Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 19

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 19

Language: Sanskrit

19.0 — 7 parts
19.22 — 6 parts

19.0.1

jalodbhūtā| strī| guñjhālāyām| rā.ni.va.5
jalorago| strī| jalaukāyām| (jom̐ka
a. ṭī.
jalolūkā| strī| padmavīje| rā. ni. va. 10
jalaukāḥ| puṃ| jalavetase| vai, nigha.
jalaukasaḥ| puṃ| (sī) strī| jalaukāyām| a.
jalaukā| strī| jalāyukāyām| hārā.
(jom̐ka| sā dvādaśavidhā| alagardā,
indrāyudhā, gocandanā, kamburā, sāmudrikā, etāḥ
ṣaṭ saviṣāḥ| kapilā, piṅgalā, śaṅkhasukhī,
mūṣikā, puṇḍarīkamukhī, sāvarikā, etāḥ ṣaṭ
nirviṣāḥ| jalaukāśodhanavidhiyathā,–“cirantanajalaukāyāṃ tāmrapātreṇa racayet| caturmāsaṃ niśācūrṇaṃ jalālpatvake cipet| sañchinnu cipet jalaukāṃ
tau svayaṃ lālā parityajet| sukṣmākhā jalaukāyā
jalaukāvidhiḥ| puṃ| tayā raktamokṣaṇakathā
(jom̐ka dharāna| “atha jalaukāvasekasasādhyādhitamupaveśya saṃveśya vā viracya cāsya tasavakāśaṃ mṛdgomayacūrṇairghṛṣṭamūrṇeḥ syāt| gṛhītāya tāḥ sarṣaparajanīkaskīdakamaddigbhāṅgauḥ salilasarasamandhye muhūrttaṃ
sthitā vigataklamā jñālā tābhīrogaṃ grāhayet
suślakṣṇāī picuprotāvacchannāṃ kṛtvā sukhamapāhṇuthādasrantyai cauravindu proṣitavindu vā dayācchastrapadāni vā kuryyīta | yadyevamapi na gṛhṇīyāt
tadānyāṃ grāhayet| yadā ca niviṣṭate'mbukhuravadānanaṃ jalaunnamatha ca skandhaṃ tadā jānīyāt gṛhātīti gṛhṇantīñcāī vastrāvacchannāṃ dhārayet sevayecca|”
ityādi| tasya guṇāḥ—“śītāvidhāsā madhurā
jalaukā vārisambhavā | tasmātpittopasṛṣṭe tu hitā
sā savasecane ||” su. sū. 13 a.
jalauṭanam| klī| sajjakārye| bhā. chādṛvi.
javanaḥ| puṃ| aśve| śīkārihariṇe| rā. ni.
va. 18
javanālaḥ| puṃ, klī| dhānyaviśeṣe| janāra

19.0.2

tadīyaguṇāḥ-svādu śītalaṃ vātalaṃ kaphapittahṛñca| rāja.
javanī| strī| snānāmalyātaḥ auṣadhiviśeṣe| he.
javalī| strī| kaṣāyaphalavṛkṣe| jañjātra
tasyāḥ phalaguṇāḥ-“kaṣāyaṃ kaphapittaghnaṃ kiñcittittaṃ rucimradam| hṛdyaṃ sugandhi viśadaṃ jabalīphalamucyate ||” su.
javasam| klī| tṛṇe| ghāse| śa. ra.
javasāhvā| strī| yamātyām| mada. va. 2
javā| strī| or̤apuṣpavṛkṣe| jabāphūlèra gāṃcha
tatparyyāyaḥ,–or̤apuṣpaṃ (a.), or̤aṃ (maṃ.), japā,
or̤apuṣpā, raktapuṣpī, arkapriyā, rāgapuṣpī,
pratikā, harivallabhā| guṇāḥ,–kaṭulaṃ, uṣṇalaṃ,
indralupta vināśakatvaṃ, malasūtrastambhana rañjanakāritvañca| rāja.| rā. ni. va. 10| mṛtamañjitajavāpuṣpam ārttavakaram| ca. da.
javādi| klo| gandharāje| gandharāja, cām̐cām̐go
saṃ javāddīkastūrī| tatparyāyaḥ, - gandharājaṃ, kṛtrimaṃ,
mṛgadharmmajaṃ, samudbhavaṃ, gandhāḍhyaṃ, snigdhaṃ, sambhāṣikārdgasaṃ, sugandhataila niryāsaṃ, kaṭumodaṃ | guṇāḥ -
snigdhamuṣṇaṃ sukhakaraṃ vātaghnañca | sallakṣaṇaṃ -
"javādi modaṃ susnigdhamasīyataṃ suganvidaṃ| ātape
bahulāmodaṃ rājñāṃ yogyaṃ na cānyathā ||" rā. ni.
va. 12
javānī | strī | yavānyām | mada va. 2
javāpuṣpam | klo.| odrapuṣpe | javāṃ phūla
śa. ra.
javāhlā | strī | yamānyām | mada. va. 2
javinaḥ| puṃ | viśeṣaśvagagaviśeṣe, kīkar̤asage
rā. ni. va. 18
javī (in) | puṃ | aśve | uṣṭre | rā. ni. va. 16
jasadam | klo | yaśade | dastā | vai. nigha.
jasuriḥ | puṃ | vajre | u.
jahā | strī | sukhatiktāyām | mūṇītrī
śa. ca.
jakṣaṇam | klo | bhakṣaṇe | rā. ni. va. 20
jakṣaḥ (kṣmā (n) | puṃ | kṣayaroge | yakṣmā

