso [n] puṃ| śambūke| tanukīṭe
sphoṭakaviśeṣe| ke.
13.4.4
kośasthaḥ| puṃ| śaṅkhaśuktyādau| su. sū. 46 a.
kośasthamāṃsam| klī| śaṅkhaśuktyādimāṃse
guṇāḥ-madhuraṃ śītalaṃ snigdha' śukrakaraṃ vṛṣyaṃ vir̤varddhakaṃ balavṛddhikaraṃ vātapittaghnañca| vai. nigha.
kośā| strī| madyaṃ| vai. nigha.
kośāṅgam| klī| ikkaṭe| hārā.
kośā(ṣā) takaḥ| | ghoṣake| ghoṣa| ne.
kośā(ṣā) takau| strī| khanāmakhyātaphalaśāke| ghoṣa latā| hiṃ karaitarada| te vora,
uttareśi| saṃ vāḍuḍoṅgakī, kāhīre| tatparyyāyaḥ,
-kṛtachidrā, jālinī, kṛtavedhanā, cuṃr̤ā,
sutiktā, ghaṇṭālī, sadaṅgaphalinau, karkaśacchadā
mṛ tapītabhedena dvidhā| phalaguṇaḥ-kaphāgnīghnaṃ
pakvaphalaguṇaḥ-āmāśayaśuddhikaram| tailaṃ sulakṣatalaguṇam | rāja. | ca. da. vargaḥ. ci. | (Luffa
tangula.) anyaviṣaphalaśākaviśeṣe, jyotsni
kāyām | śiṃyāṃ | hiṃ naukī jhimanī, tarui,
ghisarai | ut. janī | tatparyāyaḥ - rājakośātakī, dhāmāgaṃvaḥ, pītapuṣpaḥ jālinī, kṛtavedhanaḥ
guṇāḥ- śiśirā kaṭuḥ alpakaṣāyā vātapittakaphaghnī
malādyānaśodhinī | rā. ni. va. 7| mahākośātakyām | bar̤a dhundula | hiṃ netuā | tatparyāyaḥ,
--mahākośātakī, mahādyoṣātakī, hastikṣīṣā,
mahāphalā, dhāmāgaṃvaḥ, ghoṣakaḥ, hastiparṇaḥ
guṇāḥ- “mahākośātakī snigdhā sarā pittānilāpahā |” tatphalaṃ svādu madhuraṃ vātapittaghnaṃ
śoke kaphaghne jvare śastañca | ani 16 a. | See
rājakoṣātakī | tiktaphalajātāviśeṣe | tipṇalūtāṃ | mahākālalatāyām | śrotaghoṣāyām
ratnā. | paṭīlyām | gartena śāṃḍ | me. | apāmārge | vai. nigha.
kośā(ṣā)taḥ
kośā(ṣā) mratailam
kośilā
kośī
koṣaḥ (ṣaḥ)
koṣakāraḥ
koṣakārajam
koṣakālaḥ
koṣacakṣuḥ
koṣaphalam
koṣalā (llā)
13.4.5
koṣavatī
koṣavṛddhiḥ
koṣasthaḥ
koṣā (ṣin)
koṣāmbo
koṣātakyādyatailam
koṣophalā
koṣṭham
koṣṭhapuṣpaḥ
koṣṭhabhedaḥ
koṣṭhasantāpaḥ
koṣṭhāgārikā
koṣṭhāngārī (ran)
koṣṭhāgniḥ
koṣṭhāṅgam
koṣṭhikāyantram
koṣṭhikā
koṣṭhecchuḥ
koṣṇam
kohalaḥ
kohūlī
kaukikyaḥ
kaukuṭaḥ
kaukṛtyam
kaukuṭapuṭam
kaukṛtikaḥ
kaukuṭikandalaḥ
kauṅgaḥ (ṅgiṣpaḥ)
kauṭaḥ
kauṭakikaḥ
kauṭajaḥ
kauṭajalehaḥ
kauṭajavaujam| klī| indrayave | indrajabaṅgādicūrṇe
kauṭikaḥ| tri| māṃsavikretari | kasāi
ama
kauṭilyam| klī| cāṇakyamūlake| rā.ni.
