Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 14
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 14
- Language
- Sanskrit
Contents
14.1
hastaparimāṇe
14.0.1
krośa
krośatārlaḥ (dhvaniḥ) | puṃ | ḍhakkāyāṃm | hā.
krośapucchikā | strī | pṛśniparṇyāṃ | vai. nigha.
kroṣṭā (ṣṭakaḥ) | puṃ | śṛgāle | śṛgālakīṭyām
śrṛṃgāruna | pa. su.
kroṣṭakapucchakā (cchikā, cchī) (mūrlikā) (mekhalā) | strī | pṛśniparṇyām
ṭhām̐kuniyā, drāmadāsaka | rā. ni. va 4 | gīlīnikāyām | hiṃ pātharī gaudhūnī | rā. ni. va. 5
kroṣṭu(ka)śīrṣaḥ | puṃ | tannāmakavātavyādhiviśeṣe
lakṣaṇam—“vātaśoṇitajaḥ śotho jānumadhye
mahārujaḥ | jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣastu sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat ||” bhā.ni.vā.vyā. ci. | “gugguluṃ kroṣṭuśīrṣe tu gur̤acīṃ triphalābhasā | dhīreṇairaṇḍatailaṃ vā
pivedvā vṛddhadārukam ||” vai. nigha.
kroṣṭughaṇṭikā | strī | akṣisaṃhārake | mada.
va. 1
kroṣṭuphalaḥ | puṃ | iṅgudīvṛkṣe | rā. ni. va. 8
kroṣṭuvinnā | strī | pṛśniparṇyām | ra. mā.
vṛkṣaviśeṣe | drābhadāsaka | vir̤ālakhāji, vir̤ālahāṃcīti yasyāḥ prasiddhiḥ | a. ṭī. ma.
kroṣṭuhitaḥ | puṃ | cīrānāmagandhadravye | (gaim̐ṭhelāṃ
kroṣṭraḥ | strī | hathikālyām | bihāṃtī | pa.su.
kroṣṭūcuḥ | puṃ | puccha keśī, śvetocī | rā. ni.
va. 14
kroṣṭrī | strī | śṛṅkhalikākhādye | cama. | khāṅgalikāyām | śṛgālyām | pippalyām | me.
vārāhīkande | rā. ni. va. 7 | hathikālyām
ratnā.
(Ardea jaculator.) prapajātīyavakapakṣiṇi
(kaum̐cabaka | bhrama. | tatparyyāyaḥ, -kruṅ, kruñcaḥ,
kruścā, krauñcā (a.), kālikā, klībakaḥ,
kalikaḥ (śabdaraḥ) | guṇā-jvare hitaḥ | ca.
da. | “krauñco hyaśo'tirucikadaśmarīṃ hanti
nityaśaḥ | śoṣamūtrchāharī balyā hanti kāsamarocakam ||” bhavi. 21 a. padmavīje | vai. nigha.
14.0.2
śararapakṣiṇi | rā. ni. va. 9
krauñcanāyakāḥ | puṃ | padmavīje | vai. nigha.
krauñcalohitam | klī | hiṅgule | vai. nigha.
krauñcā | strī | padmabīje | rā. ni. va. 10
krauñcalyām | jaṭā.| guṇaḥ - aśmarīśukladoṣanī
bhavi. 21 a.
krauñcādanaḥ | puṃ, klī | mṛṇāle | hārā.
pippalyām | bhra. ra. | gheculuke | (vehum̐ | ca.
ci. 38. | cillīṭake | (cūm̐ṭkā | vai.
krauñcādano | strī | padmabīje | padmaśūra yoja
rā. ni. va. 20
klamaḥ | puṃ | glānau | lakṣaṇaṃ- “yo nāyāsaśamī
dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ | klamaḥ sa iti vijñeya
indriyārthapravādhakaḥ ||” vaidyakam
klamathaḥ | puṃ | āyāse | bhrama.
klāntaḥ | tri | glāne
klāntiḥ | strī | klame
klinnaḥ | tri | ārdra | ḍiṭala | bhrama.
klinnavartmā | puṃ | kliṣṭavartma roge
klinnā | strī | śvetakaṇṭakāryām | rā.ni.va. 4
klinnākṣaḥ | tri | Blear-eyed. jhājhādinā
klinnacakṣuṣe | pilūṭṭhām̐kara | klī (ni) | klinnanetre | bhrama.
kliśitaḥ (kliṣṭaḥ) | tri | kleśayukte | bhrama.
kliṣṭavartma | puṃ, klī | Excess of the
lachrymal discharge. तन्नामकनेत्ररक्तजnetravartma jaroge | lakṣaṇaṃ- vartma dambhra akasmāt
mṛdu alpavedanaṃ tāmra bahantaṃ samameva ca | akasmācca
bhavedraktaṃ kliṣṭavartma ti tadviduḥ ||” mā. ni. | “śle marakte na duṣṭena kliṣṭaṃ māṃsamibonnataṃ | bandhujīvanibhaṃ varma kliṣṭavartma taducyate ||” videhaḥ
kliṣṭiḥ | strī | kle śe | sevāyām | dharaṇi.
klautaḥ | puṃ | agniprakṛtikoṭe | tena daṣṭe pittajvaraugā jāyante | su. kalpa. 8a.
klautakam | klī yaṣṭimadhuni | pa. su. | bhā.
14.0.3
pra. 4a. karṇaroga. ci. | “śivāklotakaṃ rājavarttam |” bhā. pra. 1bha. raktaṣṭhīvījva. ci.
“klotakamiśrayutaṃ paripakvam |” A kind of
cyrrhiza Glabra.) nīlamūlayaṣṭimadhuni
idaṃ sthāvaraviṣāntargatamūlaviṣam | su. kalpa. 2a.
klota (ti) kā (tanī) | strī | naulovṛkṣe
rā. ni. va. 4 | pṛśniparṇyām | vai. nigha.
klītana (nīya) (ka) m | klī | jalajayaṣṭimadhubhede | baṅgo yaṣṭimadhu | jalajasthalajabhedena sā
dvidhā | guṇāḥ - madhuraṃ rucyaṃ balyaṃ vṛṣyaṃ braṇaghnaṃ
śītalaṃ guru cakṣuṣyaṃ raktapittaghnam | rā. ni. va. 6
bhā.
klovaḥ | tri | Impotent. balahīne | ratnā.
puṃ, klī | līpuruṣaratre | napuṃsake, hijar̤ā
lakṣaṇaṃ - “klovaḥ syātkuratābhaktaḥ tadbhāvaḥ klīvyamucyate |” bhā. | na mūtraṃ phenilaṃ yasya viṣṭhā
cāpsu nimajjati | meṭrīthaunyādaśaktābhyāṃ hīnaḥ
sa klība ucyate | uvāhaḥ
klīdaḥ (kaḥ) | puṃ | śarīrādretāyām | kaphe
ci | cārdre
kledanaḥ | puṃ | caturaṃśāvaśiṣṭakaṣāyai | “kle danaścaturaṃśastu |” rā. ni. va. 20 | kaphabhede | tasya
sthānamāmāśayaḥ tattvakarma cānnapākaḥ kle dasyānānāmudakakarmaṇā'nugrāhakatathā bhā. | tri | kledajanane
klodā (duḥ) | puṃ | candre | sannipāte | uṣā.
kleśaḥ | puṃ | duḥkhe | krodhe | vyavasāye | me.
klaitatikam | klī | madyaviśeṣe | bhra. ca.
puruṣakārahīnele, strīpuṃbhinnale, bījaḥprabhṛtidhātucayakṛpādairye | yacca ṣar̤vidhaṃ mānasajaṃ, dhātukṣayaṃ,
śukrakṣayajaṃ, upaghātajaṃ, sahajaṃ, sthirapravrajañceti
tatra ciraṃkṣīrapriyabhāvāt veśyālīsaṃsogācca dhūrṣa
14.0.4
mānasam | kaṭutiktālavaṇyatisevanāt saumyadhātukṣayarūpaṃ dhātucayajam | vājīkaraṇaṃ vinātiklausevājanyaṃ śuklakṣayajam | vīryyavāhiśirācchedāt
puruṣakāravyāghātajanyam upaghātajam | bhājanmaklīvyāt sahajam | ativaliṣṭhasya kharavikārācittavikāre brahmacaryeṇa vā śukte ruddhe sthirapravrajaṃ
klīvaṃ bhavati | taduktam- “taistairbhāvairahṛdyaistu niraṃsīrmanasi cate | dhvajaḥ patatyatau nṛṇāṃ klaibyaṃ samupajāyate | veśyālīsamprayogācca klaibyaṃ tanmānasaṃ
smṛtam || kaṭukāmloṣaṇalavaṇairatimātropasevitaiḥ
saumyadhātukṣayī dṛṣṭaḥ klaibyaṃ tadaparaṃ smṛtam | ativyavāyaśīlo yo na ca vājīkriyārataḥ | dhvajabhaṅgamavāpnoti sa śukrakṣayahetukam | mahatā meḍhrarogeṇa
marmacchedena vā punaḥ | klaivyametaccaturthaṃ syānnṛṇāṃ
puṃstvopaghātajam || janmaprabhṛti yaḥ klīvaḥ kau vyaṃ
tatsaṅghajaṃ smṛtam | balinaḥ kṣubhanastrī surodhāicchāyatetaḥ | ṣaṣṭhaṃ klaivyaṃ mataṃ tantu sthiraśukranimittajam ||” su. ci. 24 a. | tatra upaghātajaṃ
saṅghajañcāsādhyaṃ jñeyam | itareṣāṃ hetuviparyayaḥ
vājīkaraṇañca pathyam
kvaṅguḥ | puṃ | kaṅgu | he. ca.
kvathanaḥ | puṃ | jalādhāraviśeṣe | (choṭi hām̐r̤i
trikā.
kvathitalakṣaṇaḥ | puṃ | gṛdhre | vai. nigha.
kvathanam | klī | kāthakaraṇe
kvathikā | strī | kāthe | hai. nigha.
kvathitaḥ | tri | pakke, śṛte (pācanādau) | pa. pra.
klī | sādhvīsadye | kāthe, kvāthaye
kvathitajalam | klī | uṣṇodakamiti pāribhāṣikaṃ nāma | taccitridhaṃ-pādāvaśeṣaṃ arddhāvaśeṣaṃ
tripādāvaśeṣañceti | guṇāḥ - pādāvaśeṣaṃ kaphanaṃ
laghuāgneyaṃ, arddhāvaśeṣaṃ pittanaṃ, tribhāgāvaśeṣañca
14.0.5
vātaghnnamiti | evameva pādāvaśeṣaṃ vasante, arddhāvaśeṣaṃ
śaradi grīṣme ca, tripādāvaśeṣaṃ hemante śiśire ca
praśastaṃ | aṣṭabhāgāvaśiṣṭa varṣāyāṃ praśastaṃ | “kvāthyamānantu niḥkaṃgaṃ niṣphanaṃ nirmalañca yat | laghīyaṃ
kvathitaṃ śeyaṃ doṣaghnampācanaṃ laghu ||” vaidyakam
kvathitadravyam | klī | ariṣṭe | vai. nigha.