19.0.3

rogaṃ | a. ṭī. bha. | See yakṣmā
jāgataḥ | puṃ | sīmalatābhede | su. ci. 26 a.
jāgaraḥ (śam) (śe) | puṃ, klī, strī | nidrābhāve | jāgridāṃ thāṃkā | ama. | puṃ | kavace
dha. ṭī.
jāgur̤am | klo | kuṅkume | rā. ni. va. 12
jāgdaviḥ | puṃ | agnau | he.
jāghanī | strī | jarau | trikā.
jāṅgamadravyam | klo | jaṅgamajātadravyagaṇepu,
madhu-gomūtra-pitta-vasā-majjāsṛṅmauṣavismū tra-carmareto
'sthisnāyuśṛṅganakhakhurakeśarocanālīmasai || ca. sū.
1a.
jāṅgalaḥ | puṃ | kapiñcalapakṣiṇi | gaura tithinna
pāṃkhī | me. | maruprāyavātaladeśe | maru-prauṃśa
debaṭo deśa | "maruprāyastu yo deśaḥ sa caukto
jāṅgalābhidhaḥ |” rā. ni. va. 2| "alpīdako'lpapāda pittaraktāmayānvitaḥ | jñātavyo jāṅgalo
deśaḥ ||” guṇāḥ-vātapittakaraḥ uṣṇaḥ rucyaśca
rāja.| apica- "ākāśaśubhra uccaśca tataśca
svalpapādapaḥ| śamīkarīrabilvārkapīlukarkandhusaṅkulaḥ
hariṇaiṇarkṣapṛṣatagokarṇakharasaṅkulaḥ | susvāduphalavāndarśī vātalo jāṅgalaḥ smṛtaḥ ||" bhā. | tajjalaguṇāḥ- svādu tridoṣaghnaṃ rucyaṃ pathyam āyurbalavīryyapuṣṭikrāntikarañca | rā. ni. va. 14 | sthalajapaśuvage | so'ṣṭavidhaḥ yathā- jaṅgālā viṣkirāḥ
pratudā guhāśayāḥ prasahāḥ parṇamṛgā vileśayā
grāmyāśca | tatra jaṅghālaviṣkirau pradhānakamau tāveṣahariṇarkṣakuraṅga-karāla kṛtamāla-śarabha - śvadaṃṣṭrāpṛṣatacāruṣkaramṛgamātṛkāprabhṛtayo jaṅgālāḥ kaṣāyamadhurā
laghavaśca | "praśalāva kavātādā godhā hariṇakūṭakāḥ | krikarādyāstathācānye tittirādyāśca
kūrcakāḥ | bhāradvājāstathā śyenā muṣakā varavāraṇāḥ | ityete jāṅgalā jīvā ye jalena binā

19.0.4

sthitāḥ ||" aci. 20.a.| klī| māṃse | rā.
ni. va. 17
jāṅgalamāṃsam| klī | śikhikharādijantu māṃse
rā. ni. va. 17
jāṅgalyakṛt | klo | jāṅgalapaśupakṣakarti | tacca
raktapittarugghnam | vā. ci. 23a.
jāṅgulā (lī) | strī | śukaśimbāyām | ālāṃkuśī | me.
jāṅguḍam | klo | kuṅkume | trikā.
jāṅgalam | klo | viṣe | jājivauṣadhī | śabdara.
māṃsī | he.
jāṅguliḥ | puṃ | viṣavaidye | sāṃpaṭūr̤a | śa. ra.
(lī) strī | viṣavidyāyām | he. ca.
jāṅgikaḥ (kākhyaḥ) | puṃ | grīkāriḍaṃce
uṣṭre | rā. ni. va. 18 | tri. | me. | jaṅgājovini
jājī | strī | jīrake | bhā. ma. 4bha prada. ci.
"dagnā sīvañca laṃ jījā”
jāṭaliḥ | puṃ | paṭolalatāyām | ana.
jāṭharaḥ | puṃ | jaṭharānale | vai. nigha.
jāṭharagranthiḥ | puṃ | gulmaroge | rā. ni. va. 20
jāḍyam | klo | aṅgalar̤atāyām | rā. ni. va 20
jāṇḍāriḥ | puṃ | jambīravṛkṣe | gauṃr̤ā nebura
gāṃi | rā. ni. va. 11
jātakadhvaniḥ | puṃ | jalaukāyām | vai. nigha.
jātakarma | klo | śiśau bhūmiṣṭhe karttavye
karmmaṇi | nāṃr̤īcchedane | sūtikāpūjādau
jātaghnī | strī | putraghnīnāmayoniṭoṣe | vā. u.
33a. | See putraghnī
jātarūpam | klo | suvarṇe | rā. ni. va. 13
dhustūre | ama.
jātarūpaprabham | klo | haritāle | vai. nigha.
jātavedāḥ | puṃ | agnau | citrakavṛkṣe | ama.
jātasārā | strī | jiṅginvām | vai. nigha.
jātāpatyā | strī | prasūtāyām striyi | ama.
jātiḥ | strī | janmani | āmalakyām | mālatīpuṣpalatāyām | jātīphale | me. | ca. ci. 3a.
gucchādaucanyām | kāmpillake | kamalāṃuṃr̤i
viśva. | rīgasamūhādau | bhā. ni. | jātīpuṣpavṛkṣe
ca. da. vā. vyā. ci.