va. 7| ṣaṇḍhamukhī
kauṭṭilyakaḥ| puṃ| agriprakṛtikauṭaviśeṣe | tena
daṣṭe vātanimittā rogā jāyante | su. kalpa. dyabh
kauṭau| strī| kuṭajavacce | hai. nigha.
kaur̤avikaḥ| tri| kur̤avaparimitre
13.6.1
paṇa
ca. da. yathārthaṃ ci. sarpirgur̤e| kur̤avamitabaujavapanayogyakṣetre | a. ṭī. rā
kauṇapaḥ| tri| kuṇapasambandhī| ca. da. 14 a.
kauṇḍinyā| strau| māṃsarohiṇyām | vai. nigha.
kaupyam| klī| kupile| kur̤i| su. ni. 5a.
kautukam| klī| bhojanakāle | he. va. | harṣe
vivāhasūtre | me.
kaudravikam| klī| Sochal salt. sauvarcalalavaṇe| maṭana lavaṇa| rā. ni. va. 6
kaunthyam| klī| kunakharīge
kaundau| strau| rekhākāyām | ॰reṇuka | bhā. ma.
śa, jva. ci. lākṣāditaile
kaunteyaḥ| puṃ| arjunavṛkṣe| rā. ni. va. 9
kaupa(jala)m| klī| kūpaudake| pām̐takora
jala bhā.
kaupaunam| klī| upasthe| guhyadeśe | ama.
mekhalābaddha-paridheya-vastrakhaṇḍe | kavani
kaupau(pau)rā| strau| mrūpyāmalakyakṣam
kaube(ve)raḥ| puṃ, klī| kuṣṭhe | kūr̤a| mada.
va. 1| (rau) uttaradiśi
kauberagrahaḥ| puṃ| amānuṣadṛṣṭagrahaviśeṣe
lakṣaṇaṃ—“khinnāṅgo vepamānaśca jāgṛtyā yaśca
tiṣṭhati| kauveragrahasaṃspṛṣṭaṃ taṃ vidyātkurujīvavanam||” ja. da. 57 a.
kaumāram| klī| pañcavarṣaparyyante kāle| kaumāraṃ
pañcamābdāntam |” rā. ni. va. 18
kaumārabhṛtyam| klī| tannāmakāntabhratantre,
bālabhṭatyāyām| śiśuścaryyā| “kaumārabhṛtyaṃ nāma
kumārabharaṇadhātraukṣauradoṣasaṃśodhanārthaṃ duṣṭastanyagrahasasutthānānāñca vyādhaunāmupaśamanārthaṃ |” su. sū.
1a.
kaumārau| strī | vārāhaunāsamanvde| rā. ni. va.
7| vaṃśalocanabhede | vṛttakumāyyām | he. nigha.
nca, ci.
kaumudaḥ| puṃ| kārttikamāse | trikā.
kaumudau| strau| jyotstrāyām | a.
kaumudaujīvanaḥ| puṃ| cakorapakṣiṇi | vai.
nigha.
kaumudauvṛkṣaḥ| puṃ| dopavṛcce | pinaśaṃkha
hārā.
13.6.2
kaumbhaghṛtam| klī| pratāndikaghṛte| vai. nigha.
sthitaṃ varṣa śataṃ grau ṣṭhaṃ kaubhāṃ sarpiruducyate | cakra.
kaumbhaum| klī| viṣabhede | “kumbhaukaṃ hi bhavet
kaumbham|” vai.
kauśatyaḥ| tri| kulatthasambandhini | vā, ci.
7 a.
kauśalyānaḥ| tri| kulatthotyādake (cetrādau)
a. ṭī. bha.
kauśālakam| klī| stṛpālaviśiṣṭe
kaulonam| klī| guhye | upasthe | me.
kaulorā| strau | karkaṭabhśṭaṅgāṃ | kām̐kar̤āśraśṛṅgī
rā. ni. va. 6
kauleyakaḥ| puṃ| kukkure | icā.
kaulmāṣoṇaḥ| tri| kulmāṣotpādake (cetrādau)
a. ṭī. rā.
kauvalam| klī| Jujube. kaulīphle | kūla
hiru, kauṣa.
