Pramāṇa · Search · About · API

Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 16.0

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 16.0

Language
Sanskrit

16.0.1

vā. sū. 26 a. | śālaparṇīnāmakṣupe | bhā. pū.
1bha.
guhāśayaḥ | puṃ | guhāśayasragamāce | siṃhavyāghravṛkatara kṣadvīpamṛgamārjāra śagālaśvagīrvākakaprabhṛtiyu
tanmāṃsaguṇāḥ—madhuraṃ guru snigdhaṃ balyaṃ vātaghnamṛṣṇavīryyaṃ naitrāṃrśasāṃ hitam | su. sū. 46 tha. | “siṃhavyāghravṛ kaṛkṣatarakṣudvī pinastathā| babhrujambūka mārj‍jārau
ityādyāḥ surguhāśayāḥ ||” bhā. | vanasūścike | saptaparṇavṛkṣe | cakravāke | vai, nigha. | vyāghre | rā. ni.
va. 16 | tri | guhāśāyini
guhinam | klī | vane | ś. ra.
guhilam | klī | ghane | uṇā.
guheraḥ | puṃ | lauhakāre | uṇā.
guhyam | klī, puṃ | kamaṭhe | me. | pāyau | bhage
trikā. | liṅge | ama.
guhyāddopakaḥ | puṃ | khadyote | śa. ca.
guhyānibydaḥ | puṃ | mūtra | rā. ni. va. 18
guhyapalaḥ (puṣpaḥ) | puṃ | aśvatthavṛkṣe | rā. ni.
va. 11
guhyarogaḥ | puṃ | śukadoṣāhaparanāmasu upadaṃśāditayorviṃśatividharīgeṣu | tatra upadaṃśāḥ pañca
sarṣapikādaya aṣṭādaśa | See śūkadoṣaḥ | nidānam—“strīṣvavāyaniṣṭattasya sahasā bhajatī'thavā
doṣābhyuṣitasaṅgīrṇamalināturajaḥpathām | anyayoninivṛcchattomagagyāṃ navasūtikāṃ | dūṣitaṃ spṛśatastrīṇaṃ ratānteṣvapi naiva vā | vivaīyiṣayā tīkṣṇān
pralepādīn prayacchataḥ | sṛṣṭiklanakhauṣṭhairdvāviṣavacchukaghātanaiḥ | veganigrahadīrghārttikharasparśavighaṭṭanaiḥ
dīṣā duṣṭā gatā guhyaṃ vadhorviṃśatināmayān
janayantyupadaṃśādīn ||” vā. u. 33 a.
guhyavaujaḥ | puṃ, klī | bhallāṣe | gaṅgākuruṇaviśeṣe
rā. ni. va. 8 | vṛkṣamāce | vai. nigha.
gūḥ | puṃ | viṣṭhāyām
gūḍham | klī | guhye | me. | tri | saṃvṛte | bhrama.

16.0.2

gūr̤hakāmī (in) | puṃ | kāke | vai. nigha.
gūr̤hagarbhakaḥ | puṃ | garbhanarogaviśeṣe | vai. nigha.
gūr̤hanor̤aḥ | puṃ | khañjarīṭapakṣiṇi | śa. mā.
gūr̤hapalaḥ (lā) | puṃ, strī | akṣolavṛkṣe | kararī
vṛkṣe | rā. ni. va. 8
gūr̤hapathaḥ | puṃ | antarātmani | he. ca.
gūr̤hapāt (dḥ) | puṃ | sarpe | cama. | śa. ra.
kacchape | vai. nigha.
gūr̤hapuṣpaḥ (kaḥ) | puṃ | bakulavṛkṣe | rā. ni. va. 10
gūr̤haphalaḥ | puṃ | vadaravṛkṣe | rā.
gūr̤haphalā | strī | gṛdhranakhyām | chur̤ukaum̐unī,
kāliprāṃkur̤ā | vai. nigha.
gūr̤hamañjikā | strī | bhaṅgīlavṛkṣe | “bhaṅgīli
gūḍhamañjikā |” rā. ni. va. 23
gūr̤hamaithunaḥ | puṃ | kāke | trikā.
gūr̤havarcāḥ | puṃ | bheke | trikā.
gūr̤havajjikā (llī) | strī | aṅgīlavṛkṣe | rā.
ni. va. 23
gūr̤hāṅgaḥ | puṃ | kacchape | rā. ni. va. 16 | upaskhe
vai. nigha.
gūr̤hāṅghriḥ | puṃ | sarpe | rā. ni. va. 16
gūtham | klī | viṣṭhāyām | ama.
śa. ca.
gūthalaktaḥ | puṃ | pakṣiviśeṣe | gṛdhraśauṇika
śa. ca.
gūnaḥ | tri | kṣatapurīṣotsarge | ama.
gūvākaḥ | puṃ | guvāke | śa. ra.
gūṣaṇā | strī | mayūrapicchacandrake | śa. ca.
gṛñjana(ka)m | klī | raktamūlakaviśeṣe | jhāṃla
śaṃga | hiṃ gājara | maṃ seṭīmula | kāṃ cakhirkayamūlaṃgi | tatparyyāyaḥ,—śikhālaṃ, yavaneṣṭaṃ,
vattūṃ laṃ, granthimūlaṃ, śikhākandaṃ, kandaṃ, bhikṣīramodakaṃ | guṇāḥ—kaṭūṣṇaṃ kaphavātaghnaṃ rucyaṃ
dīpanaṃ hṛdyaṃ durgandhagulmaghnañca | rā. ni. va. 7
viṣadigdhapakṣīrmasi | me. | vā. ci. 4a. | (kam)
harotakībhede | vā. ci. 9a. “yūṣaṃ gṛñjanakāsya
vā |” puṃ | Garlic. rasīne | raktasīne | lāṃla