19.0.5

jātikāphalam | klo | jātīphale | jāṃiphala
jātikoṣa (ṣa) m | klo | jātopavrām
jayitrī | jātophale | bhā. | su. sū. 46 a.
he. ca.
jāti (tī) kośā (ṣo) | strī | jātīpatrāyām | jayitrī | rā. ni. va. 12 | vai. nigha.
2bha. sudarśanacūrṇa
jātijam | klo | jātīphale | vai. nigha.
jāti (tī) patra (ka) m | klo | jātīphale
"jātīpatrasupacapavakayutaṃ |” bhā. u. vājī. ci.
vai. nigha. 2bha. vā. vyā. ci. eraṇḍapāke | jātīḍacapatre | cāmilaura pātāṃ | rasa. ra. bāla. ci.
jātipatrikā (lī) (ṇa) | strī | jātīphalatvaci | jayitrī | śiṃga jāvacī | kaṃ jāipatrī
tatparyyāyaḥ, - jātikoṣo, sumanaḥpatrikā, mālatīpatrikā, sīmantaśāyanī | guṇāḥ- kaṭutiktasurabhiḥ kaphavātahṛddhaṭī mukhavaiśadyajananī ca | rā.
ni. va. 12 | dugaṃgandhaharo | rāja | "jātīpālasya
tvak proktā jātīpatrī bhiṣagvaraiḥ | jātīpatrī laghuḥ
svāduḥ kaṭūṣṇā rucibarṇakṛt | kaphakāsavartiśvāsatṛṣṇākṛmiviṣāpahā ||” bhā.
jātipuṣpikā | strī | jātīpuṣpām | jatribī
jāti (to) pravālaḥ | puṃ | jātikisalaye
jātipātā | ca. sū. 4a.
jātiphalam | klo | jātīphale | jāṃiphala
he. ca.
jāti (to) phalatvak | strī | jātīpavatrām
jayitrī | vai. nigha.
jāti (to) rasaḥ | puṃ | raktabīle | niśāntala
vai. nigha.
jāti (to) śasyam | klo | jātīphale | jāṃiphala | rā. ni. va. 12 | vai. nigha. 2bha. atisā.
ci. mocarasapuṭapāke
jāti (to) sāram | klo | jātīphale rā.
ni. va. 12
jāti (to) sutaḥ | puṃ | jātīphale | vai, nigha.
jātihiṅgutvakam | klo | hiṅgule | vai. nigha.
rum.) khanāmakhyātapuṣpavṛkṣe | jāti vāṃ
cāmilo phūlanera gām̐cha | hiṃ cambalī, khaṇajātī