kauveram| klī| kuṣṭhauṣadhau| śabdara.| kūr̤a
kauśikaḥ| puṃ| guggulau| guggula | pa. su.
aśrakarṇaśālalatāyām| latāśāla | rā. ni.
va. 6| pecake | ralā. | vyāle | gahi| nakule
me.| kośakāre| śa. ra.| majjāyām| he. ca.
kauśikaphalaḥ| puṃ| nālikeravṛkṣe| śa. ra.
kauśikā| strau| yantriṣadhaum̐cupe| gam̐ṭhaulā
surāyām| vai. nigha.| pānapātre | he. ca.
kauśikāśrātiḥ(kāriḥ)| puṃ| kāke
rā. ni. va. 18
kauśikāriḥ| puṃ| kākapakṣiṇi| rā.
kauśiko| strau| nadīviśeṣe | me.
kauśikyaḥ(kyā)| puṃ, strau| śākhoṭavṛcce
śaur̤ā gām̐cha | rā. ni. va. 6| guṇāḥ—“pittalā
śītā tiktā vātavināśinī|” vai. nigha.
kauśikyojyaḥ| puṃ| śākhoṭavṛcce| rā.
kauśoram| klī, puṃ| nakhaunāmagandhadravye
kauśe(ṣe)ya(ka)m| klī| kamikośītyavastre
reśamau kām̐par̤a | ratnā.| kāśavṛcce | vai. nigha.
kauṣam| klī| kambale | pannā | vai, nigha.
kauṣikaḥ| puṃ| kauśike| me.| bāhrituṇḍike
ratnā.
kausīdyam| klī| tandrāyām| ghālasye | he. ca.
13.6.3
kausumam| klī| puṣyāñjane | rā. ni. va. 22
kausumbham| klī, puṃ| vanakusumbhe | rā.ni.va.4
hracimāñjane
kausumbhatailam| klī| kusumbhavījoṅgavataile
kusumavaujira tela| tacca kaṭu sacāraṃ vātaghnaṃ
kaphapittaharañca | vā. ṭo. See kusumbhatailam
kausumbhaśākam| klī| kusumbhaśāke | guṇāḥ
—kausumbhaṃ madhuraṃ rucyamuṣṇaṃ jīrṇaharaṃ laghu| See
kusumbhapatram
kausumbhaśuṇḍikaḥ}
kausumbhośāliḥ} puṃ| raktanāmakhyātaśālau
guṇāḥ- laghupākaḥ vātapittaghnañca | rā. ni. va. 16
kaustam| klī| dakṣābdikaghṛte| ratnā.
kauceyakaḥ| puṃ| khaḍge | ca.
krakacaḥ| puṃ, klī| karapatre | kar̤ām̐t | kaitakyām| vaṇiyalarau | gam̐ṭhaulā| me.| pravṛddhahaunamadhyavātādijanitasantripātajvare | lakṣaṇam“pralāpāyāsasambhroṭāḥ kampamūcrchāratibhramāḥ| manyāsaṅkoca śūlyaḥ syāt tatrāpya tadviśeṣataḥ | bhiṣagbhiḥ
sandripāto'yaṃ krakacaḥ samprakīrttitaḥ ||” bhā.
ma. 1bha.
krakacacchadaḥ| puṃ| kaitakīvṛkṣe | keyā gām̐cha
pa. su.
krakacapatraḥ| puṃ| śākavṛce | śevuna gām̐cha
rā. ni. va. 6
krakacapāt (pādaḥ)| puṃ| Chameleon.
kṛkalāse| giragiṭṭe| hārā.
krakacapṛṣṭau| strau| (Coius cobojinus.)
kavayomatsye | ṭeka mācha | hārā.
krakacā| strau| ketakīvṛce | keyā gām̐cha
rā. ni. va. 10| hogagalavṛce | (hām̐gulā| ratnā.
krakaṇaḥ| puṃ| tittirapakṣiṇi, krakarapakṣiṇi
kaṅgāra pākhī| ama.