kvāthaḥ | puṃ | duḥkhe | vyasane | he. ca. | Decoction. kāthāye | tatparyyāyaḥ, -niryūhaḥ (a.),
kaṣāyaḥ, niryūhaḥ, kāthaḥ, śṛtaḥ (vai.) | sa saptadhā
-pācana śodhana hlādana saṃśamana dīpana-tarpaṇa śoṣakhabhedena | teṣu ṣaḍviṃśeṣaḥ pācanaḥ, hādaśāṃśakaḥ
śodhanaḥ, caturaṃśakaḥ hī danaḥ, aṣṭāṃśakaḥ saṃśamanaḥ,
ṣar̤aṃśako dīpanaḥ, pañcamāṃśakastarpaṇaḥ, śoṣakaśca
ṣor̤aśāṃśakaḥ iti | rā. ni. va. 20 | cuṇṇadravyasya
palaṃ, vāri (dravyanicayā) ṣor̤aśaguṇaṃ mṛtpātre mṛdvagninā aṣṭabhāgāvaśeṣitaḥ kāthaḥ | pānīyaṃ ṣor̤aśaguṇaṃ kṣuṣṇe dravyapale kṣipet | mṛtpātre kvāthayedgrāhyamaṣṭamāṃśāvaśeṣitam | tajjalampāthayeddhīmān
kkīrṇaṃ mṛdvagnisādhitam | śṛtaḥ kāthaḥ kapāyaśca
niryūhaḥ sa nigadyate || kāthe civitsitāttandaiḥ caturupalapīr̤itaiḥ | vātapittakaphāttaṅge viparīte madhu
ghṛtam ||” kāthe jīraka guggulu khāralavaṇaśilājatu hiṅguvikaṭukāni pradīpe uttare kṣāṇamitaṃ
(4 māśāṃ) grāhyam | śāṅge. ma, 2 a. | tathācoktaṃ
–“pācano dīpanoyaśca śodhanaḥ śamanastathā | tarpaṇaḥ
hlādanaḥ śoṣaḥ kāthaḥ saptavidhosamaḥ || pācanaḥ pacate
dīpāddīpanerdīpyate'nalaḥ | śodhanī malaśaudho syāt
śamanaḥ śamate gadān || tarpaṇasttharyyate dhātun hlādī
14.0.6
hasrakte dakārakaḥ | viśoṣī śoṣanādace tasmāt
kāthān parīkṣayet || viśoṣikaṃ dinī jñātvā
vamanaṃ kārayeṅgudhaḥ | pāvano'rddhāvaśeṣaḥ syācchodhanī'ṣṭerakāṃśakaḥ | hlādanaścaturaṃśaśca śamano'ṣṭāvaśeṣitaḥ
dīpanoyo daśāṃśastu tarpaṇastu ṣar̤aṃśakaḥ | viśoṣī
ṣor̤aśāṃśaśca kvāthabhedāḥ prakīrttitāḥ || pācayedāturaṃ
sāyaṃ pācanaṃ saptame'hani | śamanenātha vā dṛṣṭvā
nirāmaṃ samupācaret || niśāsu pāvano deyo jñātvā
doṣabalābalam | tallakṣṇajvare potaḥ doṣaghnaśca va
dīṣahat || kāthapāne bhramī mūrcchā vaiklavyaṃ vā
śirovyathā | yadā sañjāyate cāśu vāmayedudoriṇaṃ
tathā || ṣor̤aśāṣṭacaturbhāgaṃ vāta pitta-kaphārttiṣu
kṣaudraṃ kāṣāye dātavyaṃ viparītāva śarkarā ||”
āveya. | “jaraṇauṣadhaguggulvādi śāṇikaṃ hiṅgumāṣikaṃ | gur̤akṣīrasitādīnāṃ karṣe kvāthe vinikṣipet | naleṣu ca prayoktavyaṃ mākṣikaṃ hiṅgusaṃplavam ||” kāśyapa. | vyoṣaṃ śilājatu cāraṃ
lavaṇaṃ hiṅgu jorakaṃ | cipeṃdaṅkabhitaṃ kvāthaṃ
tailagraira ghṛtaṃ gur̤am || pūrvāhna śamano deyo'parāhna dopanastathā | tarpaṇadhautukledenadya katthaṃ
pānāya dāyayet || niśīthe śoṣaṇī deyaḥ śaithilye
prathame'hani | dadyāt sūryodayāt pūrvvaṃ śodhanīyaṃ
bhiṣaktamaḥ || varaṇāyauṣadhaṃ naiva kathitaṃ sāṃmrujānini
pītamapyagni santaptā arcitā vā payomudāḥ ||” suśru.
vamanārthaṃ tāsūpācaṃ prakṣipya | prakāthya śītī
nirdhyūhaḥ punakṣato bhavedyadi | pānīyaṃ vā punastasaṃ
viṣavaddhanti mānavam || ghṛtaṃ tailañca pānīyaṃ kaṣāyaṃ
vyañjanādikaṃ | jalasnehauṣadhānāñca pramāṇaṃ yatra
noditam | tatra syādauṣadhāt snehaḥ snehāttīyaṃ
14.0.7
caturguṇam || staṃ hāvasturguṇaṃ dravyamādāya snehasampidhau
caturguṇaṃ jalaṃ dattvā kāthaḥ kvāthyasamo mataḥ || sve hācaturguṇaṃ kāthyaṃ kāthāttoyaṃ caturguṇam | kāthaḥ kvāthyasamaḥ kāryyaḥ kalkaśca saṃhapādikaḥ | ityeṣā
saṃ dvapākārthampīktā kāthasya kalpanā ||” caraka
kvāthodbhavam | klī | karpūrautavyake, chavisarar̤āñjune, kulatyāñjane | śrama.
kham | klī | annadhāto | avuñchatra | rā. ni.
va. 13 | indriye | me. | puṃ | sūrye | he.
khakkhaṭaḥ | puṃ | khar̤ikāyām | thaṅgīmāṭo
ca ṭau. rā.
khakhkhāsaḥ | puṃ | ḍraccabhede | pūṣṭha gām̐cha | prayogā.
ḍa. mā. ci. madanaratnre
khakholkāḥ | puṃ | sūrye | vai, nigha.
khagaḥ | puṃ | pakṣiṇi | me. | cakravākapakṣiṇi
pārade | vai. nigha. | śalabhe | śa, ṭo. a. | sūrye
bāṇe | kharṣamāṇike | vādyau (a.)
khagakhānam | klī | icakodare | śa.
khagamaḥ | puṃ | pakṣiṇi
khagavallauḥ | strī | lakucavṛkṣe | śa. ca.
khagavato | strī | pṛthivyām | ja.
khagaśatruḥ | puṃ | prakṣipracchaum | śa. ca.
khagasthānam | klo | icakoṭare | śa. ca.
khagāntakaḥ | puṃ | dhūṣyāṭapakṣiṇi | phiṅgai
va, nigha. | śyanapakṣiṇi | vāja pākhī, śikararā
rā. ni. va. 16
khagendraḥ | puṃ | gvadhe | vai. nigha.
(Saccharum spontaneum.) खनामkhyātatṛṇaviśeṣe | thāṃgam̐r̤ā, kaśāṃr̤a, (kaṭela
ra. mā.
khaggaṭaḥ | pṛ | kokilācavṛkṣe | kūlathaur̤ā
gācha | dai. nigha.
khaṅgāhaḥ | puṃ | khaṅgāhāparanāmni śvetapītāmre
khaṅgāhaḥ śvetapītakaḥ |" ja, da. 3śa.
khacamasaḥ | puṃ | candre | trikā.
khacaraḥ | puṃ | pakṣiṇi | bāyau | sūrye | vai. nigha.
meghe | śa. | klo | kāśīśre | he.
14.0.8
khajaḥ (kāḥ) | puṃ | davbyām | śaṃṭhā | śa. ṭī.
ma. | manthanadaṇḍe | mauni | he. ca. | tri. yau.
yañca, ci.
khajapam | klo | chate | uṣā. | puṃ | manthānadaṇḍe | he
khajalam | klī | tuṣāre | śiśire | trikā.
bhākāśajale | tantu agastyodayātprāk na sevyam
yathā-“varṣāsu caranti ghanaiḥ saddīragāḥ viyati
koṭalūtāśca | tadviṣajuṣṭamapeyaṃ jalamagastyodayāt
pūrvvam ||” rāja.
khajā (kā) | strī | davyām | śaṃṭhā | cama.
mande | mauñjha | he. ca. | māraṇe | śa. ra.
khajākaḥ | puṃ | pakṣiṇi | uṣā
khajyotiḥ | puṃ | khadyote | rā. ni. va. 19
khañjaḥ (kaḥ) | puṃ | vāyurogabhede | tallakṣaṇaṃ
yathā-“vāyuḥ kaḍyāśritaḥ sakthṇaḥ kacchradāmācipedyadā | khañjastadā bhavejjantuḥ paṅguḥ sakthroīyorbadhāt ||” mā. ni. | vi | vikalagatī | (thām̐r̤ā
cama. | tatparyyāyaḥ, -khor̤aḥ (a.), kholaḥ
(śabdara.), khoraḥ, khañjakaḥ (he.), khoṭaḥ
khañjakāriḥ | puṃ | sukhāyām | (tham̐nādri
rā. ni. va. 16
khañjakheṭaḥ (laḥ) | puṃ | khañjanapakṣiṇi | śa.
mā. | trikā.
khañjanaḥ (kaḥ) | puṃ | A species of wagtail. (Montacilla alba.) खनामख्यातpakṣiṇi| ṣṭhāṃuka pām̐khī| śa. mā.| tatparyyāyaḥ,
—khañjarīṭaḥ (a.), kaṇāṭīraḥ, kākacchadiḥ,
khañjarīlaḥ, tātanaḥ, sunipuṇakaḥ, bhadranāmā, ratnanidhiḥ (vi.), khañjarīṭaḥ, gūḍhanīr̤aḥ, takṣakaḥ,
caraḥ (śabdamā.), kākacchadaḥ, nīla kaṇṭhaḥ, kalyāṇa
ṭīraḥ, kalyāṭīrakaḥ (śabdara.), bhaṇḍukaḥ (ja.)
guṇāḥ—śleṣmapittaghnī laghuḥ rucyaḥ vibandhaghnaśca
rāja.
khañjanā (nikā) | strī| kṣudrakhañjanajātau
hāpur̤ikāẏām| kām̐dām̐thom̐cā| me.
khañjanākṛtiḥ| puṃ| khañjanāyām| śa. ca.
14.0.9
khañjanikā| strī| paṅkapriya-dīrghatuṇḍa-khañjanākāra-pakṣiviśeṣe| kām̐dām̐thom̐cā| tatparyyāyaḥ,—
hāpuvikā, tumbikā, sphoṭikā, sarpaghnī (tri),
khañjanākṛtiḥ (śa.), rāgabhadrikā, gobhaṇḍoraḥ,
paṅkakauraḥ (vi.)
khañjarīṭaḥ| puṃ| khañjanapakṣiṇi| ama.
khaṭaḥ| puṃ| kaphe| kaphaye| tṛṣe| he. ca.
aśvakhure| khurāni| ṭaṅke| me.
khaṭa(ṭi)kaḥ| puṃ| kunitapakṣaṇau| bhūṭagā
śa. mā.
khaṭakhādakaḥ| puṃ| kāke| kākapākhi| śṛgāle
he. nigha.| tri| bhakṣake
khaṭālaḥ| puṃ| taṇḍulīyavṛkṣe| kām̐ṭānaṭe
he. nigha.
khaṭikā (ṭinī) | strī| kaṭhināyām| khar̤i
karpūratryai| gandhavoraṇī| viśva.| rā. ni. va. 13
khar̤ītaṇe| vai. nigha.
khaṭī| strī| Chalk. kaṭhināyām| khar̤i,
ṭhām̐khar̤i| khikharī, gaurakharī| tatparyyāyaḥ,—
khaṭinī, khaṭikā, dhavalamṛttikā, śvetadhātuḥ,
pāṇḍumṛttikā, sitadhātuḥ, pāṇḍurat (rā.),
karkakhaṭī, varṇalekhā, vartharekhā (tri), pākamukhyā,
anilādhātuḥ, khar̤ī, kaṭinī, varṇalekhikā (ra),
śukladhātuḥ (he.), dhātupalaḥ, kaṭhinikā, varṇikā
(śā.)| guṇāḥ—madhurā tiktā śītalā pittadāhatraṇadoṣaghnī kapha raktanetrarogaharī ca| rā. ni.
va. 13| “khaṭikā dāhanircchītā madhurā viṣaśothajit| lepāditadguṇā proktā bhavittā sañcikā
samā| khaṭī gaurakhaṭī dve ca guṇaistulye prakīrttite ||” bhā. pra. 17.
khaṭṭanaḥ| vi| kharvve| he. ca.
khaṭṭā| strī| khaṭvāyām| khāṭe| śa. śa.
khaṭṭāṅganāmikā| strī| vaṭapatrāyām| rā.
khaṭṭāśaḥ (śo) (saḥ) | puṃ, khau| The cisugandhamārjjāre| yasyāṇḍena tailaṃ suvāsitaṃ kriyate
14.0.10
gandhagokula, khaṭām̐śa| vikṣā.| jaṭā.| tatparyyāyaḥ,—gandhītaḥ, vanavāsanaḥ (vi.), khaṭṭāśo,
vanākhuḥ (śabdara.), khaṭṭāśaḥ, gandhamārjāraḥ, vanaśvā,
śākhiḥ (ja.), puṣyavakṣaḥ (ra), mṛgaceṭakaḥ (śabdamā.)
tasyāṇḍaṃ khāṭāśī iti ucyate| taddaṇḍaguhyairyathā
—“yathālābhamapāmārgabahulādicāralepitaṃ | vāṣpasvedena saṃsvedya pūtiṃ nirlomasāṃ nayet| dolāpākaṃ
pacettayātaścapallavavāriṇi| khalaḥ sādhunigolīḍā
tato niḥsaṃdvatāṃ nayet | bhājaśrībhājanajaleḥ
bhāvayecca punaḥ punaḥ| kṣipramūlena kaitakyāḥ puṣpavaceḥ
puṭecca tam| pacedevaṃ viśuddhyasya mṛganābhiṃsamo bhavet
sa ca hastau māṃsalaśca praśastaḥ|” khaṭṭāśam apāmārgasya kṣūcchā vā cāreṇa saṃlipya vāṣpasvedena
lomarahitaṃ kṛtvā cāsamrnnu kaṣityamātuluṅgavilvapallavajale dolāpākena paktvā niḥsaṃdve vidhāya ca
kāmagūveṇa śāṃbhāñjanakṣāreṇa vā punaḥ punaḥ bhāvayet| adya śigu mūlena ketakīpuṣpavaleḥ sapuṭīkṛtaḥ
śuddho mṛganābhisamau bhavati| ca. da.| bhaiṣa. vā.
vyā. ci.
khaṭṭikaḥ| puṃ| śākunike| pākṣīmārā| śa.
mā.| mahiṣoccaurakene
khaṭṭikā| khī| cudrakhadvāyām| cikā.
khaṭṭerakaḥ| vi| kharve| śa. mā.
khaṭvā| strī| paryyaṅke| tatra śayanaṃ vātakaramiti
rāja.| vṛttaśaṅgagaccheṣu trayastramaśakkṛtiviśeṣe| su.
sū.18śca.| tṛṇaviśeṣe| vai. nigha.| kolambimbāyām
ālūkuśī| rā. ni. va. 3
khaṭvāṅganama(mi)kā| khau| vaṭapatrapāṣāṇabhedaṃ| bar̤a pātharakūcā| rā. ni. va. 5
khaṭvāṅgapādau| strī| kīlambimbām| āṃlākuśī| vai. nigha.
khaṭvābandhaḥ| puṃ, lau| trayavandhanākṛtiviśeṣe
talacaṇa—“khaṭṭā tu bahupādā syāccaurābhirbahubhi
rhatā|” su. ḍa.
14.0.11
khaḍgaḥ (ktaḥ) | puṃ| laghutaṇe| śa. ra.| khaḍgayuthe
khaḍgayūṣaḥ| puṃ, au| yūṣaviśeṣe| yathā—tatraṃ
kapityadāim̐ rīmaricājājivicakeḥ| supakva' khaṅgayūṣī'yaṃ...| ca. da. a. sā. ci.| takraṃ 8 tī. jalaṃ
24 to. kapitthādīnāṃ taulakadvaya pādāvaśiṣṭa'
kvātham| anyat—“mudrayūṣarasaṃ takra' dhānyajīrakasaṃyutaṃ | saindhavaṃ sahitaṃ dadyāt khaḍgayūṣamiti
smṛtam ||” bhā.
khar̤ikā (r̤ī) | strī| khaṭikāyām| kulakhar̤i| jaṭā.| śakasūlikāyām| thar̤imāti
śa. ca.
khaḍgaḥ| puṃ| mūtaśayyāyām| uṣā.
khaḍgaḥ (ktaḥ) | puṃ| gaṇḍake| gām̐ḍām̐ra| vijñā.
gacchakakhaḍge| thām̐ga| me.| caurakanāmūgandhadravye
gām̐ṭhaunā| rā. ni. va. 12| asle| khaggar̤ahathe| thām̐gar̤ā| ra. mā.| klī| lauhe| tīkṣṇalauhe| rā. ni. va. 13
khaḍgakoṣaḥ (patnaḥ) | puṃ| (Scirpus ma.
ximus.) khaṅgalatāyām| śa. ca.| tatparyyāyaḥ,
—khaṅgāpatnaḥ, khaḍgimāraḥ, aśvapucchakaḥ (śa.), khaṅgādhāraḥ| ke.
खङ्गलः। पुं। (Saccharum spontaneum.) bahvatlāśastṛṇe| hārā.
khaḍgadhenuḥ| strī| gaṇḍakastriyām | māti
gam̐ḍāra| kurikāyām| me.
khaḍgapulikā| strī| kurikāyām
khaḍgamāṃsa (ṅgāniṣa) m | klī| gaṇḍamāṃsī
gaṃm̐ḍāramāṃsa| See khaḍgī
khaḍgaśṛṅgaḥ| puṃ| gaṇḍake| gam̐ḍāra| rā.
khaḍgarauṭaḥ| puṃ| phalake| ṭām̐ga| me.
khaṅgalalā| strī| khaḍgakoṣe| ke.
khaḍgaśikhī| strī| asiśikhāyām| rā. ni.
va. 7
khaḍgāktaḥ| puṃ| dāne| dā, kām̐ṭārau
khaḍgāmiṣam| klī| mahiṣamāṃse
khaṅgikaḥ| puṃ| mahiṣoccaurakene| mahiṣaṅkandhera
nanau| me.
khaḍgimāraḥ| puṃ| khaḍgakoṣalatāyām| śa. ca.
khaḍgī (ṅgan) | puṃ| gaṇḍake| gam̐ḍāra| tatparyyāyaḥ,
14.0.12
gaṇḍakaḥ, khaḍgaḥ (a.), khaḍgamṛgaḥ, kror̤ī, yugmaḥ,
tuṅgamukhaḥ, balī, vajracarmā, vārddhīnakhaḥ, khanītusāhaḥ (rā.), ekacaraḥ, gadhītusāhaḥ (vi.), gaṇḍaḥ
(śabdara.)| asya māṃsaguṇāḥ—“kaphaghnaṅkaṅgipiśitaṃ
kaṣāyamanilāpahaṃ| paitraṃ pavitramāyuṣya' baddhamūtranivāraṇam ||” su. sū. 46 a.| kaphavātaghnaṃ kaṣāyaṃ
pittatarpaṇaṃ pavitramāyuṣyaṃ mūtravandhakaraṃ rucyacca| rāja.
balakṛtaṃ hṛdyaṇaṃ guru ca| rā. ni. va. 17
khaḍgaukam| lau| dāne| dā| śabdara.
khaṇḍakaḥ| puṃ| devatār̤avṛkṣe| devām̐tām̐r̤ā
pa. su.
khaṇḍaḥ (ktaḥ) | puṃ, lī| ikṣuvikāraviśeṣe
khām̐r̤a, khuro, (dālo, thar̤īmāṃkarā, mānathaṃṇa
guṇāḥ—“khaṇḍastu madhuro vṛṣyaścakṣuṣyoṃ vṛṃhaṇo
himaḥ| vātapittaharaḥ snigdho balyo vāntiharaḥ
paraḥ|” bhā.| adya' cakṣuṣya' vātapittaharacca
rāja.| vātapittaharaṃ śītaṃ snigdhaṃ balya sukhapridaṃ
cakṣuṣya' śīghramaṃkṣīṇaṃ khaṇḍa' ṣyatamaṃ matam || catri.
10 a. | makṣikoghe| me.| śarkarāyām| vai.
nigha.| vir̤alavaṇe| viṭ lavaṇa| rā. ni. va. 6
ikṣujātibhede| caṃśe| ama.
khaṇḍakarṇaḥ [kandaḥ]| puṃ| Sweet potatos. āluviśeṣe| sakarakanda ālū| tatparyyāyaḥ,
—vajrakandaḥ| guṇāḥ—“kaṭupāko khaṇḍakarṇaḥ
kaphapittavināśanaḥ|” rāja. 35.| śākaviśeṣe
ghem̐ṭekolaśāka| ca. da.
khaṇḍakā| strī| yavāsaśarkarāyām| vai. nigha.
khaṇḍakādyalauham| lī| raktapitte citam
kvāthārtha—śatāvarī guḍūcī vāsā suṣphuṃḍī valā
tālamūlī khadirakāṣṭha' triphalā bhārgī puṣkaramūlaṃ
eṣāṃ pra. 5 pa. vāri 64 śa śeṣe, śeśa, manaḥśilāyā
vā survvamākṣikeśca vā jāritalauhacūrṇa 12 pa.
14.0.13
śarkarā 16 pa. ghṛtaṃ 16 pa. gur̤apāke āyasena
vā tāmramayeṇa vā pātreṇa siddhe śilājatutvakakarkaṭaśṛṅgīviḍaṅgapippalīgranthījātīphalānāṃ cūrṇaṃ pra. 8
to. praceyyaḥ| madhu 2 śa. triphalādhātrayapāṇāṃ pra.
२ तो.. शतगूली, gulañca, bāsakachāla, muṇḍirī,
beler̤ā, tālamūlī, khadirakāṣṭha, triphalā,
bāmunahāṭī, kur̤a pratyeka 5pa. pākāৰtha jala
64 śa. śe. 8 śa. manaḥśilā bā sbarṇamākṣikayoge jārita lauha 12 pa. cini 16 pa.
ghṛta 16 pa. ekatra pāka kariẏā ghana haile,
śilājatu, gur̤atbak, kām̐kar̤āśṛṅgī, bir̤aṅga,
pipula, śum̐ṭha, jāẏaphala pratyeka 1pa.
triphalā, dhane', tejapāta pratyeka 2 to.
prakṣepa dibe. madhu 2 se.. rasa. ra..
khaṇḍakālu(ka)m
khaṇḍakūṣmāṇḍam
khaṇḍakūṣmāṇḍāvalehaḥ}
khaṇḍakharjjūram
khaṇḍajaḥ (jā)
khaṇḍajojjvajaḥ
khaṇḍadhārā
khaṇḍanam
khaṇḍanolaḥ
khaṇḍaparaśuḥ (paśuḥ)
khaṇḍapālaḥ
khaṇḍapāśaḥ
khaṇḍapippalī
khaṇḍaphaṇaḥ
khaṇḍamodakaḥ
khaṇḍaraḥ
khaṇḍarājau
khaṇḍalavaṇam
khaṇḍavallī
khaṇḍavikāraḥ
khaṇḍavinduḥ
khaṇḍaśarkarā (sikatā, sitā)
khaṇḍaśākhā
khaṇḍaśālukam
khaṇḍaśuṇṭhī (śuṇṭhīkhaṇḍaṃ)
khaṇḍasa(sā)raḥ
khaṇḍasitā
khaṇḍā
khaṇḍāmalakam (kau)
khaṇḍāmra(ka)m
khaṇḍiṇḍakaḥ
khaṇḍālī
khaṇḍikā
khaṇḍitakarṇaḥ
khaṇḍī (in)
khaṇḍoraḥ
khaṇḍopalā
khaṇḍauṣṭhaḥ
khattamālaḥ
khadanam
khadikā
khadiraḥ
khadirapatrikā (trī) | strī| arikhadire
rā. ni. va. 8 | lajjālukāyām | rā. ni. va. 5
khadiravaṭī | strī | sukharo gadhavaṭikāyām
khadiraḥ 100 pa. pākārthajalaṃ 64 pra. śe. 8 pra.
punaḥ paktvā ghanībhūte prakṣepaḥ jayitrī karpūra guvākakākolī jāyaphala cūrṇāni pra. 8 to.| sā. kau.
14.0.14
khadiravallarī | strī | arikhadire | hiṃ mahikaphala | (lī) dumotpale | vai. nigha.
khadirasāraḥ (roddhūtaḥ) | puṃ | khadiraniryāse
ṣaṭrapra | saṃ kāta | rasa. ra. | guṇāḥ- kaṭutiktoṣṇaḥ kapha-vātaghnaḥ vraṇa-kaṣṭharogaghnaḥ rucyaḥ
dīpanaśca | rā. ni. va. 8
khadirā | strī | lajjālu kālatāyām | rā. ni. va. 5
khadirāṅgāraḥ | puṃ | khadirakāṣṭhāṅgāre
khadirādipañcatiktakaghṛtam | klī | kuṣṭhe
ghṛtam | ghṛtaṃ 4 śa. | kāthārthaṃ-pañcatiktakaṃ pra10 pa. vāri 64 pra. śe. 8 pra. | kalka shape-khadirāragvadhayoṣi-vidruvivakka-dantīpaṭīla - triphalānimbaharidrā-somarājī-kaṭukā tiviṣāpāṭhāvāsāgrau-durāṃlabhākuṣṭha karañjabīja-śārivāhayendrayava. jñānakāsthiviṅgagugugulūnāṃ pra. 2 to. | ghṛta 4 śa. kāthārthaṃ
-nimnachāla, paṭolapatra, kaṇṭakārī, gūlañca,
bāsakachāla pratyeka 10pa. jala 64 śa. śe.
8 śa. | kalkartha-khadirakāṣṭha, sondālara
ām̐ṭā, śum̐ṭha, pipula, marica, teur̤ī, citāmūla, dantīmūla, paṭolapatra āmalā, harītakau,
baher̤ā, nimbabīja, haridrā, vāguñjībīja,
kaṭukī, āteiśa, ākunādi, gośyālelatā, durālabhā, kūr̤a, karañjabīja, śyāmalattā,
anantamūla, indrayava, bhelāra muṭi (abhāve
raktacandana), vir̤aṅga evaṃ gugagula pratyeka
2 to| | rasa. ra.
khadirāṣṭakaḥ | puṃ | masūrikādhikāre kaṣāyaḥ
"khadira triphalāriṣṭapaṭolā mṛttavāsakaiḥ kātho'ṣṭakāṅgo jayati romāntimasrūrikām ||” ca. da.
khadirikā | strī | lākṣāyām | rā. ni. va. 6
lajjālukāyām | vai. nigha.
khadirī | strī | varāhakrāntāyām | pa. su.
lajjālu kāyām | rā. ni. va. 5
khadirovojam | klī | aśokabīje | . ca. da.
14.0.15
“jalena khadirovījam |”
khadiropamaḥ | puṃ | (Acacia Arabica.)
varbūrakavṛkṣe | bābalā gām̐cha | vai. nigha. | kadare
śveta khadira | ra. mā.
khaṭṭakaḥ | puṃ | bāmane
khadyotaḥ (tanaḥ) | puṃ | jyotiriṅgaṇe | janāka
pokā | hiṃ paṭabojanā | ama.
khadyotakam | klī | tannāmakasaviṣaphalabhede
su. kalpa. 2 a. | See phalaviṣam
khadyotanaḥ | puṃ | sūryye | ja.
khanakaḥ | puṃ | mūṣike | cikā | vanamūṣike
vai. nigha.
khananam | klī | vidāraṇe
khanayitrī | strī | mṛtkhananopayogyaratnaviśeṣe
khuro | kai.
khaniḥ (nī) | strī | svarṇādyākare | śrama.
tatparthyāyaḥ,-ākaraḥ (a.), khānī, khanī,
khāniḥ (śabdara.), gañjā | he.
khanijīṣadham | klī | Inorganic medicine. rasīparasadhātu lavaṇaratnākhyeṣu pañcavidhedhu
khanijadravyeṣu | vaidyakam
khanitram | klī | astraviśeṣe | kodāla, khantā
ama.
khanisaṃbhavaḥ | puṃ | svarge | vai. nigha. | tri
khanije
khapu(pū)ṭaḥ | puṃ | vyāghranakhe | nakhī | vai. nigha.
khapuraḥ | puṃ | (Areca catechu.) guvākavṛkṣe | śupāri gām̐cha | ra. mā. | śallakīniryāse
vā, ṭī, hemā. | bhadramustake | alaktakaroge | me.
bālake | rāṃnā | rasone | vai. nigha.
khapuṣpaḥ | puṃ | panasavṛkṣe | vai. nigha.
khabhrāntiḥ | puṃ | cilapaciṣi | cikā
khamaṇiḥ | puṃ | sūrye | vai. nigha.
khamīlanam | klī | tandrāyām | śa. ra.
khamūliḥ (kā) | strī | An aquatic
pāṃnā | śa. ra.
kharaḥ | puṃ | yāse | durālabhā | rā. ni. va. 4
nakhīnāmagandhadravye | vai. nigha. | kaṅkapakṣipi
kurarapakṣiṇi | kāke | rā. ni. va. 18 | khaśattare
trikā. | gardabhe | tri | tīkṣṇe | ama.
14.0.16
kharakaḥ | puṃ | caṃcanapadmayām | rā. ni. va. 4
kharakāṣṭhikā | strī | balāyām | rā. ni. va.4
kharakuṭiḥ (ṭī) | strī | nāpitaśālāyām
nāpitabār̤ī | trikā.
kharakī (kā) ṇaḥ | puṃ | timirapakṣiṇi | he. ca.
kharagandhikā (nibhā) (gandhā) | strī
nāgabalāyām | jaṭā | rā. ni. va. 4 | vanatulasyām | vai. nigha.
kharagṛhaṃ(grahaḥ) | klī, puṃ | gardabhaśālāyām
cikā. | gehe | śa. ra.
kharaghāttaḥ | puṃ | nāgakeśaravṛkṣe | śa. ca.
kharacchadaḥ | puṃ | ulūkanāmavṛkṣe | unūthar̤a
mlaṭanāmakavṛkṣeṣe | ukar̤ā, īkar̤a | ra. mā.
jhāṇḍukavṛkṣe | rā. ni. va. 8 | bhūmīsahavṛkṣe | bhā.
śākavṛkṣe | śeśuna gām̐cha | śākhoṭavṛkṣe | śeor̤ā
gām̐cha | raktāpāmārge | vai. nigha.
kharacchadā | strī | viṣaramnikāyām | pa. su.
ciñcikāyām | ḍhilī śāka | rā. ni. va. 5
kharaṭau | strau | raṅgadhātau | vai. nigha.
kharatuṇḍakaḥ | puṃ | lajjālukāyām | bhā.
kharatvak | strī | alambuṣāyām, lajjālukābhede | bhā.
kharadaṃṣṭrā | strī | gokṣuravṛkṣe | ja. da.
kharadaṇḍam | klī | padme | dharaṇi.
kharadalā | strī | śyāmākṣatāyām | kāṭhīr̤a
svare | śa. ca.
kharadūṣaṇaḥ | puṃ, klī | dhūsūrake phale ca
śa. ca.
kharadhanvikā | strī | gorakṣataṇḍulāyām
gorakṣacām̐kule | pa. su.
kharanādinī | strī | reṇuke | śa. ca.
kharapatraḥ | puṃ | rudrapatratulasīvṛkṣe | śākatarau
śeśuna gām̐cha | ra. mā.| tāmratulasīvṛkṣe
gaṅgātulasī | bhūrjavṛkṣe | vai. nigha. | yāvanāle
rā. ni. va. 8 | maruvakavṛkṣe | gaṅgātulasī
rā. ni. va. 10
kharapacakaḥ | puṃ | tilavṛkṣe | śa. ca.
14.0.17
kharapatro (śvinau, khīṃ) | strī | gonimbrānāmavṛkṣe | gām̐r̤imbā | rā. ni. va. 4| kākoḍumbarikāyām | kām̐kar̤amūra | rā. ni. va. 11
kharapallavaḥ | puṃ | śākhoṭakavṛkṣe | śeor̤ā
gām̐cha | pa. su.
kharapācyaḥ | puṃ | kapitthavṛkṣe
kharapāvama | klī | lohapātre | trikā.
kharapādākhyaḥ | puṃ | kapitthavṛkṣe | śa. ca.
kharapuṣpaḥ | puṃ | maruvakavṛkṣe | maruśrā gām̐cha
ra. mā.
kharapuṣpā (pyā) | strī | varvyīy | bāṃbūī
bhā. ma. 4bha. | “kaṭphalaṃ kharapuṣpā ca|” vanatulasyām | banabābūītulasī | su. sū. 37 a.
kharapriyaḥ | puṃ | pārāvate | śa. mā.
kharamañjarī | strī | apāmārgavṛkṣe | rā. ni. va.
4 rasendra ci. dhubāvatīgur̤ī | śvetāpāmārge
vai. nigha.
kharamukhaḥ | puṃ | varvyarīvṛkṣe | bāṃbūītulasī
kharamūlam | klī | gardabhamūle | gāṃdhāra mūra
guṇāḥ- kaṭūṣṇaṃ cāraṃ tiktaṃ kaphaghnaṃ mahāvātaghnaṃ
kaśīyādaharañca | rā. ni. va. 15 | “gārdabhaṃ
nāvanaṃ mūtraṃ tailaṃ yauvyaṃ kacidbhavet | sakṣāraṃ tiktakaṭukamunmādāṅgagrahāpaham | kārasaṃ kharamūtrañca taile
nasye vidhāyaṛm ||” aci.
kharayaṣṭikā | strī | laghuvyāghnakī | vai. nigha.
kharagrāhaḥ | puṃ | mukhapuṣkeṣu yuddhe khaḍgagrāhārthaṃ
“kharagrāhaśca khaṅgāḍaḥ |" ja. da. 3 a.
khararomā | puṃ | nāgaviśeghe
kharavallikā | strī | gorakṣataṇḍu lāyām
kharavallarikā | gorākṣacām̐kuliyā | ra. mā.
kharavṛkṣaḥ (saḥ) | puṃ | maruvakavṛkṣe | “kharavṛkṣa
vṛṣakaṇau kaṭuphalau |” vā. sū. 15 śra., hemā. ṭī.
kharaśabdḥ | puṃ | kurarapakṣiṇi | kuraiṭiyā
rā. ni. va. 16
kharaśākaḥ| puṃ| āmlāne | bhā.
kharaśūkaḥ | puṃ | pītaśāli | vai. nigha.
14.0.18
kharaśūvā | strī| āraṇyamakṣikāyām | tripuramakṣikāyām
kharasondaḥ | puṃ | lodhrapātabhede | vikā.
kharaskandhaḥ(ndhā) | puṃ, strī| priyālavṛkṣe
kharjūravṛkṣe | rā. ni. va. 19
kharasparśā | strī| pītadevadālyām | bhā.
See agarau| vi (rnaḥ) | gojihvādivatkhare
mā. ni.
kharasvarā | strī | vanamallikāyām | ra. mā.
kharā | strī | pītadevadālaum̐ | bhā.
kharāgarī | strī | pītadevatāḍavṛkṣe | a.ṭī.rā.
kharārciḥ | puṃ | arkaniṣkāśanārthe tīkṣṇāgniviśiṣṭe | rāvaṇa.
kharābdāṅkuram | klī| vaidūryyamaṇau | rā.
kharāmbā | strī | rudrajaṭāyām | a. ṭī. bha.
ajamodāyām | 'kaṭhayamānāau | bhā. pū. 1bha.
guṇāḥ- "kharāmbā kaphavātaghnī vahnirīraṇajāpahā|"
ca. sū. 27 a. | ca. da. aśmarīci.
kharāhvā | strī | ajamodāyām | vanayamānau
rā. ni. va. 6
kharikā | strī | nepālajacūrṇopāyuktasūraumede
rā. ni. va. 12 | See kasūrī
kharuḥ | puṃ | ghoṭake | dante | tri | śvete | vikā.
kharūvakā | puṃ | śvetamaruvakavṛkṣe | vai. nigha.
kharjjikā | strī | cavardaśe | chāṭai | śa. ca.
kharjjūṃ(jrūḥ)| puṃ| piṇḍīkharjūravṛkṣe| uṇā.
kharjjām | rā. ni. va. 20
kharjjūraḥ | puṃ | cakramaddavṛkṣe | rā. ni. va. 4
arkavṛkṣe | ākanda gām̐cha | dhūsūravṛkṣe | (śveta
dhūtūrā | rā. ni. va. 10
kharjūṃ(jrū)ram | klī, puṃ| haritāle| hai.
ca.| hatthike | khanāmaśaklathe | me.| raupye| ṛṣī
pa. su.| kharjūraphale | piṇḍīkharjūra | ca. da.
ra. pi. ci.
kharjūrapalakam | klī | tadākāravraṇacchedaviśeṣe
su. ci. 8a.
kharjūraphalam | klī| kharjūrauphale| tacca raktapitte hitam | si. yau. raktapi. ci.
14.0.19
kharjūraphalakaḥ | puṃ | godhūmaviśeṣe | vai. nigha.
kharjūrauphale
kharjjūrikā (rī) | strī | kharjūravṛkṣe | pa. su.
(khajūra gām̐cha | saṃ siṃdhī| kaṃ icilu | tatparyyāyaḥ,
- kharaskandhā, duṣyadharṣī, durāruhā, niḥśreṇī,
kaṣāyī, yavaneṣṭā, haripriyā | tatphalaguṇāḥapakvā kaṣāyā, pakvā gauḍyā kaṣāyā pittaghnī
kaphakarī kramijananī dṛṣṭyā vṛddhau ca | rā. ni.
va. 11 | sā madhu-bhūpiṇḍa-rājakharjūraubhedena
caturdhābhavati | eṣāṃ guṇāḥ svasvaparyyāye mṛgyāḥ
yathā- "bhūbhikharjūrikā svādī durārohā mṛducchadā | tathā svalpaphalā kākakarkaṭī khādumastakā
picchalakharjūrikā laghvā sā deśe paścime bhavet
kharjūrau gausanākārā parāhopādisambhavā | jāyante
paścime deśe sā bauhāriti kīrttate ||” sā. guṇāḥ
- "kharjjūrititayaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ
snigdhaṃ rucikaraṃ hṛdyaṃ kṣatakṣayaharaṃ guru || tarpaṇaṃ
raktapittaghnaṃ puṣṭiviṣṭambhaśukramadda | kīdṛgmārutajiddalyaṃ
vāntivātakaphāpaham | jvarātisārakṣuttṛṣṇāśvāsakāsanivārakam | mada-mūrcchā-marutpitta-madyodbhūtagadāntakṛt | kharjūrautaruyothantu madapitta karaṃ bhavet
vātaghnaṃ śleṣmaraṃ rucyaṃ dīpanaṃ balaśukrakṛt ||” bhā.
makṣikāguṇāḥ- khāduḥ siktāḥ kaṣāyaḥ sūrarīgadmaḥ
balaprāṇaśukravṛddhikaraśca | rāja. | “apakka kharjūraphalaṃ vidopaśamanaṃ matam | pakkameva hitaṃ śreṣṭhaṃ
tridoṣaśamanaṃ param ||” ati. 17 a. | madhuraṃ śītalaṃ
gurū kṣatābhighātadāhavātavitteṣu hitaṃ hṛcyaṇaṃ śukrakarañca | ca. sū. 27 a. | krakaṇaśuśalyām | vai
nigha.
kharpatuttham | klī| kharparītutthe | vai. nigha.
14.0.20
kharparam | klī | khanāmakhyātopadhātuviśeṣe
thāṃparā | hiṃ khāpariyā| saṃ kalakhāparī | pa. su.
tasya śodhanaṃ yathā- "puṣpākhyāṃ raktapītānāṃ rasaiḥ
piṣṭaitha bhāvayet | naramūtreṇa gomūtreḥ yavānne na
sasaindhavaiḥ | saptāhaṃ tridinaṃ vāpi paścātkṣudhyati
kharparam | tanmāraṇaṃ vajravat jñeyam | kharparaṃ pāradainaiva bālukāyantragaṃ pacet | cūrṇayitvā dinaṃ yāvat
śrībhanaṃ bhasma jāyate |” athavā pattaloktaṃ kharparaṃ
lavaṇāntarnidhāya pacet || matāntare guṇāḥ- kharparaṃ
kaṭu kṣāraṃ kaṣāyaṃ vāmakaṃ laghu lekhanaṃ bhedanaṃ
śītalaṃ cakṣuṣyaṃ raktapittaharaṃ viṣāśmarīkuṣṭhakharaṇḍa -
ghnañca | bhā. | puṃ | mṛtyāsabhede | thāṃparā | pa. sa.
śabhākārāpūpapacanādipātre | tāoyā, chāṃṭuḥ
vā. ṭī. hemā. | kapālāsthani | māthāra thuli
rā. ni. va. 18 | netrāñjanamede | katre | vikā.
kharparavaṭikā | strī | graṃhaṇīdhikāre | “pakko
ṣṭakā haridrāvyāmāgorasamūkena ca | śodhitaṃ pāradañcaiva karṣārddhaṃ tulayā ghṛtam | maṅkarājarasaiḥ ślakṣṇanyakaṃ rasasammataṃ | dhātvāṃ kajjalikāmulā bhāvayettattu meṣajeḥ | sindhuvāradalarasai madhukaparyyikārasairai
(madhukapṛṣyaje rasau iti vā pāṭhaḥ) | keśarājarase
cāpi grīṣmasundaraje rase | rase'parājitāyāśca
somarājarase tathā | raktacitrakapatrītyaṃ rase ca
paribhāvitam | rasamānasamāmena chāyāyāṃ śoṣayedbhiṣak ||” vaṭī sarṣapābhā, anu. dadhimaṇḍa | heṣṭekacūrṇa, haridrācūrṇa va bhūlanera sahita śuddha pārā ১
তো. bhīmarājadalera śuddha gandhaka ১ তো.
kajjali karibe| pare nimnindāpātāra rasa,
dhulakur̤ira rasa, bā maulaphūlera rasa bā kām̐tha,
14.0.21
keśuttera rasa, gimeśokera rasa, aparājitāpātāra rasa, somarājakā | eva raktacitrakapatrarasa pratyeka ১ তোলা dvārā
mār̤iyī sarṣapattulya vaṭī karibe | rasa. kau.
meṣa.
kharparākṣaḥ | puṃ | agralaviśeṣe | saṃ lākhoḍiparo
vai. nigha.
kharparikā (rī) tutyakam | klī | A sort
of collyrium. netraprasādhanaviśeṣe | tutthāñjane,
ṛvimarasāñjane | tatparyyāyaḥ, kharparī, rasakaṃ
cakṣuṣyaṃ, amṛtotpannaṃ, tutthaṃ, kharparikā | guṇāḥ
-kaṭu tiktaṃ cakṣuṣyaṃ rasāyanaṃ laghdīpanaṃ dīpanaṃ
balapuṣṭikaraṇḍa | rā. ni. va. 13 | kharpare | thāṃparā
saṃ kalakhāparo
kharparīyakam | klī | kharparītutthyaṃ | khaṃrparī
vai. nigha.
kharparīrasakam | klī | kharparītutya | kṛtrima
rasāñjana | rā. ni. va. 13 | kharpare | vai. nigha.
kharbvaḥ (vvaiḥ) | puṃ | kujakavṛkṣavṛkṣe | rā. ni. va.
10 | tri | hrasvai | śrama.
kharbvaśākhaḥ | tri | bāmane | he. ca.
kharvvā | strī | nāgavalāyām | rā. ni. va. 4
kharbū(rbrū)raḥ | puṃ, lau| nadīnidhyāve | rā. ni.
va. 16
kharbu(rbū)rā | strī | taraṭīvṛkṣe | rā. ni. va. 8
kharbūjam | klī | tannāmakaphalaviśeghe | thavamūja
guṇāḥ- "mūtralaṃ valyaṃ koṣṭhaśuddhikaraṃ guru | snigdhaṃ
svādutaraṃ śītaṃ vṛṣyaṃ pittānilāpaham | teṣu
yatkṣāmamadhuraṃ sacārañca rasāhnavet | raktapittakaraṃ
tattu mūtrakṛcchrakarampaṭam ||” bhā.
kharmom | strī | padvasle | pauruṣe | saṃ.
kharvvapalā ( lau, likā) | strī | droṇapuṣyavṛkṣa
khalam | klī | kalkai | me | śasyasthāne | vikā.
khalaḥ (lāḥ) | puṃ | sūryyaṃ | dhṛstū racatre | rā. ni.
14.0.22
va. 10 | mālave vyañjanaviśeṣe | “māludhānīvapuṣpaiyauṃḍitaguṇaḥ sa khala ityucyate | phalamūlerdhanādānaṃ
vyañjana pākato ghanaṃ | lehavat khala ityarthe doṣajñāḥ
sakhyayonivat | kalko vihlaślakṣaṇaṃ tilakalkasya
tasamaḥ | dṛśaḥ so'syaḥ sasaṃjñaḥ khalau dṛnti prabhātikām ||” śreṣṭhakuṭṭaḥ aparācitasya nāma parau
khalāvapi | vā. ci. śa12 a. śayyaḥ | tamālavṛkṣe
śa. ca. | tri | nīce | adhame | me.
khalakaḥ | puṃ, strī | guggulau | bha.
khalakāmblikaḥ | puṃ | tila kalko | vai. nigha.
khala(li)tiḥ | puṃ | indraluptarogiṣi | ṭaiṭako
he. ca. | vikā.