19.0.6

maṃ jāi | kaṃ jāji | tatparyyāyaḥ, surabhigandhā,
sumanāḥ, surapriyā, cetako, sukumārā, sandhrāpuṣpo,
manoharā, rājaputrī, manījñā, mālatī, melabhāvinī, janeṣṭā, hṛdyagandhā | guṇāḥ,-śītā
tiktā kaphaghnī mukhapākaghnī ca | taṅgucchalaṃ netrarogaghnaṃ vraṇavisphoṭakaghnaṃ kuṣṭhaghnañca | rā. ni.
va. 10 | "jātīyugaṃ titāmuṣṇaṃ tuvaraṃ laghu doṣajit | śiro'kṣimakhadantākti viṣakuṣṭhānilāstrajit || bhā. | mālatyām | su. sū. 29 a.
jātīphalavṛkṣe | vai. nigha.
jātīkandaḥ | puṃ | jātīmūle | su. sū.
miśra. a.
jātīko (śa) ṣam | klo | jātīphale | he. ca.
jātīkoṣaphalam | klo | jātīpavatrām, jātīphale ca| ṭaivalo, jāṃiphala | vai. nigha. aṇoyaṃ
ci, vahnirasai
jātījātam
jātītailam
jātaudalam
jātaudvayam
jātaupalikā (lau) (ṇīṃ)
jātauphalam
jātauphalā
jātauphalādivaṭo
jātauphalādyā (vaṭikā)
jātu kam
jātukāpaṇiṃkā
jātujaḥ
jātuṣam
jātokṣaḥ
jātyandhaḥ
jātyutpalam
jānu
jānvasthi
jāmātā
jāmbavam
jāmbavato (vau)
jāmbaviḥ
jāmbavauṣṭham
jāmbūnadam
jāmbauṣṭham
jāyakram
jāyā
jāya| ghnam
jāyānujauvo (dṛn)
jāyuḥ
jāragabhī
jāraṇaḥ
jāraṇabaujam
jāro
jālaḥ
jālakam
jālakārakaḥ
jālakino
jālagarbhaḥ
jālapāt (daḥ)
jālamoṭa
jālavarvūrakaḥ
jālavallū likā
jālavindujā
jālasaṃjñakaḥ
jālacchaunam
jāliḥ
jālikaḥ (kāraḥ)
jālikā (kau)
jālikinau
jālinau
jālinīphalam
jāgno
jāvakaḥ
jāṣakam
jāhakaḥ
jāhakadhvaniḥ
jigatuḥ (nūḥ)
jighatsā
jiṅgino
jiṅgiḥ (ṅgī)
jijñāsā
jitavaḥ
jitendriyāhvaḥ
jinayāniḥ
jimbha (hya)mocanaḥ
jimbhraśalyaḥ
jimbhā (mbhikā)
jivājīvaḥ
jitriḥ
jihlam
jihmagaḥ
jihmakaḥ(hyagaḥ)
jihvā
jihvānirlekhanam

19.0.7

jihvāpaḥ
jihvāprabandhaḥ
jihvāmalam
jihvāradaḥ
jihvārogaḥ
jihvāliṅ
jihvāstambhaḥ
jihvāsvādaḥ
jonaḥ
jīmūtaḥ (ka)
jīmūtakatailam
jīmūtakūṭaḥ
jīmūtasūlam
jīmūtavāho (n)
jīmūtāṅgā
jauraḥ (kaḥ) (ṇaḥ)
jaurakaddadyam
jaurakā
jaurakādimodakaḥ
jaurakādyaghṛtam
jauraṇaḥ
jaurikā
jīrṇāḥ
jīrṇajvaraḥ
jīrṇadālaḥ
jīrṇapatraḥ
jīrṇapañcikā
jīrṇaparṇaḥ
jīrṇaphalī
jīrṇabālaḥ (lakaḥ)
jīrṇabu(bra)dhnaḥ
jīrṇabubhrakam
jīrṇavañcam
jīrṇā
jīrṇāhāraḥ
jīrṇī
jīrviḥ
jīvaḥ
jīvakaḥ
jīvakadrumaḥ
jīvakādiḥ
jīvañjī(ñjī)vaḥ
jīvatantokā
jīvathaḥ
jīvadaḥ
jīvadā (dau)
jīvadṛṣṭā
jīvadandam
jīvadhanam
jīvanaḥ
jīvanakam
jīvanadaśakam
jīvanapañcamūlam
jīvanā
jīvanāghātam
jīvanātham
jīvanāntam
jīvanāīm
jīvanikā
jīva(vi)nau
jīvanoyam
jīvanīyagaṇaḥ
jīvanīyā
jīvanetrā (trau)
jīvanauṣadham
jīvantaḥ (ktaḥ)
jīvanti
jīvantikā
jīvantī
sā hrasvadīrghasaṃkhyarthabhedena tridhā | “jīvantī svarṇavarṇābhā surādṛṣṭā ca | jīvanodyogāt jīvantī
nāma |” mada. va