krakaraḥ| puṃ| krakace | kar̤ām̐t | vaṃśakaśere
bām̐śera kaum̐r̤a | pa. su.| karorevṛce| uṃṭekaṭīra
गाँछ । अम.। (Perdix sylvatica.) पक्षिviśeṣe | karkaṭiyā| hiṃ kayāra| saṃ karaṭauṃka
tatparyyāyaḥ, -krakaṇaḥ, krakaṇaḥ (ṇa.), krakaraḥ
13.6.4
(śabdara.)| guṇāḥ-“vātapittaharā hṛdyā medhyāgribalavarddhanāḥ| laghavaḥ krakarā hṛdyā tathā vai cīpacakrakāḥ||” su. sū. 46 a. | tanmāṃsaguṇāḥ-laghu
hṛdyacca | rā. ni. va. 16 | raktapitte hitaṃ | striyāṃ
ra. pi. ci. khakhakhāyalīhe
krakarāṭaḥ| puṃ| bharadvājapakṣiṇi | vai. nigha.
krakaucaḥ| puṃ| pakṣiviśeṣe | karkaṭikā| vai.
nigha.
kratupaśuḥ| puṃ| ghoṭake| hārā.
krathanam| klī| māraṇe | dhara. | sahasā grāsāvarodhe | ni.
krathanakam| klī| śvatāgurukāṣṭhe | śa. ca.
krandanaḥ| puṃ| vir̤āle| śa. sā.| klī| rodane
śa. ra.
kranditam| klī| rodane | a.
kramaḥ| puṃ| pāde| rā. ni. va. 18| anukrame
śaktau | kalpe | āśramaṇe | me.
kramaśaḥ| puṃ| caraṇe | he. ca.
kramapūrakaḥ| puṃ| vakavṛce | rā. ni. va. 10
kramiḥ| puṃ| krimau| bha.| kṛmiroge
kra(kri)mikaṇṭakam | klī | viḍaṅge | udkhare | me
kramighnama | klī | viḍaṅge | ra. mā.
kra(kri)mijam | klī | agurukāṣṭhe | ama.
kra(kri)mijā | strī | lācāyām | ra. mā.
kramiripuḥ (śatruḥ) | puṃ | viḍaṅge | ra. mā.
prabālattarī | vai. nigha.
kramihā | strī | lācāyām | ra.
kramolakaḥ | puṃ | vanamudge | mūṣānī | pa. sū.
kramuḥ | puṃ | guvākavṛkṣe | bha.
kramukam | klī, puṃ | pūgaphale, vṛce ca | me.
rā. ni. va. 11 | bhadramustake | kārpāsīphale
paṭṭikāśaudhe | devadāruṇi | me | raktarodhe
pāribhadravṛkṣe | gaṅgā aśvattha | ama. | tūtamce
phale ca | tūm̐t gāṃcha vā phala | bhā. | rā. ni.
va. 6
kramukaprasūnaḥ | puṃ | dhūlīkadambe | rā. ni. va. 8
kramukaphalam | klī | guvāke | rā. ni. va. 11
sandhibandhanividdhe ṣaṭkatvāt vikāśi | śāṅga
13.6.5
kramuko | strī | guvāke | śa. ra.
kramelaḥ (kaḥ) | puṃ | uṣṭre | pa. sū. | iḍā.
kramodvegaḥ | puṃ | have | vai. nigha.
krayaśodham | klī | kapiśīrṣe | trikā.
krayasadḥ | puṃ | hāṇe | śabdara.
krayārohaḥ | puṃ | haṭṭe | trikā.
krayikaḥ (krayī) | puṃ | krotari | ama.
kravyam | klī | māṃse | rā. ni. va. 17
kravyaghātanaḥ | puṃ | śage | śa. ca.
kravyāt | puṃ | racasi | tri | māṃsāśini | me.
kravyādaḥ | puṃ | rācase | ama. | śyenapaciṇi
khahe | rā. ni. va. 18
kravyādarasaḥ | puṃ | ajīrṇādhikāre rasaḥ | pāṭhaḥ
—“palaṃ rasasya dvipalaṃ valeḥ syāt śulvāyasom̐
cārḍapalapramāṇa | sañcūrṇa sarvvaṃ drumabhacithīgāṃrairagnipace viniveśanīyam | piṣṭvā tathā parparṭikāṃ vidhāya
lauhasya pātre varadhūtabhañcin | jambīrajaṃ pañcarasaṃ palāni śataṃ tadaṇḍāmigramathālpamalpa | jīrṇe
kravyāddā (do) | strī | jaṭāmāṃsyām | rā.