14.0-2.1
khalamūrtiḥ | puṃ | pārade | śa. ca.
khalayūṣaḥ | puṃ | khaḍḍayūṣe
khalādhārā | strī | telapāyikāyām | 8tanāpokā | jaṭā.
khaliḥ | puṃ | tilakiṭṭe | rā. ni. va. 16 | khala
ityapi pāṭho'sti
khalidrumaḥ | puṃ | saraladevadārau | vai. nigha.
khali(lo)naḥ | puṃ, lī | khalīne | nāṃgāma
a. ṭī. rā.
khalinau | strī | kṛṣṇatālamūlyām | vai. nigha.
khalasamūhe | śrama.
खलिशः } पुं। (Tricopodus colisa.)
khaleśayaḥ } matsyaviśeṣe | thalaśe mācha | hārā
tatparyyāyaḥ, —kaṅkaṭoṭaḥ, khaleśayaḥ (śabdara.),
khaleśaḥ (hā.), khalīśaḥ (tri.) | guṇāḥ—grāhitvaṃ
kaṣāyatvaṃ vāyukopanatvaṃ rukṣatvaṃ laghutvaṃ śūlaharatvaṃ
kiñciddāmaghratvañca | rāja. 3 pa. | rā. ni. va. 16
khalureśaḥ | puṃ | mṛgaviśeṣe | śa. ca.
khaledhānau | strī | khale paśubandhanadāruṇi
jaṭā.
khalebālī | strī | khale gobandhanakāṣṭhe | (maī
kāṭha | he. ca.
khallaḥ | puṃ | cāmakapakṣiṇi | me. | carmyauṣa
thāṃna | trikā. | auṣadhamarddanapātre | thaṃla | ko
vājidvantāgrasya nimnakṛśāle | “nimnaṅkuśāgraṃ dantāgraṃ
khallamityabhidhīyate |” ja. da. 4a.
khallakī | strī | śarkarāyām | thām̐r̤a | he. nigha.
khallikā | strī | piṣṭakādibharjjanapātre | śa. ca.
khalli(llī)ṭaḥ | tri | khalatau | śa. ra. | trikā.
khallī | strī | hastādau śirāmoṭane | thānadharā
si. yo. viśūcī, ci. | “khallī tu pādajaṅghorukaramūlāvamoṭanau |” saratnadevadārī | vai. nigha. vāvyā. ci.
khallovardhanaḥ | puṃ | dalaveṣṭajarogaviśeṣe | mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ | khallovardhanasaṃjño'sau sañjāte ruk praśāmyati || bhā. sa. 4a.
mukharo. ci.
14.0-2.2
khallośaḥ | puṃ | khaliśamatsye
khallaṭaḥ | puṃ | kāsaroge | naṃ khoklā | vai.
nigha.
khallāṭaḥ | puṃ | khalatau | he. ca.
khallukā | strī | nābhibhaṅge | ra. sā. saṃ.
khavallī | strī | ākāśavallyām | rā. ni. va. 3
khavāri | klī | āntarikṣodake | rā. ni. va. 14
khavāsaḥ | puṃ | hime | hārā.
khaśabdāṅkuraḥ | puṃ, klī | vaidūryyamaṇau | rā. ni.
va. 13
khaśā | strī | surāmāṃsāt | maṃ maravā | śa. ca.
khaśeṭaḥ | puṃ | khaliśamatsye | trikā.
khaśvāsaḥ | puṃ | vāyau | trikā.
khasaḥ | puṃ | pāmāyām | (thām (drāṃga | vīraṇamūle | vai. nigha. vā. vyā. ci.
khasakandaḥ | puṃ | vārāhīkande | vai. nigha.
caurīśavace | kṣaurośa gāṃcha | pa. su. | caurakacucauvaṭe | ra. mā.
khasagandhaḥ | puṃ | caurakacukāyām | kṣaurakacur̤āra | ra. mā.
khasatilaḥ | puṃ | khakhase | postā gācha
guṇāḥ— “tilabhedaḥ khasatilaḥ kāsaśvāsaharaḥ śṛtaḥ
svāhā khasaphalodbhūtaṃ valkalaṃ śītala laghu | grāhi
tikṣakaṣāyañca vātaśleṣmalapākadṛt | dhātūnāṃ śoṣaka
rukṣaṃ madakṛdbhāyivarddhanam | muhurmohakaraṃ rucyaṃ sevanāt
puṃstvanāśanam ||” bhā.
khasaphalam | klo | khakhase | (posta, ṭeṃr̤i
vai. nigha.
khasaphenacauram | klī | ahiphene | bhā.
khasabhā | strī | ākāśagaṅgāyām | śūnya jaṭāśaṃkhau | rā. ni. va. 12
khasarpaṇavaṭo | strau | grahagrahavikāre | See
kharparavaṭṭikā
khasavalkāḥ | puṃ | lakucaphale | śa.
khasabaujam | klī | khakhase | (postadānā
hiṃ khākhasadānā | guṇāḥ—balyaṃ vṛṣya suguru
kaphakaraṃ vātaśamanañca | bhā.
khakhasaḥ | puṃ | khanāmnā sāsvadaśe prasiddhaḥ
thāṃkumo, (postadānāṃra gāṃcha | guṇāḥ—pāke
14.0-2.3
madhuraḥ kāntivīryyavalapradaśca | rā. ni. va. 4
khakhasarasaḥ (sāraḥ) (cauraṃ) | paṃ. klī
ahiphene | vai. nigha.
khasphaṭikā | puṃ | candrakāntamaṇau | sūryyakāntamaṇau | vai. nigha.
khastanī | strī | pṛthivyām | tri.
khākhasaḥ (tilaḥ) | puṃ | khasatile | thāṃkumo,
(posta gāṃcha | See khasatilaḥ
khākhasatilodbhūtam | klī | khakhase | (posta
vai. nigha.
khājikāḥ | puṃ | lājāyām | 8thaṃ | hārā.
‘khāṭiḥ | strī | klinne | me.
khār̤a(ṇḍa)vaḥ | puṃ | madhurāmlalavaṇanānāsugandhidravyakṛtakhādyaviśeṣe | “khār̤avāḥ phalamadhūrāmlalavaṇāḥ
sugandhidravyajāḥ nānāvidhā” iti śivadāsaḥ
haupāntarakharjjare | vai. nigha.
khāta(tra)m | klī | puskariṇyām | ama.
khātakam | klī | parikhāyām
khātabhūḥ | strau | pratikūpe | parikhāyām | sā.
khādanaḥ | puṃ | dante | he. ca. | klī | āhārī
vai. nigha.
khādanakoṣṭhakam | klī | annasya dvihalodgata
bhojanapātre | naku. 18 a.
khādiraḥ | puṃ | viṭkhadire | khadirasāre
rā. ni. va. 18
khādirasāraḥ | puṃ | khadire | theragra | tatparyyāyaḥ, — khādiraḥ, ahutasāraḥ, raṅgaḍaḥ, raṅgaḥ,
satsāraḥ | kṛṣṇāṣāḍhādirūdena sa bahuvidhaḥ | sā.
guṇāḥ—kaṭulaṃ tiktalaṃ-uṣṇatvaṃ kaphavātaraktakuṣṭhā mayanāśitvaṃ rucikaratvaṃ dīpanatvañca | rā. ni. va. 8
khādyam | klī | aṣṭavidhāhāgyatamaśāhāre
thāvāra jiniṣa | rā. ni. va. 20
khādyapattī | strī | khadiravṛkṣe | rā. ni. va. 8
khāniḥ | strī | khanau | he. ca.
khānikam | klo | kudyacchedye | (deoyālera
gartta | trikā. | ratne | vai. nigha.
khāniṣṭham | klī | atiguhyamāṃse | vai nigha.
khānodakaḥ | puṃ | nārikele | trikā.
14.0-2.4
khāpagā | strī | gaṅgāyām | he. ca.
khāraḥ | puṃ | khārīparimāṇe
khārayikā | strī | matsyadhānyām | thālūī
khāriḥ (rī) | strī | parimāṇaviśeṣe | saca
droṇacatuṣṭayaparimāṇaṃ, śatādhikānāviṃśatiśarāvaparimāṇe vā (128 śa.) | “caturādṛko bhaveddroṇaḥ
khārī droṇacatuṣṭayam |” vai. nigha.
khārikaḥ | puṃ, klī | puṣkaratīrthasamīpe prasiddhe
mahāpārivataphale vṛce ca | var̤a khejūra | rā. ni.
va. 11
khārjūrasurā | strī | kharjūradhātakīpuṣpakṛtasurāviśeṣe | vai. nigha. | kharjūramadye | khejūrarasera
mada | guṇāḥ— “mādī kāntāntaraṃ kiñcit khārjūraṃ
vātakopanaṃ | tadeva viśadaṃ rucyaṅkaphannaprūpaṇaṃ laghu
kaṣāyaṃ madhuraṃ hṛdyaṃ sugandhaundriyabodhanam ||” sū. sū.
46 a. | piṇḍakharjūravikṛtibhavaṃ khārjūramucyate
mavāntaram | “tālasindolakhajūramūrddhātyutthicya
yatsrate | yadrasaṃ tattadāhvayaṃ hi vijñeyaṃ tattadāśrayeḥ ||”
tor̤a. vṛttaśaunakaḥ
khālityam | klo | kapālaroge | ṭākaroga
lakṣaṇaṃ yathā—“tejo'nilādyaiḥ saha keśabhūmiṃ dagdhvāśu
kuryāt khalatinnarasya | kiñcittu dagdhā palitāni
kuryyāddharitpaluptañca śarīruhāṇām ||” ca.
khāśmaro | strī | gābhāroḍace | vai nigha.
khikhiḥ | puṃ | śṛgālaviśeṣe | śākuṇiśāstrau
saṃ kohā | se.
khi(ṅgi)ṅgiraḥ | puṃ | khikhau | śākuniśāstrau
mai. | vāribālake | gaṅgār̤ā viśeṣā, alarānā
viśva, he. ca.
khiccā | strau | khicarikāne | vai. nigha.
khidigḥ | puṃ | candre | vai. nigha.
khidraḥ | puṃ | roge | uṇā.
khirahiṭṭo | puṃ | sahāsamaṅgānāmanṛpe | rā.
ni. va. 4
khilaḥ | tri | aprahate (bhūmyādau ) | rā. ni.
va. 2
14.0-2.5
khilāhaḥ | puṃ | pāṇḍukesarapucche kapilavarṇāśve
“khilāhaḥ kapilo vājī pāṇḍukesaravāladhiḥ |”
ja. da. 3a.
khuḍḍāṅgaḥ | puṃ | mattapotavarṇāśve | “khuḍḍāṅgaḥ
śvetapītakaḥ |” ja. da. 3a.
khujja(jñā)kaḥ | puṃ | devatār̤avṛkṣe | ra. mā.
khur̤aḥ | puṃ | vātaraktaroge | vai. nigha.
khur̤akaḥ | puṃ | gulphe | sū. ni. 14.
khur̤avātaḥ | puṃ | vāyurogabhede | va. nigha.
khuḍḍākaḥ | tri | kṣudre | hrasve | kaniṣṭhe | ca.
khuḍḍākapāñcakāstailam | klī | vātarakte tailam
pāṭhaḥ — “padmakośīgyamadhukamañjiṣṭhākkāthasādhitam
syāt piṣṭaiḥ sajjamañjiṣṭhāvīrākākolaucandanaiḥ
khuḍḍāka padmakamitaṃ tailaṃ vātasragādahanut ||” rasa.
ra. | ca. ci. 26 a.
khekhorakaḥ| puṃ| śabdakāriṇi yaṣṭiviśeṣe
śabdakārī lāṭhī| hā.
khegamanaḥ| kākacchadapakṣiṇi | śa. mā.
khecaraḥ| puṃ| pārade| pakṣiṇi | klī| khecarānne | vai. nigha. | kāśośe | śitarakas | ra.
sā. saṃ.| saṃjñāta-pāradaviśeṣe| rā.
khecarā | strī| ākāśavallagnām| vai. nigha.
khecarāñjanam | klī| kāśośe| śitarakas
vai. nigha.
khecarānnam | klo| khecarikāyām| khicur̤ī
pākarā.
kheṭaḥ| puṃ| kaphe| me. | aśthe| klī| tṛṇe
śa. ra.| lagur̤e| carmme | ḍhāla
khedaḥ| puṃ| śoke | hā.| avasāde| ja.
khedinau | strī | aśanaparṇīvṛkṣe| śa. ca.
kheyam | klī | parikhāyām | śra.
khelanam | klī | krīr̤ane| ha.
khelano | stro | śāriphale | he.
khelā| strī | snānāmṛtyātṛṇye | kenā
guṇāḥ - madhurā śītā stanyadā ruciñca | rā. ni.
va. 5 | krīr̤āyām
kheliḥ| strī| vāṇe| sūryye | pakṣiṇi | jalo
aja.
khesaraḥ | puṃ | aśvatare | khaccāra| rā. ni.
va. 18
14.0-2.6
khoṅgā(ṅgā)haḥ| puṃ| śvetapiṅgalavarṇāraśve
he. ca.
khoṭaḥ(kaṃ) | puṃ, klī | śuṣka, phuṭa iti khyāte
rasajāraṇadravye | tallakṣaṇaṃ yathā- “khoṭakaṃ svarṇasantulyaṃ samāvattaṃ ca kārayet | kukkuṭākhyanibhaṃ
sataṃ paṭu bhedi bhavedyadā | āvarjitaṃ punastadvat
khoṭavaddharasārhyati | acarya kaṭhinaṃ śneṃtaṃ ślakṣṇinā
mṛdunā pacet | śratapītagurutvañca madyasikthakasannibham | aśrimadhye yadā tiṣṭhet poṭavaddhasya
lakṣa [ ] nānāvarṇastathā svacchī dhatī yo'gnau
jalīkavat | vaīte sūtako yaśca jalaukābaddhalakṣaṇam ||”
khoṭiḥ (ṭo) | puṃ, strī | kandūrūkhoṭī | va.
da. vā. vyā. ci. | pālaṅgeruce | śa. ca.
khor̤aḥ (raḥ) (laḥ) | vi | khañje | ama.
khor̤akaḥ| puṃ| śīrṣe | ciṅguli | vi.
khor̤aśorṣakaḥ | puṃ | hiṅguli
khorakaḥ | puṃ| gaddrbhabhakhare | ganadhai.
kholakaḥ | puṃ | valmoke | um̐iḍhipi | śirastrāṇe| pāgar̤ī| vikkā | pūgakoṣe| supām̐rira
khosā | me.
kholiḥ | strī| tūṣe | śa. sā.
khoṣāṅgaḥ | puṃ | jīvaśāke | khośaśaṃ | khoṣātaḥ
śākavīrasya jīvaśākaḥ prabālakā | dravyābhi.
gaganam | klī | abhradhātau | apra| saṃghe | rā.
ni. va. 22 | kanakasundararase
gaganadhvajaḥ | puṃ| meghe | hā. | sūyyeṃ | he.
gaganabhārakagaṇaḥ | puṃ | abhramāra kadravye ṣu
gaganasundaraḥ | puṃ | gadyakhyāṃ rasaḥ| rasaḥ 1
tī. gandhakaṃ 2 tī. abhra 5 tī. jalena baṭo
kāyām̐ | mā. 2-4 ra. | ra. ci. | anyaḥ
jvarātisāre-ṭaṅkaṇahiṅgulagandhakābhraṃ pra. samam
kṣīriṇīrasena (thiruī) 3 bhāvanāḥ| bheṣra.
gaganasparśaḥ | puṃ | vāthau | vai. nigha.
gaganādiloham | klī | sīmarīge hitam | “gaganaṃ
14.0-2.7
triphalā lauhaṃ tryuṭyajjaṭukaṭvayam | pārado gandhakañcaiva viṣaṭaṅkaṇasarjikāḥ | lavelā tejapatrañca vaṅgaṃ
jīrakayugmakaṃ | etāni samabhāgāni ślakṣṇacūrṇāṃni
kārayet| tadaddhaṃ citrakacūrṇaṃ...||” atra, triphalā,
loha, kur̤aci, trikaṭu, pāṃnnā, gandhaka, viṣa,
śohāgāra ṭaika, sājimāṭo, gur̤atvak, elā,
tejapatta, vaṅga, jorā, kṛṣṇajorā pratyekera
pūrṇa samabhāga| sarvvacūrṇāṃrddha citrakamūlacūrṇa
ra. sā. saṃ.
gaganādivaṭo | strī | vātaroge| abhrakapāradagandhaka tāmra sambukhaṇḍalohatīkṣṇā lohākṣaiaumākṣikaṃ
eṣāṃ pra. samabhāgaṃ yaṣṭīvāsakadrākṣāmūkṣmāṣpākādyena
maddaṃyet | mā. 2 ra. | apra, pām̐rā, gandhaka,
tāmā, muñju 7 tīkṣṇaloha, svarṇamākṣika
pratyeka samabhāga; yaṣṭimadhura kvātha, bāsākvātha, kisamisara kvātha 7 bhūmikūṣmāṇḍa kvāthe
mardaṃna | mātrā 2 rati | anupyāna ghṛta 7 madhu
ra. sā. saṃ.
gaganādhvagaḥ | puṃ| sūryye | he.
gaganāmbu (nodakam ) | klī| nauhārajale
ākāśavāriṇi | guṇāḥ- tridoṣaghnaṃ balaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ raconaṃ śītaṃlam āhlādakaṃ jvaradāhaviṣaghnañca | su. sū. 46 a.
gaṅgākā (ṅgā, kā) | strī | snānāmakhyāta nayām
tatparyyāyāḥ - viṣṇupadī, jahnu tanayā, suranimnagā,
bhāgīrathī, vipathagā, visrotāḥ, bhīṣsūḥ (a. ),
addhyatīrthaṃ, tīrtharājaḥ, tridaśadīrghikā, kumārasūḥ,
harirathā, khir̤āyanā, kharāpagā, khargarāpagā,
khāpagā, khanikukhyā, haimavatī, kharvāpī, haraśekharā, (he.), surāpagā, dharmadravī, sudhā, gāminī,
nandinī, alakanandā, sitasindhuḥ (naḥ ), surasarit (halā.), purandarā (hā.), suralā (hā.),
14.0-2.8
surasindhuḥ, saritāmbarā, nilimpanirrarī, pāvanī,
himavatsutā (kai.), adhvagā, vyomeśrarā, siddhasindhuḥ (viḥ), mandākinī, jāhnavī, puṇyā,
samudrasubhagā, kharnadī, suradīrghikā, sunandī,
khardhunī, vyaṃ ṇḍā, śubhā, śailendrajā, sureśvarī,
bhavāthanā (śabdara.) | tajjalaguṇāḥ- śītaṃ svacchaṃ
khādu ṛtirocanaṃ pathyaṃ pācakaṃ pāvanaṃ tṛṣṇāmohaghnaṃ
dīpanaṃ prajñākarañca | rā. ni. va. 14 | lajjāllukāyām | vai, nigha.
gaṅgācillo | strī | cilaviśeṣe | śām̐khola
dvārā | tatparyyāyaḥ- devaṭī, viśraṅkā, nalakukuṭo | hā.
gaṅgāṭeyaḥ | puṃ | ciṅgatamatsye | ciṃr̤i mām̐cha
tatparyyāyaḥ - gālānilaḥ (ci.), gālākṣikaḥ,
galāvilaḥ (he.) | cikkā. | See ciṅgaḍaḥ
gaṅgādharaśvāthaḥ | puṃ | atīsāre kaṣṭaṭādyaparanāmakaṣāye | “kañcaṭādār̤imajambūśṛṅgāṭakapannavarhiṣṭhaṃ | jaladharanāgarasahitaṃ gaṅgāmapi vegavāhinīṃ rundhyāt ||” kām̐car̤ā, dār̤ima, jāma,
śiṅgār̤ā (her̤ādela) pātā, bālā, mūtā, śuṃṭha
pratyeka 22
14.0-3
ra. | bhā.
gaṅgādharacūrṇaṃ (bṛhat) | klo | atīsāre
auṣadham | mustāśīṣā'kṣakūyaṣṭhīdhātakīpṛśniparṇīprabālakavilvaśalāṭumocarasapāṭhendrayava-kūṭajalagāmbhākhivarā'kṣakrāntātiviṣāṇāṃ pra. cūrṇa samabhāgam
mūtā, āṃlā, śuṃṭha, dhāīphūla, lodha, bālā,
belaśuṃṭha, mocarasa, ākanādi, indrayava,
kur̤achichāla, āmrāsthi, varāṃhakrāṃtā, ātoica
pratyekera cūrṇa samabhāga | anyayathā-susendrayavamocarasavitvaśalāṭudhātakīlodhrāṇi pra. samabhāgāni | gur̤ana sevyam | mūtā, indrayava, mocarasa, belaśuṃṭha, dhāīphūla, lodhacūrṇa pratyeka
samabhāgaṃ | aparaṃ yathā-mocarasamustavayyaṣṭhopāṭhāśroṇākadhānakīpuṣpāṇi pra. samabhāgāni
dadhimastunā sevyam | mocarasa, mūtā, śuṃṭha,
ākanādi, śyoṇā, dhāīphūlacūrṇa, pratyeka
samabhāgaṃ | bhā. ma. 1bha.
gaṅgāpatrī | strī | khanāmakhyātapatraśākaviśeṣe
maṃ gaṅgāvatī | kaṃ vaḍagābhāro | tatparyyāyaḥpatrī, sugandhā, gandhapatrikā | guṇāḥ-kaṭuḥ uṣṇā
vātaghnī braṇaropaṇī ca | rā. ni. va. 10
ra. sā. sa. adhamārago| lajjalulatāyām | vai.nidha.
gaṅgāpālaṅgaḥ | puṃ | vanapālaṅkaśāke
gaṅgikā | strī | gaṅgāyām
gaṅkukaḥ | puṃ | dhānyaviśeṣe | suśru.
gaṅgodakam | klo | gaṅgājale
gacchaḥ | puṃ | vṛkṣe | haiṃ. ca.
gajaḥ | pu | hastini | arya kūlacaralāttadvṛṇaḥ
nāgakeśaravṛkṣe | nāgeśvara gām̐cha | vai. nigha.
gajapippalyām | paṃcatittāghṛtam | gajapaṭṭe | prayogā.
gajakaṇā | strī | gajapippalyām | ra. bhā.
sā. ko. āiśālagur̤aṃ
gajakandaḥ | puṃ | hastikandanāmakakṣākandaśāke
ni. va. 7
gajakarṇī (rṇī) | strī | kārakayaṃbatpace kandaśākaviśeṣe | hiṃ hastikarṇī | maṃ vahastrīkanda
guṇāḥ-tiktā uṣṇā vātakaphaharā pāke svāduḥ
śītajvaraghnī pāṇḍuśothakṛmiplīhagulmānāhodaraghnī
vanaśūraṇavat gṛhasthanīṃtau ca | bhā. pū. 1bha.
śākava. | ākhukarṇīlatāyām | rā. ni. va. 3
gajakaṇikā | strī | karkaṭikāyām | kāṃkūr̤a
vai. nigha. | indravārūṇīlatāyām | rākhālaśaśā
rā. ni. va. 3
gajakusumaḥ | puṃ, klī | nāgakeśaravṛkṣe tatpuṣpe
ca | nāgeśvara gām̐cha vā tāṃhāra phūla | meṣa.
sukharo, ci. asidā gur̤o.
gajakṛṣṇā | strī | gajapippalyām | bhā. rudrataile
“gajakṛṣṇā kaṭurvātaśleṣmavṛddhikṛdvirvanī | uṣṇā nihantyatīsāraṃ śvāsakaṇṭhāmayakrimīn ||” bhā.
gajakeśa (sa) raḥ | puṃ | nāgakeśare | nāgeśvara
si. yo. kaddi. ci. elādigur̤au. | “lavaṅgaganakeśara kīlamajjāḥ |”
gajakeśa (sa) rorasaḥ | puṃ | āmajvarādau rasaḥ
“śaṅkhasūtaṃ viṣaṅgandhaṃ vyoṣaṃ triphalameva ca | jayapālasamañcailā bhaṅgajairyena mardayet ||” bhā. 1 ra.
rasa. kau.
gajacakṣuḥ | li. | viplavatacakṣuṣi | ṭeṃṭerā
gajacirbha (bhi) ṭaḥ (ṭā) | strī | indravāruṇyām | rākhālaśaśā, gorakṣakalār̤a | pa. su.
rā.ni.va.3 | ca. da. gulma. ci. | (ṭā) goḍambāyāṃ
gomaru | vikā.
gajajātiḥ | strī | istijātau | sā tridhā
bhadraḥ mandraḥ mṛgayeti | rā. ni. va. 16
gajadaghnaḥ | puṃ | gajaparimāṇe | sukhapravai.
gajadantaḥ | puṃ | karidnte | hātira dām̐ta
vai. nigha. | etanmukhī śivantrī
gajadantaphalā | strī | ḍaṅgarīnāmakaphalaśākalatāyām | rā. ni. va. 7
gajadantavat | klo | mūlake | hai. nigha.
gajadantikā | strī | hastidantāyām | vā.
u. 33 a.
gajadānam | klo | hastimade | rā.
gajadrumaḥ (pādapaḥ) | puṃ | nandīvṛkṣe | gaṃtha.
aśvattha | hiṃ vājiyāpiṃpala | bhā.
gajapādaḥ | puṃ | khyālīvṛkṣe | 'vaniśnīpigaṃna
gajapippalī | strī | (Scindapsus offikhanāmakhyātavahne | brajapippula te gajapippalū
tatparyyāyaḥ, -karipippalī, vabhrakaṣā, kapivallī,
kapillikā, kapiprallikā, śreyasī, vaśiraḥ, gajāhvā
(rā), kolavallī, ibhoṣaṇā (śra.), kuñjarapippalo
(śabdamā.), vaśiraḥ (a. ṭī.), gajoṣṇā, cavyaphalaṃ,
cavyajā, chidravaidehī, dīrghagranthiḥ, haijasī, varśūlī,
sthūlavaidehī | sā cavikāyāḥ phalamiti kecit
“cavikāyāḥ phalañcāhneḥ kathitā gajapippalo |”
iti | guṇāḥ-dīpanau pācau uṣṇā''rdraṇaśodhanī
grāhiṇī kaṭūṣṇā rucā sannibibarddhinī ca | rā. ni.
va. 6 | tatphalaṃ viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ śletlaṃ vātakopanaṃ vipāke madhuraṃ raktapittapradaṃ | su. su.
46 a.
gajapuṭam | klo | auṣadhapuṭnārthaṃ sapādahastaparimitanignāyatahastakhāte | ūrddha ১
14.0-4
śaṃta, ādrata
১
14.11
śata | 'sapādahastamānena kuṇḍe nimnaṃ
tadhāyatai | vanopalasahasreṇa pūryye madhye vidhārayet
puṭanadravyasaṃyuktāṅkoṣṭhikāṃ mudritāṃ sukhai | athāṅgāni
karañjāni bharjītyūpari niḥkṣipet | etaddgajapuṭaṃmloke
khyātaṃ sarvvapuṭottamam ||” bhā. | “gajapramāṇagambhīraṃ
śuviraṃ kramamastataṃ | vitastidvitayayuktaṃ viṃvitastiśataṃ
tathā | evaṃ vidhāya yattraṃ na vipriratnakaroravat
tasma pādacayaṃ samyak pūrayitvā vanopalaiḥ | bhaivajyakoṣṭhikāṃ tatra sthāpayitvā tataḥ punaḥ | banopalaiḥ
saṃśpuyādetadgañjapuṭaṃ smṛtam ||” gartto'yaṃ 2 śataṃ vā
১50 śata, ৩ vigata talā, 2 bigata mūṃthera
phām̐r̤a gatrtta | arci. | hastapramāṇagarttā yaḥ puṭaḥ sa
tu gajādvayaḥ | iti prayogā.
gajapriyā | strī | śallakīvṛkṣe | bhoṣaviśeṣa
he. ca.
gajabalā | strī | gorakṣyām | gorakṣakuṃliyā | “nayati gajabalāmūlaṃ |” ca.da. kāsa. ci.
gajabhakṣaḥ (kṣyaḥ) (kaḥ) | puṃ | tālavṛkṣe
aśvatthavṛkṣe | rā. ni. va. 4
14.48
gajabhakṣā (cyā) | strī | The gum oilbanum tree. śallakovṛkṣe | pa. su.
gajamadaḥ | puṃ | hastimade | vai. nigha.
gajamadaharaṇī | stro | śivaliṅginīlatāyām | vai. nigha.
gajamācalaḥ (moṭanaḥ) | puṃ | siṃhe | dvārā.
śa. lā.
gajamuktā | strī | karigaṇṅasthamuktāyām | vai,
nigha.
gajala (lo) gaṇḍaḥ | puṃ | istiviṣṭhāyām | śāṃtaura
nāṃdana | meṣa. kuṣṭha. ci. | su. ci. 6 a.
gajavallabhā | strī | girikadalīvṛkṣe | būno
kalā | śallakīvṛkṣe | rā. ni. va. 11
gajavājipriyā | strī | bhūmikuṣmāṇḍe | bhuṃ īkūmar̤ā | vai. nigha.
gajavaidyakam | klo | pālakāpya (vya) kṛtagajacikitsāśāstre | cara.
gajākhyaḥ | puṃ | cakramarddavṛṣe | cākandā gām̐cha
rā. ni. va. 4
gajākhyam | klo | piṇḍamūlake | rā. ni. va. 7
gajādanaḥ | puṃ | aśvatthavṛkṣe | ra. mā.
gajādināmā | strī | gajapippalyām | “gajādināmākarahāṭakuṣṭhaiḥ |” su. ci. 18 a.
gajāriḥ | puṃ | gajamādanaśallakovṛce | “gajāriśūrasiṃhebhyoḥ |” ityamaraḥ
gajāśanaḥ | puṃ | kamala kande | vai. nigha. | aśvatthavṛkṣe | mada. va. 5 | śālavṛkṣe | ra. mā.
gajāśanā | strī | bhaṅgāyām | chām̐cha, siddhi
śa. ca. | śallakovṛce | padmamulau | ra. mā. | śaṇavṛkṣe | vai. nigha.
gajāhnaḥ | puṃ, klī | nāgakeśaravṛkṣe tatpuṣpe ca
ca. da. arśa. ci. bāiśālagur̤aṃ
gajādvayā | strī | yūthikāvṛṣe | śveta jūī
rā. ni. va. 10 | gajapippalyām | bhā. pū. 1bha.
gajāṅgā | strī | gajapippalyām | “gajāṅgā
vyādhighātakā |” bhā pū. 1bha.
gajeṣṭā | strī | bhūmikuṣmāṇḍe | rā. ni. va. 7
gajopakūlyā | strī | gajapippalyām | vai. nigha.
2bha. gur̤acī. ci. | meṣa. kuṣṭhaci.
gajopamaḥ | puṃ | kumbhāyām | chatukurmātro | vai.
nigha.
gajoṣṇā| strī| gajapippalyām| rā. ni.
va. 5
gañjā (hrā) (ñjikā)| strī| madyabhāṇḍe
śa. ra.| madirāgṛhe| ama.| ratnakhanau| me.
gāṃjā iti prasiddhe vaṇigdravye| guñjāyām
vai. nigha.
gañjāyikā| strī| śakrāśane| śiddhikī, ḍām̐ṅa
gaṭho(r̤o)ttham| klī| sāmbharaparaparyāye
lavaṇe| sāṃbhara lavaṇa| rā. ni. va. 6
gar̤aḥ (kaḥ)| puṃ| matsyabhede| gaṃḍūi māṃcha
me.| guṇāḥ-madhuraḥ rucyaḥ kaṣāyaḥ śītaḥ laghuśca
rāja. 3pa.| klī| sāmbharalavaṇe| rā. ni. va. 6
gar̤adeśajam| klī| sāmbharalavaṇe| rā. ni.
va. 6
gar̤alavaṇam| klī| sāmbharadeśajalāvaṇe| sāṃbhara
lavaṇa| gar̤ādilāvaṇaṃ śuklaṃ pṛthvojaṃ gar̤adeśajaṃ
gar̤otthañca mahārambhaṃ sāmbaraṃ sambharodbhavam|| guṇāḥlavaṇaṃ dvaipadañca malamagnra uṣṇaṃ dīpanaṃ kaphavātāśaughnaṃ
koṣṭhaśodhanañca| rā. ni. va. 6
gar̤ākhya(dilavaṇa)m| klī| sāmbharalavaṇe
rā. ni. va. 6
gar̤iḥ| puṃ| taruṇavṛṣe| yuvā sām̐r̤a| rā. ni.
va. 19
gar̤iśaḥ| puṃ| tannāmaka matsyaviśeṣe| guṇāḥgar̤iśo madhuro grāhī balyo vahniprado guruḥ
rāja. 3pa.
gaḍuḥ (ḍūḥ)| puṃ| pṛṣṭhagranthau| kūm̐ja| rā. ni.
va. 20| galagaṇḍe| pṛṣṭhagur̤e, sa ca ghāṭāmastakayormadhye māṃsaḍaḍiḥ| a. ma.| ślīvade| śa.
ra.| kiñculuke| cikā| manyāstambharoge| vai.
nigha.| tri| kubje| me.
gaḍu kam| klī| jalapātraviśeṣe| gāṃḍū
gaḍu raḥ (laḥ)| tri| kubje| kūm̐ṭar̤ā| śa. ra.
gaṃḍu (ṇḍu)padaḥ| puṃ| kiñculake| keṃcuvā
maṃ dāṇā| ama.
gar̤eraḥ (laḥ)| puṃ| meṣe| vi.
gar̤ottham| klī| gar̤alavaṇe| rā.
gar̤olaḥ| puṃ| gur̤e| uṇā.| gāse| he. ca.
gaṇḍu (ṇḍū)kaḥ| puṃ| sauvarṇakaṅkāre| sonāṃgra
gāṃḍū| śa. ra.
gaḍyā(dyā)ṇa(la)kam| klī
First 35 of 88 passages. Read on
Linked texts (11)
- Rasendracintāmaṇi — Ḍhuṇḍhukanātha, Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Ārogyadarpaṇa — Jagannātha Śarman, Sanskrit
- Hṛdayapriyā — Pāñcumnattadu 1790, Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
- Āyurvedasaukhya — Ṭoḍaramalla 1565, Sanskrit
- Aśvavaidyaka — Jayadatta Sūri, Sanskrit
- Bhāvasvabhāva — Mādhavadeva 1688, Sanskrit
- Napuṃsakāmṛtārṇava — Rāmaprasāda Vaidyopādhyāya, Sanskrit
- ĀYURVEDĪYAPARIBHĀṢĀ — Gaṅgādhara, Sanskrit