Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 20.6.2

20.6.2

pratipadyate| grīvāṃ śiraśca saṃgṛhya śleṣmāṇaṃ samudīryya ca| karoti pīnasaṃ tena ruddho ghurghurakaṃ
tathā| atīva tīvravegaśca śvāsaṃ prāṇaprapīḍakaṃ
pratāmyati savegena tṛṣyate saṃnirudhyate| pramohūñjāyamānaśca sa gacchati muhurmuhuḥ| śleṣmaṇyucyamāne tu
bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ| tasyaiva ca vimokṣānte
muhūrttaṃ labhate sukhaṃ| tathā'syoddhaṃsate kaṇṭhaḥ kṛcchrācchaknoti bhāṣitum| na cāpi labhate nidrāṃ śayānaḥ
śvāsapīḍitaḥ| pārśve tasyāvagṛhṇāti śayānasya
samīraṇaḥ| āsīno labhate saukhyamuṣṇāñcaivābhinandati| ucchritāco lalāṭena svidyatā bhṛśamarttimān| viśuṣkāsyo muhuḥ śvāso muhuścai vāvadhamyate
meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiśca vivarddhate| sa
yāpyastamakaḥ śvāsaḥ sādhyo vā syānnavotthitaḥ||”
bhā.ni.
tamakā| strī| bhūyyāmalatāyām| vai.nigha.
tagaram| klī| śīṣadhātau| vajre| he.ca.
tamasam| klī| andhakāre| tri.
tamasaḥ| puṃ| kṛpe| andhakāre| saṃ.sā.
tamarājaḥ| puṃ| śarkarāvikāre| “navāta gar̤a”
iti bhāṣā| guṇāḥ—tṛṣṇātṛjvaradāhahvannapittaghnaḥ
rāja.
tamasvatī| strī| rātrau| rā.| [ ama.
tamasvinau| strī| niśāyām| haridrāyām
tamā| strī| bhūdhātryām| bhum̐ī āmalā
kākolyāṃ| kām̐kūlā| rātrau| he.ca.| tamālavṛce| śa.ca.
tamālaḥ(kaḥ)| puṃ| (Xanthochymus
Pictorius.) khanāmakhyātavṛce| tamāla gām̐cha
maṃ tamālu| kaṃ kar̤hālaḍa| tatparyyāyaḥ,—kālaskandhaḥ, tāpiñchaḥ (na.), tāpiñchaḥ (ma.), kṛṣṇaskandhaḥ
(a.ṭī.bha.), tamaḥ, tamā (śa.), nīlatālaḥ, tamālakaḥ, nīladhvajaḥ, kāladhvajaḥ, mahābalaḥ| guṇā’
—madhuraḥ balyaḥ vṛṣyaḥ śītalaḥ guruḥ tṛṣṇādāhakaraḥ