ni. va. 12
krāṃśimā | puṃ | śaśatāyām
kraśrāyān | tri | atikrame | saughe
krāntaḥ | puṃ | [krāntamathī | ghoṭake | trikā.
krāntā | strī | ṣṭhaṣṭāyām | vidrutau | sthūlailāyām | rā. ni. va. 4
13.18
krāntiḥ | strī | sūryagalathe khagolamadhyasthatiryyaggolarekhāyām | sūryasi.
krāntuḥ | puṃ | paciṣi | uṣā.
krāmukaḥ | puṃ | kramukabhūle | śubhāṅgibhrūm | ra.
sā. sa. lām̐ṅgapaṭapāke
krāmaṇaḥ | puṃ | ṭaṅkaṇakhāre | (sohāṃgā | ra.
sā. saṃ.
krimiḥ | puṃ | cuṣau | ravā. | lākṣāyām | rogaviśeṣe | śamī | kīṭe | a. ṭo. bha.
krimikaraḥ | puṃ | prādyaharakīṭabhede | su. kalpa
8bha.
krimikarṇakaḥ | puṃ | karṇakṣautogasarogaviśeṣe
karṇābhyantare māśaṃśīṣasapacanāt krimirutpadyate
makṣikābhiḍimbaprasavena vā | karṇakaṭakīti
mā. ni.
krimagranthiḥ | puṃ | sagbijanetraroge | See
krimiyanthiḥ
krimighnaḥ | puṃ | kīlakandī nāma mahākandaśāke | rā. ni. va. 7 | See kamignaḥ | klī
viḍaṅge | a. ṭo. ra.
krimighnā (ghno) | strī | viḍaṅge | haridrāyām
lācāyām | vai. nigha. | dhūmrapracāyām | tāṃrvāka
rā. ni. va. 5 | somarājyām | śa. ca.
krimijam | klī | agurau | a.
krimijagdham | klī | agurukāṣṭhe | rā.
krimijā | strī | lācāyām | ra.
krimijit | klī | viḍaṅge | cakra.
krimidantakaḥ | puṃ | kṛmijadantarogaviśeṣe
yatta dante rūkṣāṃśchidra calala dantabhūle śotho vedanā
lālāsrāvoḍakañcāhedanādhikyaśca bhavati | mā ni.
su. ni. 16 a. | See kamiddantaḥ
kribhiripuḥ (śatruḥ) | puṃ | viḍaṅge | sā.
kau.vāhuśālaguḍe | pravāle | pālibhādvace | śa.ca.
kribhiśātavaḥ | puṃ | A fetid mimosa.
(M. farnesiana;) viṭkhadire | śa. ca.
kribhiśirorogaḥ | puṃ | kṛmijaśiroroge
lacaṇam—“nistudyate yasya śiro'timātraṃ sambhacyamāṇaṃ sphuratauva cāntaḥ | ghrāṇācca gacchetsasilaṃ
sapūyaṃ śiro'bhitāpaḥ krimibhiḥ sa ghoraḥ ||” mā.ni.
krimiprailaḥ | puṃ | vakoke | trikā.
krimiharam | klī | marice | viḍaṅge | kṛṣṇalavaṇe | vai. nigha. | tri | kṛmighne
krimihā | strī | lācāyām
kriyā | strī | cikitsāyām | rā. ni. va. 20
yā śudīrṇaṃ śamayati nācaṃ vyādhiṅkaroti ca
sā kriyā na tu yā vyādhiṃ kṛratyanyamudaurayet ||”
bhā | upāye | ceṣṭāyām | ārambhe | sampradhāraṇakarmaṇi | me.
kriyākramaḥ | puṃ | cikitsīpakrame
kriyātiyogaḥ | puṃ | vamanādyatiyāge | bhā.
ma. 2kha. kāsa. ci.
kriyāvastiḥ | strī | vamanādipañcakarmasu prayovyavastiṣu | ca.