16.0.3

raśuna | hiṃ lasaṇa | rā. ni. va. 7 | guṇāḥ—iyoraiva
uṣṇakaṭupicchilasnigdhagurusvāitiktabalyavarṇyaṃ medhāsvaravarṇya cakṣurmaṃgrāhisambhāvanaralaṃ tīkṣṇalaṃ hṛdromanīrṇajvarakukṣiśūlaviṣasugulmārucibhṛjaṅgaṣkṛtvalaṃ dharmaḥ
kuṣṭhavāsakramikapharītaghnatvacca | rā. ni. va. 7
raktaśigrau | gandhāyām | vai. nigha.
gṛñjaraḥ | puṃ | gārjare | gām̐jara | vai. nigha.
gṛñjīvakaḥ (raḥ) | puṃ | mahāśālau | bar̤a
śaṃgona | he. ca.
gṛdhuḥ | puṃ | apāne | uṇā.
gṛdhraḥ | puṃ | paciviśeṣe | śakuni, gṛdhinī
rā. ni. va. 16 | prasaṅgacargīṇaḥ kākasamaguṇaśca
su. sū. 46 ca. | tri | lobhayukte | trikā.
gṛdhranakho | strī | kaṇṭakapālīvṛkṣe | gur̤akaum̐unī, kelakar̤ā | naiṃ gidagīrucedu | ra. mā.
kīlibṛcce | kulagām̐r̤a | trikā. | vai. nigha. 2bha,
vā. vyā. ci. sahasrākṣādau | nakhīnāmagandhadravye
vai. nigha.
gṛdhranakhaudvayam | klī | śvetalohitapuṣpabhedāt
ahiṃsrāiye, kālīyakadvaye | śveta rakta kelakar̤ā, gur̤ukaum̐unī | “dve gṛdhranakhyau rājñā ca |”
ci. yī. ca. da. vā. vyā. vājigandhādikaṣāye
badarīvṛkṣe, badarī vanabadarī ceti | trikā.
vai. nigha. 2bha, jva. ci. daśamūlādikaṣāye
gṛdhrapatrā | strī | dhūmapatrā-nāmannakṣacūpe | rā.
ni va. 5
gṛdhrapurīṣaḥ
gṛdhramalaḥ
gṛdhrasī
gṛdhrākāraḥ
gṛdhrāyau
gṛṣṭiḥ (ṣṭikā)
gṛṣṭikṣīram
gṛham
gṛhakacchapaḥ
gṛhakanyā
gṛhakapotaḥ (kaḥ)
gṛhakarttā
gṛhakārī (in)
gṛhakukkuṭaḥ
gṛhakuliṅgaḥ
gṛhakūlakaḥ
gṛhagodhā (dhikā)
gṛhacaṭakaḥ
gṛhacūllimṛt
gṛhacchau
gṛhattaṭo
gṛhadrumaḥ
gṛhadhūmaḥ
gṛhadhūmādyatailam
gṛhanāśanaḥ
gṛhanīr̤aḥ
gṛhapālaḥ
gṛhaputikā
gṛhapūlikā

16.0.4

gṛhabalipriyaḥ
gṛhabalibhuk
gṛhamaṇiḥ
gṛhamācikā
gṛhamṛgaḥ
gṛhavārikā
gṛhaśāyī (in)
gṛhastambham
gṛhāpikā
gṛhāmbu (mla)
gṛhā(ho)likā
gṛhāśayā
gṛhāśī (n)
gṛhāśmā
gṛhiṇau
gṛhyam
gṛhyakaḥ
geṇḍuḥ (kaḥ)
geyapriyaḥ
gehadhūmaḥ
gehapakṣī
gairika(reya)m
gairikacchaḥ
gairo
gaireyam
goḥ
gokaṇṭaḥ(kaḥ)
gokaṇṭo
gokarṇaḥ
gokarṇā
gokarṇikā (rṇī)
gokirā(ro)ṭikā(ṭī)
goki(kī)laḥ
gokulikaḥ
gokṛtam
gokharau (khuraḥ)
strī
gogṛṣṭiḥ
godhanthiḥ
goghṛtam
gocandanā
gocaravibhramaḥ
gocarmma
gocarmmakaṇṭakaḥ
gocāraḍālau
gocchagalaḥ
gocchālaḥ
gocchālā
gojalam
gozā
gojāgarikaḥ
gojāparṇī
gojiḥ (jo) (jikā)
gojikāṇaḥ
gojihvā
gojihvikā
goḍuṃḥ
goḍḍambau
gor̤avāstukaḥ
goḍumbaḥ
goḍumbā (mbikā)
goṇamañjarī
goṇā
goṇau
goṇḍaḥ
gautoryyakaḥ (cche daḥ
gotailam
gotram
gotvadrumaḥ (putryaḥ, kaḥ) (viṭapo) (vṛkṣaḥ)
gotvabhṛt
gotvehastaḥ
gotreṣṭam
godaḥ
godadhi
godantam
godantā
godāvarau
godugdham
godugdhadā
godugdhā
godbhavaḥ
godhajaḥ
godhanaḥ
godhanā
godhā
godhākārā
godhākhyaḥ
godhāṅgiḥ
godhāpadikā(dau)
godhāmāṃsam | klī | godhāyā māṃse | gom̐māṃṭapera māṃsa | See godhā
godhāvatī | strī | vaṭapattīnāmapāṣāṇabhedaviśeṣe | vai. nigha. | godhāpadyām | gauśrāṭane
ca. da.
godhāvaṅgo | strī | haṃsapadīpatāyām | pa. su.
godhāsutaḥ | puṃ | gaudherake | artha catuṣpāt
vā. u. 36a.
godhāskandaḥ (ndaḥ) | puṃ | arimedavṛkṣe
viṭkhadira | rā. ni. va. 8
godhiḥ | puṃ | lalāṭe | rā. ni. va. 18 | godhāyām | śa. ra.
godhikā | strī | godhāyām | ama.
godhikātmajaḥ (sutaḥ) | puṃ | godhāśiśubadākārakīṭara khakhyalagīdhāyām | sā. su.

16.0.5

godhikāsūdanaḥ | puṃ | gaudherake | jalagām̐dhā
vai. nigha.
godhinī | strī | cavikānāmalahṛttām | rā.
ni. va. 4
Common wheat, svanāmakhyātaśūkadhānye
gemam̐ | hiṃgaiṃ'ṅga | taiṃ godhumatu | tatparyyāyaḥ, —
sumanaḥ (ṇaḥ), godhūmaḥ (mṛ.) bahudugdhaḥ, anūpaḥ,
mlecchabhojanaḥ nistuṣacīraḥ, rasālaḥ, sumanāḥ
sa vidhā—mahāgodhūma- madhūlī - niḥśūkabhedena
"mahāgodhūma ityākhyaḥ paścāt śākabhāgataḥ | madhūlī
tu tataḥ kiṃcidalpā sā madhyadeśajā | niḥśūko
dīrghagodhūmaḥ kvacinnandīmukhābhidhaḥ ||" madhūlī
śītalā snigdhā pittaghnī madhurā laghuḥ | śuklā
vṛddhadhī pathyā tadvannandīmukhaḥ smṛtaḥ ||” bhā. pū. 1bha.
dhānyava. | guṇāḥ-vṛṣyaḥ śīto guruḥ snigdhaḥ
jīvanaḥ vātapittaghnaḥ sandhānakārī madhuraḥ sthairyyakṛt
saraśca | vā. sū. | madhurī guru-viṣṭambhī vṛṣyo
balyo'tha vṛṃhaṇaḥ | īṣatkaṣāyamadhurī gīdhamaḥ svāduśītalaḥ | jīvanī vṛṃhaṇī vṛṣyaḥ snigdhasthairyyakaro
guruḥ || ca. sū. 27 a. | piṣṭadāilakṛt kṣībhāsajanakā rucikāraka | rā. ni. va. 16 | tallābhikaguṇāḥ—“sandīpanaṃ śūlaharaṃ rucimradaṃ godhūmajātam̐
kathitaṃ kaṣāyaṃ | rundopanaṃ svāñjaraṇaṃ kaphaghnaṃ
samīradīpaṃ harate tato'pi | pītaṃ jarayate cāmaṃ
vācyādānnaśamapāpahaṃ | sadya tṛt kuṣṭhakaṇḍūghna
tailayuktaṃ samīrajit ||” avi. 11 a.
godhūmakaḥ | puṃ | rājimatsarpaviśeṣe | su. kalpa.
4a. | See sarpaḥ
godhūmacūrṇam | klī | cūrṇīkṛtagodhūme | mayadā
godhūmagodhūm
godhūmajaḥ | puṃ | tavacīre | vai. nigha.
godhūmaphalam | klī | godhūma | vai. nigha.
godhūmamaṇḍaḥ | puṃ, klī | godhūmakṛtamaṇḍe

16.0.6

gemera maṃḍa | guṇāḥ- “tadvadgodhūmasambhūtaṃ madhuraṃ
pittavāraṇam |” bhavi. 12 a.
godhūmasambhavam | klī | sauvorakāñjike | rā.
ni. va. 15
godhūmasāraḥ | puṃ | godhūmasambandha-sārabhāge
gemera pām̐lo | tanniṣkāśanavidhiryathā- “nistuṣagodhūmamudrakhale kaṇḍayitvā ṣoḍaśaśirairjalairha t
bhājane rātrau sthāpayet, prabhāte uparasthaṃ
jalaṃ krameṇa tyaktvā, nīcasthaṃ sāraṃ raudrena śoṣayet
pākarāja.
godhūmasauvoram | klī | godhūmajātakāñjike
vai. nigha.
godhūmacorikā | strī | godhūmapāyase
jakhira pāṃyasa | guṇāḥ- “godhūmapāyaso balyaḥ
kaphamedakarī guruḥ | śītalaḥ pittaśamano vātahṛcchūkravardhanaḥ ||” vaidyakam
godhūmādyaghṛtam | klī | rasāyanādhikāre
ghṛtaṃ 4 pra. dugdhaṃ 16 śa. kāthārthaṃ- godhūmaḥ 100
pa. vāri 32 pra. śe. 8 śa. | kalqārtha-godhūmaḥ
mugdhāphalaṃ (abhāve tālamastakaṃ) māṣakalāyaḥ drākṣā
parūṣaphalaṃ kākolī kṣīrakākolī jīvantī śatamūlī aśvagandhā piṇḍīkharjūraṃ madhūkaphalaṃ (maum̐la)
cikaṭu śarkarā bhallātakaṃ (abhāve raktacandanaṃ)
āmalaggaphālaṃ mūlaṃ vā (ālāṃkūśī) 5palaṃ prati
śro0 to. 4

16.0.p1

2.| pracepadravyaṃ-guḍatvak elā
vippalī dhānyakaṃ karpūraṃ nāgakesaraṃ eṣāṃ prati
10||01/0 to. śarkarā 8 pa. madhu 8 pa. icchakāṅgrena
āloḍayet | māvā 1-2 pa. ca. da.
godhūmikā (mī) | strī | gaulīmikāyām
rā. ni. va. 5
godhūliḥ (lī) | strī | sūryāstavelāyām
godherakaḥ | puṃ | gaudhirake | vai. ca. | sarpo
godherakī nāma godhākhvaḥ syāccatuṣpadaḥ | kṛṣṇasarpeṇa
tulyaḥ svāṅgānā surbhiśrajātayaḥ || cara.
gonandī | strī | sārasapakṣiṇi | hārā
gonardam | klī | kaivarttamustake | me. | paripellatṛṇe | rā. ni. va. 8 | puṃ | tannāmakapakṣiṇi
me. | ca. sū. 27 a
gonār̤ocaḥ | puṃ | cacuśāke
gonāthaḥ | puṃ | vṛṣe | rā.
gona(nā)saḥ | puṃ, klī | vaikrāntamaṇau | rā.
ni. va. 13 | tannāmakasarpe | makhakhobor̤e
bor̤ā sāṃpa, machanī bor̤ā | vikramādityaḥ
tatparyyāyaḥ, -tinitusaḥ (ka.), gonāsaḥ, ghonasaḥ

16.0.p2

he.), makhakhauboḍuḥ (kai.), voḍuḥ (śabdara.

Linked texts (5)