19.5

guṇāḥ-madhurā śītā
raktapittakāsakṣayadāhajvaraghnī kaphavarddhanī vīryyavarddhanī
ca | anyā rasavīryyayoḥ hrasvattulyā bhūtavidrāvaṇī
rasaniryāmikā ca | svarṇavarṇā uṣṇa cakṣuṣyā
madhurā śītalā vātapittaraktadāhaghnī balavarddhanī ca
rā. ni. va. 3 | apica grāhyakāṣādhā'glagandhī
kharakarī ca | rāja. | “jīvantī śītalā svāduḥ
snigdhā doṣatrayāpahā | rasāyanā balakarī cakṣuṣyā
grāhiṇī laghuḥ |” bhā. | “cakṣuṣyā sarvvadoṣaghnī
jīvantī madhurā himā |” bhavi. 15 pa. | tailaguṇaḥ vibhītakatailavat | jīvanīyākhye gaṇe | vā.
sū. 15 ṣa. | See jīvanīyarasaḥ
jīvantyādigaṇaḥ | puṃ | jīvanīvagaṇe | vā.
sū. 15 ṣa
jīvapatnī | strī | jīvantyām | kai.
jīvaputrakaḥ | puṃ | bahudīrghace | śa. ra. | ḍiṅguvṛkṣe | vai. nigha.
jīvapuṣpā | strī | vṛddhajīvantyām | rā. ni.
va. 7
jīvapṛ(pu)ṣṭhā | strī | jīvantīśāke | vṛddhatjīvantyām | rā. ni. va. 3
jīvapriyā | strī | harītakyām | rā.ni.va.12
jīvabhadrā | strī | dvaṅgauṣadhī | rā. ni. va. 5
jīvaśāke, jīvantīlatāyām | rā. ni. va. 3
jīvamandiram | klī | śarīre | śa. ra.
jīvaratnam | klī | pṛthyarāgamaṇau | pa. mu.
jīvalā | strī | siṃhapippalyām | rā.
jīvavato | strī | kṣīrakākolyām | vai. nigha.
jīvavatsā | tri | jīvatputtrāyām | ca. śā.
8 ba.
jīvavarddhino | strī | ṛddhau | vṛddhi | vai nigha.
jīvavallī | strī | kṣīrakākolyām | rā. ni.
va. 3 | kākolyām | vai. nigha.
jīvavṛkṣā | strī | jīvantyām | rā.
jīvavṛkṣaḥ | puṃ | jīvakavṛkṣe | jiyāputā iti
loke | “jīvaputraḥ putrajīvo jīvavṛkṣaśca jīvanaḥ
kumārīputraḥ sa jñeyaḥ suputrī jīvakadrumaḥ ||”
dravyābhidhānam
jīvaśākaḥ | puṃ | śākaviśeṣe | khīṣarā iti
loke | pa. mu. | jīvaśāka iti mālavadeśe
tatparyyāyaḥ, - khīśākaḥ prajñāvakaḥ (dravyābhi.),
jīvanaḥ, raktanālaḥ, tāmrapacaḥ, pravālikaḥ, śākavīraḥ, sumadhuraḥ, meghakaḥ | guṇāḥ- katthaḥ madhuraḥ
dīpanaḥ pācanaḥ hṛdyaścaḥ vastiśodhanaḥ pittaghnaśca
rā. ni. va. 7
jīvaśuklā | strī | kṣīrakākolyām | rā. ni.
va. 3
jīvaśoṇitam | klī | jīvanadīpakaśuddhaśoṇite
jīvanapoṣaka viśuddha rakta| jīvaśoṇitaraktapittīḥ jijñāsārthaṃ pittuḍḍītaṃ vā kṣipet, yadyuṣṇīdakaprakṣālitamapi vastraṃ rañjayati tajjīvaśoṇitamavagantavyam | sabhaktañca śune dadyāt bhaktumiyaṃ vā,
sa yadyupabhuñjīta tajjīvaśoṇitamavagantavyam | su.
jīvasaṃjñā | strī | ṛddhau | rā. ni. va. 5
jīvasaṃjñaḥ | puṃ | kāmavṛddhidṛpte | rā. ni. va. 4
jīvasādhanam | klī | dhānye | śaṃna | rā. ni.
va. 6
jīvasthānam | klī | marmaṇi | marmasthāna
rā. ni. ba. 18 | hṛdaye | vai. nigha.
jīvā | strī | jīvantīlatāyām | rā. ni
va. 3 | ṛddhau | pa. mu. | vacāyām | me.
jīvake | rā. ni. va. 23 | harītakyām
vai. nigha.
jīvākhyam | klī | māriṣākāraśākabhede
jīvāgāram | klī | marmasthāne | rā.ni.va.18
jīvātuḥ | puṃ | jīvanīcauṣadhe | śanne | me.
jīvātmā | puṃ | dehini | he. ca.
jīvādānam | klī | jīvaśoṇitanirgame | ca.
sū. 15 ṣa.
jīvādhāraḥ | puṃ | cetne | he. ca.
jīvānandā | strī | khanāmakhyātadravyaviśeṣe
jīvāpagamaḥ | puṃ | ṣaḍ dhātuvibhāge | ca. śā
4 ṣa.
[ va. 5
jīvālā | strī | saiṃhalīpippalyām | rā. ni
jīvikā | strī | jīvananyās | me.
jīvitam | klī | jīvane | prāṇadhāraṇe | he.
ca. | ca. sū. 175 | jale
jīvitakālaḥ | puṃ | āyuṣvi | kama.
jīvitāntā | strī | śarīrāttaḥkhanākhāyām
śirāyām | rā. ni. va. 18.
jīvitā | strī | jalapippalyām | vai. nigha.
jīvitābhisaraḥ | tri | jīvantarakṣakabharttari
(vaidya) | ca. sū. 115.
jīvitaśaḥ | puṃ | yame | candre | sūryye | śabdara.
jīvinau | strī | kākolyām | rā. ni. va. 3
ḍīhodhūpe | rā. ni. va. 4
jīvyaḥ | puṃ | ovakauṣadhau | rā. ni. va. 5
jīvyā | strī |- jīvantyām | rā. ni. va. 3
harītakyām | gorakṣadugdhāyām | rā. ni. va. 12

19.22.1

jugupsitam | klī | traṃta lakṣaṇe | vai. nigha.
jugdham | puṃ, klī | yavanālaṃ | janāra | vai. nigha.
juṅgaḥ (kaḥ) | puṃ | bṛddhadārakalatāyām | rā.
ni. va. 3
juṅgā | strī | vṛddhadārakalatāyām | pa. mu.
jumaraḥ | puṃ | auṣadhiviśeṣe
julānaḥ | puṃ | pavanau | bhā.
juḍuvānaḥ | puṃ | agnau | tri. | candre | u.
itta | ke.
jumbakaḥ | puṃ | yūthe | (jhāṃga | śa. ca.
jūṭi(ti)kā | stro | karpūraviśeṣe | bhīmaseno
rā. ni. va. 12 | śikhāyām | śabdara.
jūna (tte)laḥ | puṃ | dhavalayavanālārūyaśvilīdhānye | deṣadhāna | rā. ni. va. 16
jūnāhvaḥ | puṃ | ulūkavṛkṣe | uṃṭū | pa. mu.
jūrṇākhyaḥ | puṃ | ulūpavṛkṣe | ra.
jūrṇāṅkaḥ (yaḥ) | puṃ | dhavalathavanāle | devadhāna
rā. ni. va. 16 | he. ca. | ca. sū. 27 ṣa.
jūrttiḥ(rttiḥ) | puṃ | śarīre | uṣā. | jvare
kama. | sūryye
jūṣaḥ | puṃ, klī | kātha | bha | yūṣe | bha.
jūṣaṇam | klī | dhātakīpuṣpe | śa. ca.
jṛmbhaḥ (ṇam) | puṃ, klī | jṛbhāyām | śāī
śa. ra. | bhā. jja ni.
jṛmbhā (mbhikā nī) | strī | jṛmbhakāyām
śāṃī | rā ni. va. 20 | tatparyyāyaḥ, -jṛmbhaṇaṃ,
jambhā, jambhā, jṛmbhikā, (rā.), jṛmbhitam (heṃ.)
“cetanyāṃśaithilyantrādyantairlakai śvāsamuddhamaitu | vikṣepaṇaṃvaṃdanaḥ svāṃsaṃ jṛmbhā sā kathyate budhaiḥ ||” śāṅga
pū. 6 tha. | "paulekamanilotthādyasudedan vikṛtānanaḥ | yanmuñcati sanetrāsraṃ sā jṛmbhā 'iti
saṃjñitaḥ ||” su. śā. 4 ya. | ekāpaṣṭhyām
śa. ca.
jaintākaḥ | puṃ | svedaviśeṣe | sa tu kūṭāgārasvāntaḥ-kaṭukasthāna-baḍukucchācchitāntasaṅghakhayāṅgārakoṣṭhakṣaśce prakilā ṣaḍvidhaḥ | ca. sū. 14 ṣa.

19.22.2

19.22.3

bhāvayitvā jalaṃ grāhyaṃ deyaṃ sarvvatra karmmasu || śālitaṇḍulapānīyaṃ jñeyaṃ jyeṣṭhāmbu-saṃjñitam || vai.
"bè tājyaṃ pāṇḍunicitam |” suśru | vikā,
bā u. 16 a.
jyeṣṭhau | strī | gṛhagodhikāyām | ṭikaṭiki
bhikā, | tatparyyāyaḥ,—mṛṣalī, susalo, kuñjamatsyā, gṛhagodhikāmūlī, kukuṭī, śakunajñā,
gṛhapāyikā | śabdara,
jyeṣṭhaumadhu | lo | yaṣṭimadhuni | vai, nigha,
jyotiḥ (s) | puṃ | citrakavṛkṣe | klī | raktacandane | vai, nigha, | neṣṭhikāyām | rā,ni,va.6
dṛṣṭau me, | strī | jyotiṣmatīlatāyām
jyotiḥsomam | klo | raktacandane | mada.
jyotiriṅgaḥ (ṇaḥ) | puṃ | khadyote | śa, ra.
bhūyāṭpacicci | vai, nigha,
jyotirlatā | strī | jyotiṣmatīlatāyām
latāphaṭukī | rā, ni, va. 3
jyotirbījam | klo | khadyote | trikā,
jyotiṣko | strī | tārakāyām | he,
jyotiṣpāḥ | puṃ | agnibhaye | ganidri | ra, mā.
citrakavṛkṣe | meṣṭikābīje | rā, ni, va. 6 | strī
(ṣkā) | jyotiṣyāyām | śra,ṭī,svā. | su.ci. 6a,
bacāyām | vai, nigha,
jyotiṣmato | stro | (Cardiospermum
halicacabum.) khanāmakhyātalatāyām
latāphaṭukī, bana uccheda | vai' bakulakuttīge
hiṃ meṃ mālakaṃgūthī, kāṅganahainikā | bāṅkandalīti
ḍaḥ | suṃ. sa. 36a. | tatparyyāyaḥ,—pārapākapraddhikaṭabhī, piṇyā (śyā), jyotiṣkā (śra, ṭī, svā,),
niṣphalā (bhā.), pārāvatapadī, laghaṇā, sphuṭavandhanī,
pūtistailā, iṅgadī (ra,), svarṇalatā, analaprabhā,
jyotiḥ, latā, supirukṣā, dīptā, medhyā, matidā,
durjarā, sarasvatī, ahastā | sā dvidhā laghudīrghabhedena | sā, guṇāḥ—śratitiktā kiñcitkaṭuḥ
rūkṣā vātakaphaghnī dāhapradā dīpanī ca | viśeṣeṇa

19.22.4

dvitīyā medhāprajñābuddhikarī | rā, ni, va. 7
tīkṣṇā vraṇavisphoṭaghnī | rāja, | "jyotiṣmatī
kaṭustiktā sarā kaphasamīrajit | atyuṣṇā vāmanī
tīkṣṇā vahnibuddhismṛtipradā ||" bhā,
jyotiṣmatītailam | klī | tatphalajoyataile
latāphaṭukora taila | guṇāḥ—tiktoṣṇaṃ vātaghnaṃ
pittalaṃ medhāprajñābuddhivarddhanañca | rā, ni, va. 15
jyotiorathaḥ | puṃ | nirviṣasarpaviśeṣe | su, kalpa,
4a, | See sarpaḥ
jyotsnā (tsnikā) (tsnī) | strī | jyotiṣmatyām | latāphaṭukī | reṇukavīje | śa. gha.
candrikāyām | candrakiraṇa | guṇāḥ—nidropadvī
dāhāstṛkpittanāśino | rāja, | koṣātakyām
śveta ghoṣā | ra,mā, | paṭīlikāyām | jhiṅgā
ama,
jyotsnāpriyaḥ | puṃ | cakore | hai, ca.
jyotsnāvṛkṣaḥ | puṃ | dopādhāre | piṇakhaḍḍū
tri, | pradīpe | śabdara
jyo(jyo)tsnī | strī | paṭīlikāyām | a.
paṭīle | rā, | reṇukagrām | śa,
jvaraḥ | puṃ | sarvvarogapradhānarogaviśeṣe | jvara
hiṃ bīkhāra, jvara | jvarotpattiḥ—dakṣāpamānasaṃkuddharudraniḥśvāsena sañcasannāt jvaraḥ sva, vi,ta
paittika iti boddhavyaḥ, yata uktaṃ carakeṇa | "krodhātpitta” mityādi | tena sañcajvareṣu pittopaśamanīcikitsā karttavyā | bhā. | jvarasya mūttiṃ:—
savyabhūtatāpamaḥ tripāt triśirāḥ sahodaraḥ kapilavarṇī vyālagraivovāsā bhālyadhārī piṅgalanetraḥ kṣudrasarajaṅgaḥ vijnātākārī alakṣyobilāho mahāvalavān lokanāśāya loke'vatiṣṭhate | su. | tasya
prakṛtiḥ—“tasya prakṛtiruddiṣṭā doṣāḥ śārīramānasāḥ | dehinaṃ na hi nirdoṣaṃ jvaraḥ samnupa
sevate ||” jvarasya saṃkhyārūpasamāptiḥ—jvaro'ṣṭadhā,
vātikaḥ paittikaḥ ślaiṣmikaśceti trayaḥ, dvandvajāśca

19.22.5

trayaḥ—vātapaittikaḥ vātaślai ṣmikaḥ pittaślaiṣmikaśceti,
sānnipātikaḥ āgantukaśceti sākalyena ṣaḍvidhā
sānnipātikajvaraḥ trayodaśavidha iti | cara.
See sannipātajvaraḥ | śārṅgadharastu pañcaviṃśatibhedānāha yathā—pṛthagdoṣaistridhā, dvandvajarbhedaina ca
tathā, sannipātena caikaḥ ; viṣamajvaraḥ pañcadhā—
santatasatatā nyeṣuṣka tṛtīyaka caturthakabhedena ; āgantureka eveti trayodaśavidhaḥ ; āgantuḥ punarlakṣaṇaiḥ,
abhighātajaḥ caturddhā, abhiśvaṅgajaśca pañcavidha iti
pañcaviṃśatidhā | śārṅga pū. kha. 7a, | jvarasya
viprakṛṣṭakāraṇaṃ—mithyāhāravihārādi—tena vātādaya grāmāśayagatā jvaraṃ janayantīti samprāptiḥ | tasya
rūpaṃ—rasārativivarṇatā sukhavairasyanetrapravasājannāṅgamarda - gurutāromaharṣāruci - tamo'praharṣaṃ śītādikaṃ
śvītavātātapeṣu muhurīcchārucau ca bhavanti | tasya
sāmānyalakṣaṇaṃ—kṣaṃ dāvaprītyādi | sāmānyato jvaracikitsā—sāmānyatī jvare pūrdhvaṃ nivātanaliye
vāsaḥ | vyajanānilaḥ tālapacavātaḥ vaṃśavyajanajavāyuḥ cāmara-vastra-mayūrapuccha vetasavyajanavāyuśca
tathā gurūṣṇavasanadhāraṇaṃ yathārth paktāpānīyamavaṅgārañca | jvare varjyaṃ snānapradehādikañca | bhā, ma,
1bha, | jvarādī laṅghanaṃ madhye pācanaṃ cānte ca bheṣajaṃ
pradīyam | prāṣibhede tadasādhyatā—“asādhyo'yaṃ jvarī vyādhiḥ gīmahiṣāśvakuñjarai | kiñcit
kaṣṭatamī nṛṇāmanyeṣāṃ jīvaghātakaḥ || yathā gaṇāṇāṃ
magyurvaliṣṭhaḥ tathā gadānāṃ prabalo jvaro'yam
nānyo'pi śakto manujaṃ vihāya kīṭu suvi prāṣabhataḥ surāyāḥ ||” narasya jvarasadbhāve kāraṇaṃ—
"karmaṇā labhate yasmāddai valaṃ mānuṣī divi

19.22.6

satathaivācyutaḥ svargātmānuṣyamabhivarttate | tasmāt
sa daivabhāvāttu sahate mānuṣo jvaramiti ||” adhi,
prāṣiviśeṣe jvaranāma yathā—“pālakaḥ sa tu
nāgānāmabhitāpastu vājinām | gavādīmūrdhvasaṃjñastu mānavānāṃ jvarī mataḥ | dādrido mahiṣāṇāñca vyagarogo mṛgeṣu ca | ajāvīnāṃ pralāpākhyaḥ
karabheṣbalaso bhavet | śūnī'larkaḥ samākhyātī
matsyeṣvindramato mataḥ | pakṣiṇāmabhighātastu vyālinecittasaṃjñitaḥ | gulmasya nalikā prāyau bhūmerūṣaranāmataḥ | vṛcasya koṭarārakhyastu jvaraḥ sarvvatra
dṛśyate ||” adhi, 2 sthāna, 2 a.
jvarakuñjarārondrarasaḥ | puṃ | viṣamajvare
rasaḥ | yathā—“mūrcchitaṃ rasakarṣai kaṃ tadarddhaṃ jāritābhrakaṃ | tāraṃ tāmraya rajataṃ rasakaṃ tāmrakaṃ tathā
mauktikaṃ vidramaṃ lohaṃ girijaṃ gairikaṃ śilā
gaṃndhakaṃ hemasāracca palo'ddhaṃ pṛthak pṛthak | cīrāthī
suravallī ca śodhagnī gaṇikārikā | bhāṭāmalā
jyotsnikā ca satiktā ca sudarśanā | adhijihvvā pūtitailā sūryyaparṇī prasāraṇī | pratyekaṃ
svarasaṃ dattvā mardayeddidināvadhi | bhakṣayetparṇakhaṇḍena
caturguñcāpramāṇataḥ ||”....... | mūrcchita brasa 2
to. jārita abhra 1 to. svarṇamākṣika, svarṇa,
raupya, khāpara, tāmra, muktābhasma, prabālabhasma, lohabhasma, śilājatu, girimāṭī, manachāla, gandhaka, dhutebhasma pra. 2 to. | kṣiraī,
tulasī, śvetapunnā, gambhiri, bhuī āmalā,
cirātā, gaṇḍaguḷañca, jeśmalājhiñjhiyā, latāphaṭakī, paṭola, mṛgānī, gandhabhādālayā,
pratyekera rase ৩ dina mār̤ibe | ra,sā,saṃ.
jvaraghnaḥ | puṃ | vāstukabhede | strī | guḍūcām
rā. ni, va. 7

Linked texts (4)

Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla 1575, Sanskrit
Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
Hṛdayapriyā — Pāñcumnattadu 1790, Sanskrit

Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 19

Contents

Linked texts (4)