kriyāsādhanam | klī | cikitsāsādhane
kriyendriyam | klī | karmendriyai | vākpāṇyādiṣu | he. ca.
krīr̤āratnam | klī | maithune | trikā.
kruṅ (ṅgaḥ) | puṃ | vakapaciṇi | vaka | ravā.
krut (dhā) | strī | krodhe | rāgaṃ | ama.
kruddhaḥ | vi. | ruṣṭe | prakupite
kruśvā | puṃ | śśagāle | uṣā.
kruṣṭam | klī | rodane | ca.
krūraḥ | puṃ | cavakavṛce | (haiṃṭachā gāṃcha | raktakaravīravṛkṣe | kaṅkapaciṇi | rā. ni. va. 2|10
13.4000
kṛṣṇadhustūre | śvetapunarnavāyām | bhakte | ḍāṃta
trikā.
krūrakaḥ | puṃ | raktapunarnavāyām | rā. ni. va. 6
krūrakammī | strī | kuṭa̱mbinīnāmamahācupe | rā.
ni. va. 5 | arkapuṣpīcupe | bhā. pū. 1bha. | tri
nṛśaṃsācāriṇi
krūragandhaḥ | puṃ | gandhake | rā. ni. va. 13
krūragandhā | strī | katthāridace | rā. ni. va. 8
krūradarśanā | strī | śvetakākamācyām | vai. nigha.
krūradhūrttaḥ | puṃ | kṛṣṇadhustūre | rā. ni. va. 10
krūraravaḥ
krūraravo
puṃ kāke | karkareṭa-paciṇi
nigha. | droṇakāke | rā.ni.va.18
krūralocanaḥ | puṃ | śanaiścare | hārā.
krūravaḥ | puṃ | śagālī | vai. nigha.
krūrā | strī | raktapunarnavāyām | rā. ni. va. 5
krūrālāpo | strī | droṇakāke | vai. nigha.
krūccaḥ | puṃ. strī | śmaśruṇi | dār̤i
kroñcaḥ | puṃ | krauñcapakṣiṇi | vai. nigha.
kroḍam | klī | utsaṅge | [kola | rā.ni.va.18
kroḍaḥ (kanyā)| puṃ. strī| vārāhīnāma mahākandaśāke | rā. ni. va. 7 | vanavarāhe | rajā.
kroḍakandaḥ | puṃ | vārāhīkande | vai. nigha.
kroḍakaśe (se) ruḥ (kaḥ) | puṃ | bhadramustāyām
vai. nigha.
kroḍacūḍā | strī | maṇḍūkaparṇyām | bar̤a thūlakur̤i | rā. ni. va. 5
kroḍaparṇī | strī | kaṇṭakārikāyām | śra. ca.
kroḍapādaḥ | puṃ | kacchape | hai. ca.
kroḍapucchī | strī | pṛśniparṇyām | vai. nigha.
kroḍā (r̤o) | strī | vārāhīkande | rā. ni.
va. 7
kror̤āṅgaḥ | puṃ | kacchape | śabdara.
kror̤āṅghriḥ | puṃ | kacchape | trikā.
kror̤o | strī | vārāhīkande
kror̤okanyā | strī | vārāhīkande | vai. nigha.
kror̤omukhaḥ | puṃ | gaṇḍeke | gaṇḍāṃra | rā. ni.
va. 16
kror̤eṣṭā | strī | susnātāyām | rā. ni. va. 6
krodhaḥ | puṃ | imane | hai. ca.
krodhaḥ | puṃ | kope | sa ca vātapittaśoṇitakopanaḥ | “krodhaśoko bhṛtau vātapittaraktaprakopanau|” videhaḥ
krodhajaḥ | puṃ | mohe | gītā.
krodhajvara | puṃ | krodhajanyajvare
krodhanaḥ | tri | krodhayukte | hai. ca.
krodhanā | strī | yantripūrṇīlatāyām | vai. nigha.
krodhamūrcchitaḥ | puṃ | cīrānāmagandhadravye
śra. ra. | tri | atikruddhe
krodhī | puṃ | mahiṣe | rā. ni. va. 16 | tri
kruddhe
krorāḥ | puṃ
Linked texts (1)
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit