Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 15
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 15
- Language
- Sanskrit
Contents
15.0
gucchaphalaḥ| puṃ| rīṭhākarañje| rā. ni. va. 9
katakavṛkṣe| rājādanavṛkṣe| kṣīrī vṛkṣa| rā.
ni. va. 11| jalavetase| vai. nigha.
gucchaphalā| strī| agnidamanīnāmakṣupe
kākamācyām| rā. ni. va. 4| drākṣāyām
kadalīvṛkṣe| rā. ni. va. 11| niṣpāvyām
rā. ni. va. 7
gucchabandhuā| strī| guñjāvāluce| rā. ni. va.5
gucchamūla (li) kā (lā)| strī| guñjāsinīṃtṛṇe| rā. ni. va. 8| guñjālākṣupe
vai. nigha.
gucchasaṅghā| strī| kṣudraśrāvaṇyām| vai. nigha.
gucchārdhaḥ| puṃ| caturviṃśatiyaṣṭika-hāraviśeṣe
ca.
gucchālaḥ| puṃ| mūlakṣe| rā. ni. va. 8| mukadande| pa. su.
gucchāvakrandaḥ| puṃ| gulucchakande| rā. ni.
va. 7
gucchī| strī| gucchakarañjavṛkṣe| rā. ni. va. 9
guñjaḥ| puṃ| gucche| śa. ra.
guñjakat| puṃ| bhramare| śa. ra.
guñjanam| klī| bhramarādermukhaguṇadhvanau
guñjaranamālā| strī| vaidyakagranthabhede
khanāmakhyātopaviṣajātīyamūlaviṣalatāyām| kūm̐ca
gāṃcha| hiṃ śīśakām̐ica ciramiti| saṃkaṃ guluguñje, eraḍu| uta. ruñja| su. kalpa. 2 a.
tatparyāyaḥ,—guñjikā (pra.), kākaciñcī, kṛṣṇalā
(a.), śālūṅgā, raktikā, kākaṇantikā, kākādanī, kākatiktā, kākajaṅghā, śikhaṇḍinī (ra.),
kākatuṇḍikā, vaccā (he.), kanīciḥ (śabdara.),
kākā, kākinī (a. ṭī.), kādyī (vi.), cūḍāmaṇiḥ, saumyā, śikhaṇḍī, aruṇā, tāmrikā,
śītapākī, uccaṭā, aruṇaśikhā, raktā, kāmbojī,
bhīvabhūṣaṇā, vayā, śyāmalacūḍā, kākaciñcikā
guñjā dvidhā śvetaraktābhedāt| dvayorguṇāḥ—phalaṃ
tiktoṣṇaṃ cavakaraṃ śiro'ttināśanañca| śiphā
vāntikarī pacaṃ śūlaghnaṃ viṣahṛt| vayaṃ śve taca
śasyate| rā. ni. va. 3| "guñjādvayantu keśyaṃ
syādvātapittajvarāpahaṃ| sukhaśodhanabhatrāsaṭaṣṇāsadavināśanaṃ| nevāmayaharaṃ havya valyaṃ kaṇḍūnnaṇaṃ
haret| kramīndraluptakuṣṭhāni raktā ca dhavalāpi ca||"
bhā.| śvetaguñjāyām| ra. sā. saṃ.| sūkṣāyām
rā. ni. va. 6| madyaśālāyām| śa. ra.| yavacatuṣṭayātmake māne| guñjā syāttacatuṣṭayam| pa. pra.
1kha.| yavatrayamāne| vācidvaiyake| godhūmadvayamāne| rā. ni. va. 21 a.
guñjākinī| strī| guñjāyām| bhaiṣa. jva. ci.
pānīyabhaktavṛkṣā m
guñjāgarbhaysaḥ| puṃ| hṛdroge rasaḥ| pāṭhaḥ—
"niṣkāvyaṃ rasasya syādgandhakasyārdhaśāṇikaḥ| gandhakena
jayācūrṇaṃ nimbūvījaṃ samānakam| guñjāvījaṃ tadaīṃ
syāttadaīṃ jayapālakaṃ| nimbūdraveṇa sammardya kāka
mācyā dināntakam| dhūttūravajayantībhyāṃ gur̤ikāṃ
kārayetsudhīḥ| guñjāgarbha raso nāmnā dātavyo ghṛtasaṃyuktaḥ| hiṅgusaindhavasaṃyuktaṃ maṇḍa paśyāya dāpayet||"
pārā 1
15.0-2
to. gandhaka, jayantībīja vā harautakī, nimbūvīja pratyeke 7 to. kūm̐cera
bīja 7 to. jayapāla 1
15.0-3
to. nimbū,
kākamācī, dhūturā eva jayantī rase mār̤iyā
baṭi karibe| ra. ci.
guñjātailam| klī| kuṣṭhe, gaṇḍamālāyāṃ tailam
"guñjāmūlaphalaiḥ tailaṃ vipakvaṃ dviguṇāmbhasā|" kaṭutailaṃ 4 śa. guñjāmūlaṃ phalañca pra. 4 pa. vāri 8 pra.
bhā.| anyat—“guñjāphalaiḥ śataṃ tailaṃ bhṛṅgarājarasena ca|" kaṭutailaṃ 4 śa. kūm̐caphala 4 pa.
bhīmarājavasa 4 śa.| sā. kau.
guñjāyadyatailam| klī| galagaṇḍādhikāre| guñjāmūlaṃ karavīramūlaṃ vījatār̤akamukhaṃ, arkamūrkha vā
niryāsaḥ, sarṣapaṃ| eṣāṃ pra. 4 to. tailaṃ 1 śa.
(80 to.) gomūtraṃ 8 śa. paktā śeṣayet| tatra
pippalī-pañcalavaṇa maricacūrṇaṃ 20 to. pradepaḥ
rasa. ra.
guñjāphalam| klī| guñjāvīje
guñjābhadrarasaḥ| puṃ| urustambhe hṛdroge ca
hitaḥ| pāradaḥ 1
15.0-4.1
to. gandhakaṃ 6 to. guñjāvījaṃ
3 to. jayantīvījaṃ nimbū vījaṃ jepālavījaṃ pra.
aītolakaṃ | jayantīdhūstūrapañcajambīra kākanācīrasena pratyekaṃ vibhāvya ghṛtena maddaiyitvā vaṭī kāyyau
mā. 4 ra.| ra. sā. saṃ| bhaiṣajyaratnāvalyāṃ jayantī
nimbū nāsti
guñjikā| strī| guñjāyām| kūm̐i| viṣayaparimāṇe| śa. ca.
guñjitam| klī| guñjane
guṭikā| puṃ| madyabhāṇḍām| machiri| ja. da.
12 a.
guṭikā| strī| vaṭikāyām| guli| guñjāyām| kūm̐ha| ja. da.
guṭikāñjanam| klī| vividhāñjanānvatamane'ñjane| See añjanama
guṭikāhvayaḥ| puṃ, klī| lavaṇaviśeṣe| kai.
guṇḍaḥ| puṃ| tṛṇaviśeṣe| (kerutra| rā. ni.
va. 8| sugandhīdvipatṛṇe| vai. nigha.| dākṣiṇātyāye| "dākṣiṇātyau bhavedguṇṭho yo'dhanvaḥ sañcevājinām|" ja. da. 6a.
gur̤aḥ| puṃ| ikṣvādi rasavikāre| gur̤a| tatparyyāyaḥ,—ittusāraḥ, madhuraḥ, rasapākajaḥ, khaṇḍajaḥ,
dravajaḥ, kṣipraḥ, modakaḥ, agratasārajaḥ, śiśupriyaḥ,
sviādiḥ, arūṇaḥ, rasajaḥ (rā.), ikṣurasakkāthaḥ,
gaṇḍolaḥ, madhuvījakaḥ (vai.), gaṇḍolaṃ, gulaḥ, khāṃḍukhaṇḍaḥ (śabdara.), khāṃḍuḥ (ci.)| sa sāmānyata
strirbhedaḥ dhautādhautapurānavabhedāt| teṣu dhauto
nātiśaṃ phalaḥ malātulobhaya, adhautaḥ prabhūtamabhimañjāvasra dīptomāṃsakaraḥ, purāṇī dṛdyaḥ svakṣchadhitavya,
navaśca śleṣmāgnimāndyakṛt| vā. ṭī. hemā.| sā.
guṇāḥ—vṛṣyo guruḥ snigdhaḥ vātaghnaḥ mūtraśodhanaḥ
nātipittaharaḥ medaḥkaphakṛmivaladaśca| bhā.| purātanasya guṇāḥ—agnikṛdguruḥ raktapittaprasannamalakārī
15.0-4.2
ca| rāja.| "gur̤o jīṇoṃ laghuḥ pathyo nābhivyandipradikkat| pittaghno madhuro havyo vātaśo'srakaprasādanaḥ||" bhā.| yāvanālagur̤aśca kaṭuḥ
kṣārī madhuraḥ vātakaphaghnaḥ pittajanakaḥ nityasevanena
kaṇḍūkuṣṭha janayati asravidāiñca karoti|| rā.
ni. va. 14| "valkau varṣī guruḥ snigdhaḥ vātaghno
mūtraśodhanaḥ| sa purāṇī'dhikaguṇī gulmārśī'rīcakāpahaḥ| cayai kāse catacauye pāṇḍuroge'sṛjaḥ
caye| hito vīryeṇa saṃyukto gur̤aḥ pathyatamo mataḥ||”
"gudāmaye kāmalaśophamehe gulmāmaye pāṇḍu chardīmake
ca| vāte sapittāsṛji rājaroge ruciprado rīśaharī guruḥ syāt|| kāse śīrṣe gur̤o neṣṭaḥ anyatrāpi
hitī mataḥ| yogayukto'pi savvaṃca hito guṇagaṇālayaḥ|| cāmacāmacatarujātrāsasūcchāturaugiṇām| akṣaśāntiyanamadaviṣvatakaṛkṣaroṣiṇām
jīrṇacāmajvaraviṣamame raktapittaprakope tṛṣṇādāhakṣayarudhirage savvairogān nihanti||" arci. 10 a.
kuṣṭīdrave| manasāṃgichu| pa. su.| kārpāsyām
kārpāsa| a. ṭī.| yāse| he. ca.
gur̤akaḥ| puṃ| gur̤apakvaupadhamāve| ṣaṇmāsaṃ yāvat
asya pūrvavīryyatvam| vai.
gur̤akāṣṭhaḥ| puṃ| dṛkṣau| vai. nigha.
gur̤akumbhāṇḍakam| klī| vājīkaraṇādhikāre
praśastam | lagrādikhīnaṃ kiñcitślakṣṇaistasmin śilāpiṣṭaṃ kiñcidāvapaṃśoṣitaṃ puṇḍrakuṣmāṇḍapalaśataṃ tailaghṛtena bharjayet yathā madhuvarṇaṃ bhavati | svinnāditakuṣmāṇḍadrave purāṇagur̤aṃ dattvolodvā cūlhyāṃ ca tena
jalena kuṣmāṇḍakhaṃ pacet | bāhuśālauktagur̤apākacihnaṃ nāvatārite kīrṇā lakpālādicūrṇaiḥ praveṣṭam | kuṣmāṇḍaṃ 100 pa. ghṛtaṃ 8 pa. tilatailaṃ 8
15.0-4.3
pa. gur̤aṃ 100 pa. laktejapatraṃ dhānyaṃ trikaṭu jīrakadvayaṃ elādvayaṃ citrakaṃ pippalīmūlaṃ cavyaṃ gajapippalī
śṛṅgī śṛṅgāṭakaṃ kaśeru tālāṅkaraṃ tālamastakācca
eṣāṃ pra. cūrṇaṃ 8 pa. madhu 8 pa. | rasa. ra.
gur̤akhaṇḍaḥ | puṃ | gur̤akṛtakhaṇḍe | khām̐r̤agur̤a,
pāṭeniśi | guṇāḥ- "gur̤akhaṇḍaśca madhuraḥ sitaśca
vātapittahā | kiñcicchītaguṇopeto valyo vṛṣyo
rucipradaḥ ||”
gur̤agur̤ā | strī | yāvanālaśarkarāyām | rā. ni.
va. 14
gur̤acī | strī | gur̤acyām | a. ṭī. bha.
gur̤acukrama | klī | gur̤akṛtaśukraviśeṣe | gur̤akṛta śirkāma | yathā - "gur̤ādinā satelena kandaśākaphalaistathā | sañjitaścāmravāṃ yātastur̤aśuka taducyate ||” bhā.
gur̤atṛṇaḥ (ṇiṇaṃ) | puṃ, klī | ikṣau | rā. ni.
va. 14 | gur̤atṛṇe | śa. ra.
gur̤atvak | klī | śanāmakhyātagandhadravye | dāracini | tatparyyāyaḥ, - dārukaṭaṃ, bhṛṅgaṃ, lavaṅgapaṃ,
varāṅgakaṃ, laca, colaṃ, lacā, patraṃ, hayaṃ, surabhivalkalaṃ (śabdara.), utkaṭaṃ, cocaṃ (a.), gur̤atvacaṃ
(śa.), tvak, patraṃ (a. ṭī.) | tvak laghuṣṇaṃ svādu
tiktaṃ rucyaṃ pittavarddhakaṃ arucikāśahṛdastivātāśaḥkṛmipīnasaghrañca | bhā. | kaphagulmāmavātaghraṃ madhuraṃ
kaṭu ceti | rāja.
gur̤atvacam | klī | gur̤atvaci | jātīkīpe
jaṅgiko | śa. da.
gur̤adāruḥ | klī | ikṣau | trikā.
gur̤apākaḥ | puṃ | auṣadhasya gur̤apāke | tallakṣaṇam-"yadā darvīpralepaḥ syāt yadā vā tantukhobhavet | toyapūrṇe ca pātre tu cikṣī na plavate gur̤aḥ
cittastu nimajjaṃstiṣṭhettatastu na śīryyati | eṣa
pāko gur̤ādīnāṃ sulneṣāṃ parikīttitaḥ | sukhamaī:
15.0-4.4
sukhamarddo gandhavarṇarasānvitaḥ | pīr̤itī bhavate
mudrāṃ gur̤apākaḥ supākakaḥ | gur̤avadguguloḥ pākaḥ
rasanārthaviśeṣataḥ | śreṣṭhamadhyamahīneṣu dvādaśāṣṭacatu
ṣṭayaiḥ | māṣakaiḥ gugulormātrāṃ vyādhiṃ vīkṣya prayojayet || rasamiśrāyathā ye lehā gur̤āyaiva prakīrttitāḥ
teṣāṃ bindurjale nyasto na śīryyatyākalattaṇam ||” pa.
pra. 3 kha.
gur̤apācakaḥ | puṃ | ikṣau | vai. nigha.
gur̤apippalī | strī | pippalīcūrṇaṃ 1 bha. gur̤asya
ca bhāgadvayaṃ jīrṇajvare śastam | anyā yathāvir̤aṅga' trikaṭu kuṭha' hiṅgu pañcalavaṇaṃ yavattāraḥ
sarjikāttāraḥ ṭaṅkaṇattāraḥ saptadaśenaiḥ citakanūlacūrṇaṃ
gajapippalī kṛṣṇājīrakaṃ tālajaṭāttāraḥ kuṣmāṇḍanālabhasma apāmārgattāraḥ tintrir̤īttāraḥ pra. samabhāgaḥ | sarvvacūrṇasamaṃ pippalīcūrṇaṃ | punaḥ sarvvacūrṇādviguṇaḥ purātanagur̤aḥ ekatra sammardyam | bhā.
10 tī. | bhaiṣa.
gur̤apuṣpaḥ(kaḥ) | puṃ | maghukavṛkṣe | mahula gām̐cha
hiṃ mahūyā | ra. mā. | vakulapuṣpavṛkṣe | a.
gur̤apuṣpasāraḥ | puṃ | madhukapuṣpasāre | ca. da.
gur̤aphalaḥ | puṃ | pīluvṛkṣe | bhā. | vadaravṛkṣe
rā. ni. va. 11
gur̤aphalā | strī | ṛkṣakākamācyām | vai. nigha.
gur̤abhallātakam | klī | kaśmīrīge | kārśārtha
- daśamūla, gulañca, vāmanahāṭī, gokṣura,
citā, śaṭhī pratyeke 1 pa. bhallātaka 100 ṭā,
jala 64 śa. śe. 16 śa. | pratnepārtha-madhu ৮
pa. pippūla 4 pa. eraṃḍataila 8 pa. gur̤achak,
elā, marica pratyeke 1 pooyā | ca. da.
gur̤abhā | strī | yāvanālaśarkarāyām | rā.
gur̤amañjarī | strī | jihnicyām | vai. nigha.
kṛṣṇaśākakhyām | etanniryāsanasena strāsāṃ sarūka
15.0-4.5
naśyati | vā. u. 40 a.
gur̤amaṇḍūram | klī | annadravaśūle | purāṇagur̤a
1 pa. āmalakīcūrṇaṃ 1 pa. harītakīcūrṇaṃ 1 pa.
gur̤amaṇḍūraṃ 3 pa. ghṛtamadhubhyāṃ sammadya 2 to bhojanādyamadhyāvasāneṣu sevyam | rasa. ra.
gur̤amūlaḥ (kaḥ) | puṃ | svalpamāriṣaśāke | śa.
ca. | ikṣau | bhā.
gur̤ayogaphalā | strī | madhurālābvyāṃ | vai. nigha.
gur̤alam | klī | gaur̤īmadirāyām | śa. ca.
gur̤avojaḥ | puṃ | masūre | rā. ni. va. 16
gur̤aśarkarā | strī | śarkarāyām | cikā.
tatparyyāyaḥ, - pippaṭā (ci.), kaṭhinā (vi.)
guṇāḥ- "vṛṣyāḥ cīṇa-kṣatahitāḥ susaṃ dṛṣṭā gur̤aśarkarāḥ |” ca. sū. 27 a.
gur̤asidhuḥ | puṃ | raktaśaubhāñjane | śa. ca.
gur̤asuktām | klī | satailagur̤āmbunā kandaśākādi
ekatra saṃhitamamlarasaṃ gur̤aśuktamucyate | pa. pra. 3
kha. | gur̤ātyunā satailena sandhānadvājikantu yat
kandaśākaphalairyuktāṅgur̤aśuktaṃ taducyate |” śārṅgaḥ
gur̤ā | strī | cchīvṛkṣe | ra. mā. | gur̤ikāyām
me. | unnīthyām | rā. ni. va. 8 | gur̤acyām
vai. nigha.
gur̤ākā | strī | nidrāyām
gur̤ākhyaḥ | puṃ | sūcīvṛkṣe | rā. ni. va. 8
gur̤ādivaṭikā | strī | śīthe rasaḥ | gucchīcūrṇaṃ 3 pa. pippalīcūrṇaṃ 3 pa. gur̤amaṇḍūraṃ 1 pa.
tilaṃ 1 pa. palavayagur̤ena vaṭī kāryyā | śuṇṭhi 7
pa. guṭhicūrṇaṃ 7 pa. pippalacūrṇaṃ 7 pa. śuddhamaṇḍūra
1 pa. tila 1 pa. | bhā.
gur̤āmbu | klī | gur̤akṛtajale | “gur̤yaugādvur̤āmbu
syādbhūyaśvairasānvitam |” pa. pra. 3 kha. | vā.
ci. 6 a.
gur̤āriṣṭam | klī | madirāyām
gur̤āśayaḥ | puṃ | acīṭavṛkṣe | rā. ni. va. 11
gur̤āṣṭakam | klī | udāvarte ajīrṇe ca
15.0-4.6
trikaṭu pippalīmūlaṃ vihanmūlaṃ dantīmūlaṃ citrakamūlaṃ
eṣāṃ prati cūrṇaṃ tulyabhāgaṃ gur̤ana prātarbhakṣayet
mātrā yathāgnivalā deyā
gur̤āsavaḥ | puṃ | gur̤akṛtāsave | guṇāḥ- "dṛṣṭo
bhinnaśakkadvātau gaur̤astarpaṇadīpanaḥ |” ca. sū.
27 a.
gur̤ikā | strī | guṭikāyām | pa. pra. | gur̤ikā
vaṭikā vati saṃjñāyovālarabhedataḥ | vaidha.
gur̤ī | strī | sūcīvṛkṣe | gur̤acyām | vai. nigha.
gur̤acikā (cī) | gur̤ūcyām | cara. | bha.
svanāmakhyātapatraśākalattāyām | anakhaktā
hiṃ gur̤aca, car̤aca | maṃ gulaveli | kaṃ amaradveli
te' tippatīge | kānyakubje gurucī | gurjarai galo
tatparyyāyaḥ, - vatsādanī, chinnaruhā, tantrikā,
amṛtā, jīvantikā, somavallī, viśalyā, madhuparṇī
(a.), gur̤acī (a.ṭī.), vātaraktādiḥ, pāmarojarā,
pittaghnī, ur̤ārā (śa.), tanvī, nirjjarā (me.),
gur̤a cī (bha.), kuṇḍalī, cakralattaṇā (ra.), amṛtavallī (varā.), jvarāriḥ, śyāmā, surakṛtā madhuparṇikā, chinnīdbhavā, amṛtalatā, rasāyanau, chinnā,
somavaktikā, bhiṣakpriyā, kuṇḍalinī, vayasthā,
nāgakumārikā, kaṅkikā, candrahāsā, amṛta
sambhavā | rā. | guṇāḥ- “gur̤ūcī kaṭukā tiktā
svādupākā rasāyanī | saṃgrāddiṇī kaṣāyoṣṇā ladhvī
balyāgnidīpanī | doṣatrayāmatṛḍdāhamedaḥ kāsāṃśca
pāṇḍutāṃ | kāmalākuṣṭhavātāsrajvarakrimivamīn
haret | pramehaśvāsakāsārśaḥkṛcchrahṛdrogavātanut ||”
tadutpattiḥ-purā yadā rāttaṣaparivṛto rāmaḥ sītāpahariṇaṃ rāvaṇaṃ jaghāna tadā hatān vānarānindrī'mṛtavarṣaṇena jīvayāmāsa | tadgātracyutā raktavindavaḥ
gur̤acī jātāḥ | bhā.
gur̤ūcyaṣṭatam | klī | vātarakte | gavyaghṛtaṃ 4
pra. kāthārthe-gur̤acī 12
15.0-5
śa. jalaṃ 64 pra. śe.
16 pra. kalkārthaṃ -gur̤acī 1 pra. | anyat āmavāte-gavyaghṛtaṃ 4 śa. kāthārthe-gur̤acī 64 pa.
jalaṃ 64 pra. śe. 16 pra. kalkārthe śuṇṭhī 1 pra.
ca. da.
gur̤ūcītailam | klī | vātarakte tailam | svalpaṃ
yathā-tilatailaṃ 4 śa. kāthārthe-gur̤a cī 100
pa. jalaṃ 64 śa. śe. 16 śa. | matāntare gur̤a cī 4
śa. jalaṃ 16 śa. śe. 4 śa. | sā. kau. | bhaiṣa.
madhyamaṃ yathā-tilatailaṃ 4 śa. gur̤ūcīkkāthaḥ 16
śa. dugdhaṃ 4 śa. | bhaiṣa. | vṛhat yathā-tilatailaṃ 8
pra. kārthārtha-gur̤a cī 100 pa. jalaṃ 64 śa.
śe. 16 śa. kalkārthe-śuluphā harītakī trikaṭu
rāstrā mustā vanyamānī haridrā dāruharidrā kuṭha'
dhānyaṃ padmakāṣṭhaṃ vir̤aṅgaṃ tejapatraṃ vacā jaṭāmāṃsī,
eṣāṃ prati 4 to. raktacandanaṃ 8 to. | aparaṃ yathā
-tilatailaṃ 16 śa. gur̤ūcī 12
15.14
śa. jalaṃ 64
grā. gra. 16 gra. dugdhaṃ 64 gra. kalqārthaṃ -yaṣṭimadhu
mañjiṣṭhā ṛddhiḥ (abhāve valā) vṛddhiḥ (abhāve
gorakhacākalo) medā (abhāve śvetamūsalī) mahāmedā
(abhāve anantā) jīvakaḥ (gūluṃbī) ṛṣabhakaḥ
(abhāve vaṃśalocanā) kākolī kṣīrakākolī
jīvantī drākṣam elā aguru drākṣā jaṭāmāṃsī
padmanakhī śaṭī reṇukaṃ trikaṭusajaṭā (dam̐heṃḍhira
bhūmarā) muṇḍī pippalī maricaṃ guluṃphā śyāmālatā
anantamūlaṃ gur̤atvak tejapatraṃ cavyaṃ varāhakrāntā
bhūmyāmalī śālaparṇī tagarapādukā nāgeśvaraṃ padmakāṣṭhaṃ saugandhikaṃ (chumno) raktacandanaṃ eṣāṃ prati
2 to. | sā. kau.
guḍūcīsatvam | klī | guḍūcīsāre | ghuluṃkkara
sām̐ṭho | bhaiṣa.
guḍūcyādilohaḥ | puṃ | vātarakte rasaḥ | pāṭhaḥ
guḍūcīsārasaṃyuktaṃ likatavyayutantyavaḥ | vātaraktaṃ
nihantyāśu... | guḍūcīsāraḥ (ghuluṃkkargāṃṭho)
trikaṭu triphalā vir̤aṅgaṃ mustā citrakamūlaṃ-eṣāṃ
pra. 1 to, lohaṃ 10 to. māṣapramāṇā vaṭī kāryā
ra. ci.
guṇakāriṇikā | strī | indravāruṇīlatāyām
rā. ni. va. 3
guṇacayam | klī | satvarajasttamaḥ su | lakṣaṇaṃ“satvaṃ rajastamaśceti puṃsāsaktāstrayo guṇāḥ | tatra
sattvaṃ śleṣmā rajaḥ pittaṃ tamastu vāyuḥ | sattvaṃ śleṣmā
rajaḥ pittaṃ tamaśvāpi samīraṇaḥ | dravyasya mānasudviktaṃ puṃsi puṃsyanuvarttate ||” rā. ni. va. 21
guṇamahodadhiḥ | puṃ | kāsādhikāre | pāradaḥ
gandhakaṃ lauhaṃ viṣaṃ laṅka (gur̤atvak) tāmtraṃ vaṅga'
abhraṃ-eṣāṃ prati 1 to. trikaṭu tejapatra mustakaṃ
vir̤aṅga' nāgakeśaraṃ reṇukaṃ elā pippalīmūlañca eṣāṃ
pra. 2 to. bālabakapippalīkvāthena jambīrarasena ca
bhāvanā dātavyā | mātrā caṇakāmā | rasa. kau.
guṇalayanikā (nī) | strī | paṭaniviṃtagṛha
tām̐vū
guṇavatīvarttiḥ | strī | naktāroge dvitā | dhūnakaṃ
līdhraṃ' sindūram ativiṣā haridrā vibhītakaphalaṃ
kampillakaṃ śrīvāsaḥ gugguluśca, eṣāṃ pra. samabhāgaṃ
chāgaistathābhi sampiṣya taṃ piṇḍa' tulyadhikakathaṃ
(8modha madyagninā pakkā sañcitritaṃ jñātvā ur̤aret | rasa. ra.
guṇavattarā | strī | jīvantīśāke | pa. su.
guṇāsūḥ | strī | kārpāsīvṛkṣe | rā. ni. va. 4
guhā | strī | dūrvāyām | māsaṃrīdvikṣām
madyasāmānye | rā. ni. va. 8|12
15.35.1
guṇākhyākaḥ | puṃ | ṣar̤olavṛkṣe | vai. nigha.
guṇāriṣṭam | klī | madye | rā.
guṇī (in) | puṃ | āvarttakebhya | āpaṭhe
vai. nigha. | vi | śabdādyādhāre ākāśādau | ca.
guṇījjvalā | strī | cudraśvetayūthikāyām
vai. nigha.
guṇḍaḥ | puṃ | uttamaleṇe | vā. sū. 15 a. | "icādanīnalakuśadvayaguṇḍagundrāḥ |” dākṣiṇātyaghoṭakabhede | See aśvaḥ
guṇḍakaḥ | puṃ | cūrṇe | bheṣa.
guṇḍakandaḥ | puṃ | kaśerau | (kekura | rā. ni.
va. 8
guṇḍatā | strī | dhāvanālaśarkarāyām | rā.
ni. va. 14
guṇḍasaḥ | puṃ | sarvvajātibhede | ani. 3 sthāna.
guṇḍā | strī | kāśatṛṇabhede | (choṭe kereṇa
rā. ni. va. 8
guṇḍāphalī | strī | iṃdavāruṇyām | gauudyāṃvāṃ
vai. nigha.
guṇḍārocanikā (nī) | strī | stranāmakhyātagandhadravye | kamalogur̤i | ra. mā.
guṇḍālā | strī | khanāmakhyātacudravṛpe | guṃḍālā,
gaur̤āla | tatparyāyaḥ, - jalodbhavā, gucchavallā,
jalāśayā | guṇāḥ-kaṭutiktoṣṇā śotharujaghnī
ca | rā. ni. va. 5 | gucchāsinītṛṇe | rā. ni.
va. 8
guṇḍāsinī | strī | stranāmakhyātatṛṇaviśeṣe
tatpayryīyaḥ, - gucchālā, guṇḍālā, gucchagucchikā,
cipiṭā, tṛṇapatrī, yavāśā, pṛthulā, viṭapsarā
guṇāḥ- svādakaṭuḥ tiktauṣṇā picchalādhyamaghnī paśūnnau
gavādīṣadhau ca | rā. ni. va. 8
guṇḍikaḥ | puṃ | taṇḍulādicūrṇe | guṃr̤ā
gulyaḥ | puṃ | gavedhukāyām | ra. mā. | bhā. ma.
asyaḥ ci. | guḍūcyām | ca. da. pratisā. ci.
gutyakam | klī | granthiparṇī | gām̐ṭholā | ra. mā.
gutsaḥ (kaḥ) | puṃ | granthiparṇavṛkṣe | tai. | śuṣke
gudakolaḥ (kaḥ) | puṃ | aṅgīroge | rā. ni.
va. 20
15.35.2
gudakuṣṭa(ndaḥ) kaḥ | puṃ | śiśrorgudajatāmmravarṇavraṇaviśeṣe | lakṣaṇam- “malopalepāt svedāhyāgṛdeṃ rakta kaphodbhavaḥ | tāmravarṇī'nyaḥ kaṇḍa mān jāyate
bhṛśopadravaḥ | kecitta mātakaudīrghaṃ vadantyanye'pi
pūtanam | pratāragurdakandañca kecicca tamanāsikam ||”
vā. u. 2śra.
gudauṣṭhaḥ| puṃ| maladvāramūle| "romānte yo
yavādhyakṣo gudauṣṭhaḥ parikīrttitaḥ |” su. ni. 2a.
guvyaphalaḥ | puṃ | nārikelavṛkṣe | vai. nigha.
gundagucchakaḥ | puṃ | gucchakārace | vai. nigha.
gundā(ndrā) laḥ | puṃ | jīvañjīvapakṣiṇi
haṭakaura | hai. ca.
gundraḥ| puṃ| pāṭarakākhyaśare| jhāṃtra gāṃcha
hiṃ gandapaṭera| tatparyyāyaḥ, - paṭerakā, acchaḥ,
śṛṅgaverāhva-mūlakaḥ | guṇāḥ- kaṣāyatvaṃ madhuratvaṃ
himatvaṃ raktapittamūtrakṛcchranāśitvaṃ stanyamūtrarajaḥśodhakatvañca | bhā. | śaraṭaṇe | ama. | susakatṛṇe | vai. nigha.
gundrakāḥ | puṃ | gundraśare | pa. su. | bhā. ma.
śrasnarī. ci.
gundramūlā | strī | erakāṭaṇe | bhā.| susakatṛṇe | vai. nigha.
gundrā | strī | gavedhukāyām | paṭerakre, godara
iti lauke| śaṃr̤agaṃr̤a | su. sū 38a. | devadhānye
2, mā. | rocanikāyām | si. yo. kami. ci.
bhadramustake | cikā. | priyaṅgau | ama. | gur̤a cyām
ca. sū. 4 a. | ci. 3a.| erakaṇḍace | śirīṣavṛce | darbha | vai. nigha. | erakāṭaṇe | bhā.
gundrākhaḥ | puṃ | jīvañjīvapakṣiṇi | hai.
guptagandhiḥ | strī | elavāluke | rā. ni. va. 4
gusapallavāḥ | puṃ | madhvālluke | (mo ālū
pa. su.
guptapuṣpaḥ | puṃ | sataparṇavṛce| vai. nigha.
guptaphalā | strī | kākajaṅghāyām | ur̤a kaur̤eni
vai. nigha.
15.35.3
guptavījam | klī | tṛṇe | vai. nigha.
guptasnehaḥ (hī) (han) | puṃ | bhaṅgīṭavṛkṣai
ām̐ṭakām̐ṭe gāṃcha | rā. ni. va. 11
guptā | strī | kapikacchī | rā. ni. va. 3| candanaviśeṣe | chunnā | vai. nigha.
guptāguruḥ | strī | śukramiśritrām
guptāphalam | klī | śūkaśimbīvīje | ānāṃkūṃthīra vīja | su. ci. 26
guptiḥ| strī | avakarasthāne | rakṣaṇe| me.
yame | hai. ca.
gubhraṭo | strī | tṛṇadhānyabhede | gaṃḍagaṃr̤a| guṇāḥ
śyāmākavat | ca. sū. 27a.
gumphaḥ | puṃ | śmaśruṇi | gom̐pa | śa. ra.
guravakaḥ | puṃ | garur̤aśālī | rā. ni. va. 16
guruḥ| puṃ | picchālī | pa. su. | strī | kāṃpakacchau | rā. ni. va. 3 | tri | alaghudravye, duṣpacadravye pṛthivīsomaguṇabhūyiṣṭhe | tacca trividhaṃsvabhāvaguru, mātrāguru, saṃskāraguru ceti | svabhāvaguru tat yatprakṛtyā guru tadya māṣādikaṃ, tanmātrāguru yat kṣudvādikaṃ, saṃskāraguru ca piṣṭānnādi
yathā- “mandānalakaraṃ dravya mātrāguru vivarjjayet
svabhāvataśca guru yattattu saṃskārato-guru | mātrāguru
tu kṣudrādi māṣādi prakṛterguru | saṃskāraguru piṣṭānna
muktamityupalakṣaṇam || guru vātaharaṃ puṣṭiśleṣmarucirapāki ceti” bhā. | śrīśaghāsī| vai. nigha.
guru kaṇṭakaḥ | puṃ | tilamayūre | tri.
gurukoṣṭhaḥ | tri | gurupākīkoṣṭhe
gurugandhikam | klī | aguruṇi | vai. nigha.
guruguṇaḥ | tri | yaccireṇa pakkaṃ tadguruguṇaṃ | vā.
ṭī. hemā.
gurughnaḥ | puṃ | gaurasarṣape | rā. ni. va. 16
guruṇṭakaḥ | puṃ | tilamayūre | cikā.
gurūtaṇḍulā | strī | unmādaśālī | rā. ni.
'va. 16
gurutā | strī | gaurave | jāḍo | sā. ni.
gurutvam | klī | gaurave | jāḍo
15.35.4
gurupañcamūlo | klī | dvahatpañcamūlī, sā bilvaśyonāka-gāndhārī-pāṭalā-gaṇikārikā iti pañcamūlātmikā vātakaphe hitā | ca. da. jva. ci.
“pañcamūlyā laghīyasyā gurvyā vārthā samā nayā |”
gurūpalam | klī | vajne | hai. ca.
gurupatrā | strī | tintrir̤īvṛce | śa. ra.
gurupākaḥ | tri | yaḥ pakkaḥ viṣṭhate sṛjati
sa kāṇañca karoti sa gurupākaḥ | vā. ṭī. hemā.
sṛṣṭaviṇmūtratayā kaphapittaśleṣmannumidam | su. sū.
41 a.
gurupuṣpaḥ | puṃ | bakulavṛce | kum̐āṃri gāṃcha
vai. nigha.
gururatnam | klī | puṣyarāgamaṇau | rā. ni. va. 12
guruvacinrttaḥ | puṃ | nimpākavṛkṣe | kāgam̐jī
vā pātalebura gāṃcha | śa. ca.
guruvaujaḥ | puṃ | masūre | rā. ni. va. 16
guruśiṃśapā | strī | śiṃśapādṛce | dai. nigha.
guruśreṣṭham | klī | vajradhātau | vajra | vai. nigha.
gurusaḥ | puṃ | garur̤aśālau | rā. ni. va. 16
gurvvasārā | strī | śiṃśapādṛkṣaviśeṣe
guruskandhaḥ | puṃ | cīriṇīvṛce | vai. nigha.
gurusvedaḥ | puṃ | gharmasya khedaviśeṣe | lakṣaṇaṃ“yena krāthena yaḥ khedaḥ gurusvedaḥ sa ucyate |”
ja da. 18a.
gurvvarcanam | klo | pūjyārcane | guṇāḥ- “svargya
yaśasyamāyuṣyam alakṣmīkavināśanam | dhanadhānyakaraṃ
nityaṃ gurvvarcanetisaṃjñitam ||” rāja. 2pa.
gurviṇī | strī | garbhakatyām | rā. ni. va. 18
gurvī | strī | guvākavṛkṣe | garbhiṇyām | me.
gulaḥ | puṃ | gur̤e | me.
gulakaḥ | puṃ | gucchatuṇe | vai. nigha.
gulañcakandaḥ | puṃ | gucchakande | kūṇī | saṃ
kulīhāla | tatparyyāyaḥ, - gucchālakandaḥ, valāhrakandaḥ, nirviṇṭikā | guṇāḥ - madhuratvaṃ śītalatvaṃ
15.35.5
vaśyatvaṃ tarpaṇatvaṃ dāhaghnatvañca | rā. ni. va. 7
guladāvadī | strī | sthalapadmabhede| (gom̐naka phūla
hiṃ gīlāvahar̤ī
gulā | strī | śūcīvṛce | me.
gulālaḥ | puṃ | bhūvṛkṣe | gaṃḍatṛṇaviśeṣa | rā.
ni. va. 8
gulāvaḥ | puṃ | puṣpaviśeṣe | gonām̐ga phūla
gulikā (lī) | strī | gur̤ikāyām | rogaviśeṣe | vasanta roga | me.
gulikālavaṇam | klī | guṭikākhalaṇe | vai.
nigha.
gulucchaḥ (cchaḥ) | puṃ | puṣpastabake | vikā.
gulucchakandaḥ | puṃ | gucchakande | vai. nigha.
gulorikā | strī | gulphe | vai. nigha.
gulphaḥ | puṃ | pādagranthī | pām̐yera khaṭla,
gom̐r̤ālī| hai. ca. | "jaṅghāṅghisandhivyaktau tu
ghuṭikā gulpha ityapi |” rā.ni.va. 18 | jaṅghāsyasandhīviśeṣe | su. | tatparyyāyaḥ, -ghuṭikā (a.),
caraṇagranthiḥ, ghuṭikā, ghuṇṭakā, ghuṇṭaḥ (de.), ghuṭiḥ,
ghuṭī (dviḥ)
gulphāsthi | klī | pādaghaṭikāsyāsthani | śaṃṅkhara
hār̤a | ca. śā. 7a.
gulmaḥ | puṃ | plīhāyām | rogaviśeṣe | saca
pañcatāneṣu pañcavidhaḥ vātādibhedena | kāraṇapūrvakaṃ
sā. lakṣaṇaṃ yathā- “duṣṭā vātādayo'nyai mithyāhāravihārataḥ | kurvvanti pañcadhā gulmaṃ koṣṭhāntargrathirūpiṇaṃ ||” sā. lakṣaṇaṃ- "hṛnnābhyorantare
granthiḥ sañcārī yadi vācalaḥ| dvattaścayāpacayavān
sa gulma iti kīrttitaḥ | - sa vyasenaiāyate dīṇaiḥ
samastairapi cocchitaḥ | puruṣāṇāṃ tathā strīṇāṃ jñeyo
raktena cāparaḥ ||” ārṣavajamāha - “ārttavādapi
gulmaḥ syāt sa tu strīṇāṃ prajāyate | anyastadbhavabhavaḥ
puṃsāṃ tathā strīṇāṃ prajāyate | tatsthānamāha-tasya
pañcavidhaṃ sthānaṃ pārśva hṛnnābhivastayaḥ |” pūrvarūpaṃ
15.35.6
- “udgāra-bāhulyapurīṣavandha - stṛptyamannānnavikūjanāni | ādīpanādyānamaṇapratitgulmāsaṅgulmasya
vadanti cihnam || aruciścakṣuṣiṣsa cāvātasañcālakūjanaṃ | ānāhacchrdīrduvātañca saṃsṛṣṭeṣu lakṣayet ||”
bhā. | tasya pāpakatākāraṇe suśrutaḥ | "tulyadoṣa
samutyānāt vidraghermulmakasya ca | kaścānna pacate
gulmo vidradhiḥ pākamaiti ca | gulmarūpāḥ svayaṃ
doṣā vidradhirmāṃsaśoṇite | tasmānna pacate gulmī
vidradhiḥ pākamaiti ca ||” iti | granthiparṇavṛce
gam̐ṭhalā | kāṇḍaśūnyavṛkṣajātau | jhām̐ga, jhār̤i
vana | ghaṭabhede | cikā.
gulmakaḥ | puṃ | raktakaravīravṛkṣe | vai. nigha.
gulmakālānalarasaḥ | puṃ | gulmādhikāro rasaḥ
pāradaṃ gandhakaṃ tālaṃ tāmrakaṃ ṭaṅgaṇaṃ yavacāraṃ pra.
tonnakadvayamitaṃ sutkṣṇaṃ pippalī śṛṇṭhī harītakau
vacā kuṣṭhaṃ pra. tolakaṃ cūrṇītaṃ sarvvamekīkṛtya parpaṃṭamustakagraṇḍapāṣāmagaṃpāṭhākvāthena bhāvayitvā ślakṣṇa'tvā
cūrṇaṃyet | mātrā guñjācatuṣṭayaṃ | meṣa | ṭaṅkaṇasthāne lohamiti ravīndrasāraḥ | mahān yathā
- gandhakaṃ tālakaṃ tāmraṃ trayaita tīkṣṇalauhakaṃ samaṃ 1yaṃ
raṭahīlā ghṛtakumārīrasena dṛr̤haṃ marddayitvā gajapuṭe
pacet | śīte ca samuddharet | mātrā. 2 ra. | ra.
sā. saṃ.
gulmaketuḥ | puṃ | aśśavatthe | rā. ni. va. 6
gulmagaṇaḥ | puṃ | gulmahatyāṇāṃ varge | yathā—
“balācatuṣṭayaṃ pathyaupañcakañcāgnimanthakaḥ | pāṭhāyavāsā vārttākī kīkilācī gaṇī dvidhā | apāmārgedvayaṃ mūrdhvā cādrimān śarapuṅkhikā | kākanāsā kākajaṅghā meghaśaṅgī ca bhṛṅgakam | bandhyākarkoṭakī vedhā varkarotulasī dvidhā | vajradantī
15.35.7
dvidhā jālī nānhlā gulmagaṇastvayam ||” arkaḥ
gulmagaṇḍavedhukā | strī | gavedhukāyām | gar̤agaur̤a | pa. su. | devadhānye | ra. mā.
gulmaghnam | klī | hiṅguni | rā. ni. va. 6
gulmamūlam | klī | ārdrake | rā. ni. va 6
gulmavajriṇī (vaṭikā) | strī | raktagulmo
dhitā | “rasagandhakatāmrākṣaṃ kāṃsyaṃ ṭaṅgaṇatālakam
pratyekaṃ palikaṃ grāhyamaīṃ yedatipatnataḥ | sabathyāgnibalaṃ khādet raktagulmapraśāntaye ||” rasa, gaṃdhaka,
tāmā, kām̐sā, sohāṃgā, haritāla pratyeke
8 to. jale marddana | ra. sā. saṃ.
gulmavallī | strī | sīmalatāyām | rā. ni.
va. 3
gulmaśāṅkararasaḥ | puṃ | gulme rasaḥ | rasagandhakālauhaguggulu-trivṛttāpipyalī-śṛṅgīśaṭīghanyāka-jīrakāni pra. 8 to. jepālabījaṃ 4 to. sañcūrṇya ghṛtena
vaṭī kāryyā | mātrā 2 ra. | ra. sā. saṃ.
gulmikāḥ | puṃ raktakaravīre | vai. nigha.
gulminī | strī | uḍupau | ūm̐nū | vistṛtalatāyām | ama.
gulmī (in) | puṃ | kaṇṭakapālīvṛkṣe | pa. su.
strī | āmalakyām | elāyām | me. | gṛdhranakhīvṛkṣe | gur̤ikām̐unī | śa. ca.
gulyaḥ | tri | madhure | he. ca.
rūnāmakhyātavṛkṣe | guvām̐ gām̐cha | hiṃ supāri
tatparyyāyaḥ,—ghoṇṭā, pūgaḥ, kramukaḥ, khapuraḥ (a.),
guvākaḥ (a. ṭī.), kapītanaḥ (me.), kramuḥ (bhā.),
kramukī (śabdara.), pūgavṛkṣaḥ, dīrghapādapaḥ, dṛr̤havalkalaḥ,
valkalataruḥ, cikkaṇaḥ (rā.), pūgī (bhā.), akoṭaḥ,
tantusāraḥ, surañjanaḥ, gopadalaḥ, rājatālaḥ, kūṭaphalaḥ, karamadaḥ (tri.) | asya phalaparyyāyaḥ,—
akṣukaphalaṃ, pūgaṃ, cikkaṇī, cikkā, cikkaṇaṃ, sucyaktaṃ,
udvegaṃ, pūgaphalaṃ (rā.), pūgīphalaṃ (bhā.) | guṇāḥ—
15.35.8
kaṣāyatvaṃ śītalatvaṃ dīpanatvaṃ gurupākitvañca | rāja.
tatphalaguṇāḥ—pagaṃ guru himaṃ rucaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit | mauhanaṃ dīpanaṃ rucyaṃ āsyavairasyanāśanam
ārdraṃ tadgabhīṣyandi vajridṛṣṭivaraṃ smṛtam
svinnaṃ dīpanamṛcchedi dṛr̤hamadhyaṃ taduttamam ||” bhā.
asya majjhikāguṇāḥ,—svādutiktakaṣāyatvaṃ, balaprāṇaśukavarddhakatvaṃ, medamadakāritvaṃ mūtraroganāśitvañca
rāja. | See akoṭaḥ
gu(śū)ṣṭiḥ | strī | gāmbhārovṛkṣe | vai. nigha.
guhaḥ | puṃ | capalaghoṭake | śa. ra. | kañcukānvite
vai. nigha. rabha. atisā. ci. gaukaṇhakādikkaṣāye
guhā | strī | siṃhapucchīnāmavṛddhiprakhyā̍m | siṃhaśūm̐cho ṭhām̐kuniyām̐ | rā. ni. va. 4 | nakulaḥ
Linked texts (5)
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Amarakośa or Nāmaliṅgānuśāsana — Amarasiṃha, Sanskrit
- Sudhā (Bhānuji) — Bhānuji, Sanskrit
- Amarakośa Nāmaliṅgānuśāsana — Amarasiṃha, Sanskrit
- ĀYURVEDĪYAPARIBHĀṢĀ — Gaṅgādhara, Sanskrit